شہاب الدین غوری
| شہاب الدین غوری | |
|---|---|
شہاب الدین غوری | |
|
| |
| معلومات شخصیت | |
| ڄمݨ | سنہ 1149ء |
| وفات | 15 مارچ 1206ء (56–57 سال) |
| وجہ وفات | تیز دار ہتھیار کا گھاؤ |
| مدفن | تحصیل سوہاوہ |
| شہریت |  افغانستان |
| بھیݨ بھرا | |
| ٹٻر | سلطنت غوریہ |
| عملی زندگی | |
| کم | شاہی حکمران |
درستی - ترمیم  | |
معز الدین محمد بن سام (ڄمݨ دی تریخ: 1144ء – وفات دی تریخ: 15 مارچ، 1206ء)، جیہڑے شہاب الدین غوری دے ناں توں مشہور ہن، موجودہ وسطی افغانستان دے غور وچ واقع غوری خاندان نال تعلق رکھݨ والے ہک حکمران ہن۔ جنہاں نے 1173ء توں 1206ء تک حکومت کیتی۔ شہاب الدین غوری اتے انہاں دے بھرا غیاث الدین محمد غوری نے 1203ء وچ اپݨی وفات تک غوری سلطنت دے مغربی علاقے تے دار الحکومت فیروزکوہ توں حکومت کیتی جݙݨ کہ شہاب الدین غوری نے غوری سلطنت کوں پوادھ دی طرف ودھایا اتے برصغیر پاک و ہند وچ اسلامی حکمرانی دی بنیاد رکھی۔
غوری سلطنت دے جنوبی علاقے دے گورنر دی حیثیت نال اپݨے ابتدائی دور دے دوران، شہاب الدین غوری نے متعدد حملیاں دے بعد اغوز ترکاں کوں زیر کیتا اتے غزنی تے قبضہ کر ڳھدا جتھاں اونکوں غیاث الدین محمد غوری نے ہک آزاد خود مختار دے طور تے قائم کیتا۔ محمد غوری نے 1175ء وچ دریائے سندھ عبور کیتا اتے گومل درہ دے ذریعے اوندے قریب پہنچا اتے ہک سال دے اندر کارماتھیوں توں ملتان اتے اوچ تے قبضہ کر ڳھدا۔ اوندے بعد، شہاب الدین غوری نے اپݨی فوج کوں زیریں سندھ دے رستے توں صحرائے تھر دے ذریعے موجودہ گجرات وچ داخل تھیوݨ دی کوشش کیتی، لیکن آخر وچ مولاراجا دی سربراہی وچ راجپوت سرداراں دے اتحاد نے کاسہراڈا وچ کوہ ابو دے قریب رستہ روکیا، جئیں اونکوں مستقبل وچ ہندوستانی میداناں وچ داخل تھیوݨ کیتے اپݨا رستہ تبدیل کرݨ تے مجبور کیتا۔ چنانچہ شہاب الدین غوری نے غزنویوں تے دباؤ پاتا اتے 1186ء تک انہاں کوں اکھاڑ سٹءا اتے بالائی سندھ دے میدان دے نال نال پنجاب، پاکستان دے بیشتر حصیاں کوں وی فتح کر ڳھدا۔ غزنویں کوں انہاں دے آخری گڑھ توں بے دخل کرݨ دے بعد درہ خیبر کوں وی محفوظ بݨایا، جیہڑا شمالی ہندوستان وچ حملہ آور فوجاں دے داخلے دا روایتی رستہ ہئی۔
