شوکت مغل: کُل وقتی محقق

پروفیسر شوکت مغل نال میݙی پہلی ملاقات 1989ء وچ اوں ویلھے تھئی جݙاں میں خان پور توں ملتان آ ڳیُم ۔ ملتان وچ میݙے 12سال گزریے تے ایں دوران شوکت مغل نال قریبی تعلق ریہا ۔2001ء وچ ملتان توں لیہ آڳیاں تاں وی ساݙے رابطے بحال ریہے ۔ سئیں شوکت مغل نال گزاریے ݙینہاں توں ایں ڳالھ دا نِتارا ضرور تھیندے جو او تحقیقی مزاج رکھدے ہَن ۔ سفر وِچ ہووِن ہا یا حضر وچ ، کاغذ قلم اُنھیں دے نال ہوندا ہا اَتے ہر موقعے تیں ہر کہیں نال تھیوݨ والی ڳالھ مہاڑ وچوں لفظ ، مصدر ،محاورے ، اَکھاݨ ، اصطلاحواں تے رسماں رِیتاں جھئیں موضوع موقعے تیں اِی نوٹ کر گھنݨ توں کݙاہیں نہ چُکدے ہن۔

شوکت مغل دی لسانی تحقیق بنیادی اہمیت رکھیندی ہے ۔ ایں تحقیق دی ابتدا اُنھیں ڈاکٹر جمیل جالبی دی کتاب ’’قدیم اردو کی لغت‘‘ توں سرائیکی دے لفظ کڈھ کے پوری دی پوری کتاب ’’قدیم اُردو کی لغت اور سرائیکی زبان‘‘ پیش کر ݙتی ۔ ایویں ’’اُردومیں سرائیکی زبان کے اَنمٹ نقوش‘‘ لکھ کے حافظ محمود شیرانی دے نظریے ’’پنجاب میں اُردو‘‘ دے مقابلے وچ ڈاکٹر مہر عبدالحق دے نظریے ’’ملتان میں اُردو‘‘ دی تائید کیتی ۔ ایندے بعد ’’سرائیکی اَکھاݨ‘‘ دیاں وݙے سائز دیاں ترائے جلداں پیش کرکے سرائیکی زبان دی قدامت تے وسعت بارے آگاہ کیتے نیں۔ انھاں دے علاوہ ’’سرائیکی اِملا‘‘ ، ’’سرائیکی محاورے‘‘ ، ’’سرائیکی مصادر‘‘ تے ’’سرائیکی اصطلاحات‘‘ جھئیں موضوعات کوں بھرواں رنگ ݙے کے آپݨے آپ کوں سرائیکی زبان دے اہم مہاندرے دے طور تیں منوا گھدونے۔

شوکت مغل دی لسانی تحقیق تاں ادبی حلقیں وچ خاص طور تیں سُنڄاتی ویندی ہے بھل تحقیق دی ڳالھ اِتھائیں مُکدی نئیں ۔ لسانی تحقیق دے نال نال ادبی تحقیق کوں وی اُنھیں آپݨے ڳل دا ہار بݨایا ۔ کتھائیں محض تحقیق تے کتھائیں تحقیق دے نال تنقید اَتے کتھائیں تاں تدوین جھئیں کم کوں ہتھ پاوݨ توں وی نہ چُکدے ہَن۔

اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں خواجہ فرید ایوارڈ گھنݨ والی کتاب ’’ملتان دیاں واراں‘‘ کوں ݙو واری چھپݨ دا اعزاز حاصل تھئے ، جیندے وچ ملتان دیاں پنج واراں ایں ترتیب نال شامل ہن:

(i)                          مظفر خان دی وار                                                                                                                                                                                  دلپت رائے لاہوں

(ii)                   مظفر خان دی وار                                                                                                                                                                                  میاں رحموں

(iii)            ملتان دی وار (المعروف مظفر خان دی وار)                                                                               نظام

(iv)                   ملتان دی وار (المعروف پَوڑی نواب مظفر خان)                                                              شاہ عظیم

(v)                          ملتان دی وار (عرف مولے دی وار)                                                     سوبھاشجاعبادی

