شہراں وچوں شہر ملتان جِتھّاں ہر دم امن امان
تاریخ وچ پہلے ملتان ہندومت دا مرکز ہا ، وَل اسلام دا مرکز بݨیا ، ہر دور وِچ ملتان امن امان دا گھر بݨیا ریہے ۔ ایں کہاوت وچ اِیہا تاریخی حقیقت موجود ہے۔
میں ایں اَکھاݨ کوں 14ویں صدی دے اَکھاݨاں اِچ چامل کیتے ۔ تھی سڳدے جو ایں دور کنوں اڳے دا ہووے پر اَکھاݨ دی زبان جدید نظردی ہے۔
15ویں صدی دے عوامی اَکھاݨ
ساکوں 15ویں صدی عیسوی وچ عوام دے زیان اُتّے کُجھ اَکھاݨ تاریخ اِچ مِلدن ۔ ایہ اَکھاݨ بھانویں جو تاریخی طور تے مشہور تھئین اَتے اَپݨے پِچھوں تاریخی پِچھوال رکھدن وَل وی ساݙی اَکھاݨاں دی روایت کوں اڳوں تے ٹُریندن:
(1 پاند پِچھوں پُوچھڑی اَتے پوجھا لنگاہ
ملتان وچ لنگاہ خاندان 1443ء کنوں 1528ء تئیں(تقریباً 86سال) حاکم ریہ ڳئے ۔ جہڑے ویلے ایہ خاندان عروج تے ہا تاں بھیݙ چال موجب چھوٹے موٹے لوک آپ کوں لنگاہ خاندان دا فرد آکھ کے آپݨی پُھوت بݨیندے ہَن ۔ اُوں ویلے ایہ اکھاݨ ٻولیا ویندا جو ہِیں تاں گھٹائے خاندان دا تے آپݨے جوڑ لنگاہواں نال جُڑیندا پئیں۔
(2 سُرر ، سبھاڳو ، سلرو ، چوتھے چچریا
آندا ہا جٖام جکھّڑ ، ہا ٻانھاں بُنگا راء
سندھ دے علاقے عمر کوٹ وچ بُنگاراٹے 15ویں صدی اِچ حاکم ہا اَتے اِتھوں دا راجا ہا ۔ اُوں ویلے صوبہ سندھ قائم نہ تھیا ہا ، بُنگارائے دا غلام جٖام جکھڑ کُجھ قبیلے آپݨے نال گِھن کے اُوندے کول آیا ہا ۔ جنہاں وچ سُرر ، سلرو ، سُبھاڳو تے چچریا قبیلے ہِن ۔ چَچّر آپ کوں مغل آہدے ہَن۔ ایں اَکھاݨ نال ثابت تھیندے جو چچر مغل نہ ہَن ۔ ایہ قبیلے جٖام جکھڑ نال آئے ہَن ۔
(3 لکھا لکھ اُٹھائیو، کرن ݙیوے کروڑ
اَہر لہہ بخشے ہل دی اور
سمّہ خاندان سندھ وِچ 1351ء کنوں 1519ء تئیں (169سال) حاکم ریہ ڳئے ، سمّہ راجہ ابرہہ نے سندھ وچ کاشت کاری شروع کرائی ۔ سمّے راجیاں دا سرکاری لقب ’’جٖام‘‘ ہا ۔ ایں اَکھاݨ وچ سندھ اِچ کاشت دے مُنڈھ ٻدھیجݨ بارے ݙسّیا ڳئے ۔ایہ اَکھاݨ 15/14ویں صدی دا نظردے۔
(4 چہار چیز است تحفہء ملتان
گر د گرما گدا و گورستان
ایہ ہک ایرانی سیاح دی فارسی کہاوت ہے ۔ جو صدیاں پہلے ملتان بارے آکھی ڳئی ہے اِیکوں قریب ترین دور اِچ شامل کروں وی 15ویں صدی کنوں بعد دی نہیں نظردی۔
(5 گانمݨ سچار ، ڳالھیں ݙو تے چار/
گانمݨ سچار ، گلاں کریندا دو چار
گانمݨ سچار غازی خان اوّل (1486ء تا 1494ء ) دا وزیر ہا ۔ نہایت سچا آدمی ہا ۔
(تاریخ دیرہ غازی خان ؍ عبدالقادر خان لغاری)
اِیں اَکھاݨ دا مطلب ہے جو سچّا آدمی مختصر ڳالھ کریندے۔