غوری سلطنت کوں مزید مشرق دی طرف گنگا دے میدان تک پھیلاویندے ہوئے، غوری افواج کوں فیصلہ کن رد عمل دا سامنا کرݨا پیا اتے شہاب الدین غوری خود 1191ء وچ ترائن وچ چاہمان حکمران پرتھوی راج چوہان دی قیادت وچ راجپوت کنفیڈریسی دے نال مصروفیت وچ زخمی تھی ڳیا۔ شکست دے بعد محمد غوری خراسان واپس آ ڳیا اتے ہک وݙی فوج دے نال ہندوستان واپس آیا تاں جو اوں میدان جنگ وچ فیصلہ کن فتح حاصل کیتی ونڄے ایں جنگ وچ فتح دے بعد پرتھوی راج کوں پھانسی ݙے ݙتی ڳئی۔ اوندے بعد انہاں نے ہندوستان وچ اپݨی موجودگی کوں مشرق وچ بنگال اتے بہار دے شمالی علاقیاں تک ودھایا۔ 1203ء وچ غیاث الدین محمد غوری دی وفات دے بعد شہاب الدین غوری فیروزکوہ دے تخت تے فائز تھئے اتے غوری سلطنت دے سب توں وݙے سلطان بݨ ڳئے۔
محمد غوری محمود غزنوی آلی کار ٻہوں وݙّا جرنیل اَتے مدبّر حکمران ہَئی اُوں نے محمود آلی کار ٣٠ ورھیاں تئیں ہندوستان کوں آپݨی فوج ظفر موج دی جولان گاہ بݨائی رکّھیا۔ فرق صرف اِتّی ہَئی جو محمود غزنوی نے ہندوستان کوں غزنی اُتے تصدّق کر ݙِتّا ہَئی اَتے محمد غوری نے عروسِ ہند کِیتے سارے وِچلے ایشیا کنوں کنارہ کر گِھدّا۔
قرامطیاں دا ملتان کنوں خاتمہ
[لکھو | ماخذ وچ تبدیلی کرو]بھان٘ویں جو سلطان محمود غزنوی نے ملتان کنوں قرامطہ (قرامطی) حکومت دا خاتمہ کر ݙِتّا ہَئی پَر اُون٘دے جھوک لݙا ون٘ڄݨ کنوں بعد جین٘ویں ای قرامطیاں کوں اَزادی مِلّی تاں اُوہ عملاً اِیں شہر اُتّے چھا ڳئے۔ حضرت مخدوم شیخ عبد الصمد دی چِٹّھی نے سلطان محمد غوری کوں ملتان اُتے حملہ کرݨ دی ترغیب ݙِتّی اَتے اُوہ قشونِ قاہرہ دے نال ١١٧٥ء وِچ اَچّݨ چیتی ملتان اُتّے تُرُٹ پِیا۔ اَتے قرامطہ کوں تہس نہس کر کے اِیں سرزمین کوں ہمیشاں آلی کار کفر تے الحاد دی لعنت کنوں پاک کر ݙِتّا۔ مولانا ذکاء اللہ سلطان محمود غزنوی اَتے شہاب الدین محمد غوری دے قرامطیاں اُتے حملیاں دا ذِکر اِیں طرح کرین٘دے ہِن:-
"محمود غزنوی نے اِیں فرقے دا ملتان کنوں مُون٘ھ کالا کِیتا۔ پَر اُوہ اِتّھوں کنوں اصلوں مُکّے نہ ہَن۔ دیہات وِچ انّھاں دا ہمہ گیر اثر موجود ہَئی، جاء جاء انّھاں دے داعی اَتے نقیب مقرر ہَن، جہڑے لوکاں وِچ کفر تے الحاد دا پرچار کرین٘دے پِھردے ہَن[١]"۔
"محمد غوری کوں اِیں مُلک دی حکومت عطا تھئی ہَئی تاں اُوں نے ساریاں کنوں پہلاں قرامطی اَتے ملحداں دی بیخ کنی اُتے کمرِ ہِمّت ٻدّھی اَتے ٻہوں ساریاں لڑائیاں دے بعد انّھاں کوں تباہ تے برباد کِیتا۔ اَتے جہڑے بچ ڳئے انّھاں جلا وطن کر ݙِتّا۔"
اَخِیرلے لائناں "تذکرۃ الملتان" دیاں ہِن۔ انّھاں نے جلم بِن شیبان اَتے حمید دے ٹٻّر دا جِتّھاں کِتھائیں ذِکر کِیتا ہِے انّھاں کوں قرامطی اَتے ملحد ای لِکّھیا ہِے۔ ݙُو لائناں ݙیکھو:-
"ملتان اُتے غیر اقوام دا تسلّط تھی ڳِیا اَتے قرامطی بے دِین لوک حکومت کرݨ لڳّے۔ شیخ ابو الفتوح داؤد بن نصر بد عقیدہ اَتے قرامطی ہَئی۔"
تذکرۃ الملتان دا مؤلف مذہباً شیعہ ہِے، ظاہر ہِے جو ڄیکر جلم بِن شیبان اَتے شیخ حمید دا ٹٻّر اسماعیلی ہون٘دا تاں ایہ اُوکوں قرامطی اصلوں نہ لِکھین٘دے[٢]۔ ایہ بزرگوار مخدوم محمد یوسف شاہ گردیزؒ دے حالات وِچ لکھین٘دے ہِن جو:-
"کُجھ مُد دے بعد قوم ملاحدہ اَتے قرامطہ نے ظہور کِیتا۔ ایہ لوک پورے بے دِین ہَن۔ حضرت شیخ احمد نے ہر چند انّھاں دے استیصال کِیتے کوشِش کِیتی۔ پَر کُجھ نتیجہ نہ نِکلیا اَتے ایہ بے دِین ودھدے چلے ڳئے۔ سئیں دے پُتر شیخ عبد الصمد دے زمانے وِچ غوریاں کوں اقتدار نصیب تِھیا۔ اُوں زمانے وِچ بے دِین قرامطی اَتے ملحد ٻہوں زوراں تے ہَن۔ شہاب الدین غوری نے انّھاں کوں تباہ تے برباد کر ݙِتّا[٣] [٤] [٥]۔ ۔"
شیخ عبد الصمد دی غوری سلطان نال ملاقات
[لکھو | ماخذ وچ تبدیلی کرو]ملاقات کِیتے رات دا ویلا مقرر تِھیا ہَئی۔ حضرت مخدوم سئیں عشاء دی نماز پڑھݨ دے بعد سلطان دے دربار وِچ تشریف گِھن ڳئے۔ تسبیح خانہ وِچ سلطان تخت اُتے ٻیٹھا ہوئیا ہَئی۔ مخدوم سئیں نے نیڑے ون٘ڄ تے سلطان کوں "السلام علیکم" آکھیا۔ باشاہ نے کھڑو تے سنّتِ نبویؐ دے مطابق اُون٘دا جواب ݙِتّا اَتے معانقہ فرما تے سَڄّے پاسے جاء ݙِتّی۔ اختیاراں تے انتقال دے سلسلے وِچ جہڑے شرطاں طے تھئیاں اُنّھاں دا ذِکر مخدوم سئیں دے تذکریاں وِچ نِھیں مِلدا۔ پَر اِتّی لِکّھیا ہوئیا ہِے جو:-
- اَݨ ڳِݨَت دہانہ چاہات جِنّھاں اُتے مخدوم سئیں قابض اَتے متصرف ہَن اَتے ہزاراں وِگھے اراضی سیلابہ جین٘دی سئیں آپ رَڑھ واہی کروین٘دے ہَن، وجہ معاش، اخراجات، خانقاہ، تیل چراغی اَتے لنگر کِیتے مخصوص ریہے۔ اَتے ناظمانِ علاقے دا عزل تے نصب وی سجادہ صاحب دے مشورے نال تِھین٘دا ہَئی۔
- معاملہ سرکاری ݙاہ روپے فی دہانہ چاہ اَتے فی وِگھہ سیلابہ اَٹّھ آنہ اَتے ٻارھاں روپے بابت سالم جھلار مقرر تِھیا۔ ٻِیا جہڑی چاہ نویں سِروں کنوں احداث تِھین٘دا، اُون٘دے پَنڄ روپے، نویں جھلار دے سَت روپے اَتے چار آنے فی وِگھہ سیلابہ خدامِ درگاہ الگ وصول کرین٘دے ہَن۔
ملتان اَتے سندھ دی فتح
[لکھو | ماخذ وچ تبدیلی کرو]سلطان شہاب الدین غوری نے ملتان اَتے سندھ فتح کرݨ دے بعد اُون٘دی ریاست دی حکومت آپݨے سپہ سالار علی کرماخ کوں ݙے ݙِتّی جہڑا ٥٨٢ ہجری تئیں حاکم ریہا۔ لاہور فتح تِھیوݨ تے سلطان نے اُون٘دا تبادلہ لاہور وِچ کر ݙِتّا۔ کرماخ ١١ ورھیں تئیں ملتان تے سندھ دا حاکم ریہا[٦]۔ ملتان وِچ علوی ٹٻّر (ملتان تے علویاں دی حکومت) دے ہِک شِین٘ہ جرنیل حسین بن احمد بن حمزہ بن عمر بن محمد بن محمد العلوی کوں سلطان نے قلعہ ہانسی اُتے قبضہ کرݨ کِیتے ٹوریا۔ جناب حسین نے کفار دا مردانہ وار مقابلہ کِیتا، پَر جمعیت گھٹ ہووݨ دے پاروں ٥٨٨ ہجری وِچ لڑدے ہوئے شہید تھی ڳئے[٧] [٨]۔ ۔
سلطان ناصر الدین قباچہ
[لکھو | ماخذ وچ تبدیلی کرو]سلطان شہاب الدین غوری دے بعد اُون٘دی سلطنت ترائے حِصّیاں وِچ ون٘ݙِیڄ ڳئی۔ غزنی اُتے تاج الدین یلدوز، ہندوستان اُتے قطب الدین ایبک اَتے ملتان تے سندھ اُتے ناصر الدین قباچہ نے قبضہ کر گِھدّا۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- "ناصر الدین قباچہ"۔[٩] [١٠]۔
ٻِیا ݙیکھو
[لکھو | ماخذ وچ تبدیلی کرو]حوالہ جات
[لکھو | ماخذ وچ تبدیلی کرو]- ↑ تاریخ علامہ ابن خلدون کتاب ثانی، جلد ہشتم۔ ترجمہ حکیم احمد حسین اکبر آبادی، مطبوعہ: قیصر ہند پریس الہ آباد ١٩٠٥ء۔
- ↑ "اِسلام مشرق میں" از مولانا وحید احمد دی راء ݙیکھو:- "٩٨٥ء ملتان دا گورنر قرامطی فرقے دا ہَئی۔ اِیہ فرقہ رسوا کن اسلام تِھیا۔ اِنّھاں دے عقیدیاں وِچ ایرانی فلسفہ دی رَلاوٹ دی وجہ کنوں یزدان اَتے اہرمن آلی باطنی تعلیم رَلّی ہئی ہَئی۔" صفحہ نمبر ٦٠۔
- ↑ تذکرۃ الملتان۔ صفحہ نمبر ٨٤۔
- ↑ شیخ اکرام الحق دا قرامطہ اُتے مختصر پَر جامع بیان ݙیکھو:- "جلم بِن شیبان نے ادتیہ دا مندر اَتے محمد بن قاسم دی مَسِیت کوں بند کرا ݙِتّا۔ عرب وِچ عبد اللہ قرامطی زور پکڑ ڳِیا ہَئی۔ اُون٘دا اصول ایہ ہَئی جو نتیجہ اسباب مہیا کرین٘دے ہِن۔ جائز تے نا جائز دا سوال ای کائے نِھیں۔ اِیں ونکی دے اصول ملتان وِچ ورتے ون٘ڄݨ لڳّے۔ حتّٰی کہ جلم دے پڑ پوترے شیخ ابو الفتوح داؤد بن نصر دیاں شرع دے خلاف حرکتاں نے سلطان محمود غزنوی کوں اُکسایا۔ اَتے ١٠١٠ء وِچ اُوں نے یورش کر کے ملتان کوں برباد کر ݙِتّا۔ سلطان محمود دے حملے دے باوجود قرامطہ پورے طور تے مغلوب نہ تھئے۔ اَتے سمرا دے سایۂ عاطفت وِچ وَلا استیلا پا ڳئے۔ اَتے اَخِیر ١٠٧٥ء و،چ شہاب الدین غوری دے ہَتّھوں مُک ڳئے۔"(ملتان قدیم و جدید۔ صفحہ ٧٨، ٧٩)۔
- ↑ مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 133-135۔
- ↑ تاریخ سندھ از مولانا سید ابو ظفر ندوی صفحہ نمبر ٢٩٦۔
- ↑ نزہتہ الخواطر۔ از مولانا عبد الحی
- ↑ مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 136، 137۔
- ↑ ناصر الدین قباچہ
- ↑ مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 137۔