ادبی تحقیق تے تنقید دے حوالے نال سامݨے آوݨ والی شوکت مغل دی ہک ٻئی کتاب کوں وی اکادمی ادبیات پاکستان دا خواجہ فرید ایوارڈ دان تھیا ۔ او کتاب ہے ’’کئو تے کِݨوا‘‘ ۔ ایں کتاب کوں ݙو حصیں وچ ونڈیا ڳئے ۔ پہلے حصّے ’’کئو‘‘ وچ سرائیکی وسیب دیں شخصیتیں وچوں گانمݨ سچار ، کڑٻل خان ، احمد خان ملیزئی ، قاضی غلام مرتضیٰ ، قاضی عبدالرحمن ، مولوی احمد واعظ احمد پوری تے تھاݨہ قریشی دے قریشی برادران بارے تحقیقی کاوش دے علاوہ ثقافت دے حوالے نال سرائیکی ویس ، ڳاہݨے ، لوک دعاواں ، پلوتے تے ٻجھارتاں کوں شامل کیتا ڳئے ۔ انھاں دے علاوہ ݙوجھے حصّے ’’کِݨوا‘‘ وچ تحقیق تے تنقید دے سلسلے دے مضمونیں وچ سرائیکی زبان دے وکھرپ ، باغ و بہار دا لسانی جائزہ : سرائیکی حوالے نال ، سرائیکی زبان دے گنوار لہجے دا مسئلہ ، سرائیکی دی پہلی شہر آشوب ، سرائیکی دا لسانی سمل ، پداں وچ سرائیکی زبان دا منڈھ پاند ، نورنامہ ہک تجزیاتی مطالعہ ، دیوانِ غالب تے سرائیکی زبان دے علاوہ ’’سرائیکی : رِیت تے روایت ہک مطالعہ‘‘ کوں شا مل کیتا ڳئے ۔

سرائیکی مضامین دے مجموعے ’’کݨائی‘‘ کوں چار حصیں وچ ونڈیا ڳئے ۔ پہلے حصے ’’تقریباں‘‘ وچ اقبال سوکڑی ، اُمید ملتانی ، حسن رضا گردیزی ، مشکور قطب پوری ، حبیب فائق ، مہر گل محمد ، بہار النساء بہار ، عبدالباسط بھٹی تے اختر خان نال تھیوݨ والیاں تقریباں وچ پڑھیئے ونڄݨ والے مضمون ہِن ۔ ݙوجھا حصہ ’’شخصیتاں‘‘ بارے ہے ۔ جیندے وچ سلیم احسن تے ریاض فاروق بزدار بارے تحریراں تے قاسم جلال دا شخصی خاکہ شامل ہے ۔ تریجھا حصہ ’’موہری اکھر‘‘ وچ ڈاکٹر طاہر تونسوی دی کتاب ’’سرائیکی ادب: رِیت تے روایت‘‘ ، ڈاکٹر قاسم جلال دی کتاب ’’ہنجوں تے ہیرے‘‘ تے فیض بلوچ دی کتاب ’’ولدی ڈھلدی چھاں‘‘کیتے لکھیے ڳئے شوکت مغل دے دیباچے پیش کر ݙتے ڳئین ۔ چوتھے حصے ’’تبصرے‘‘ وچ سرائیکی زبان تے ادب دیں کتابیں بارے تجزیے ایں کتاب دا حصہ بݨائے ڳئین۔

تحقیقی تے تنقیدی سلسلے دی کتاب ’’پچھیرا‘‘ کوں ݙو حصیں وچ ونڈیا ڳئے ۔ ایں کتاب دے پہلے حصے وچ علمی مضمون شامل ہِن جنھیں وچ ’’کجھ سرائیکی ،ا ردو ، ہندی تے پنجابی بارے‘‘ ، ’’سرائیکی زبان دا ارتقا‘‘ ، ’’سرائیکی وچ لوک قصے دی روایت‘‘ ، ’’سرائیکی زبان وچ پہاکے‘‘، ’’کھوتا سہول: ہک ناں چڑھیا دھاڑل‘‘ ، ’’کڑٻل خان ملتانی دا پوترہ: رحیم یارخان‘‘ ، ’’سرائیکی لوک ادب دے جنسی حوالے‘‘ ، ’’سندیس راسک دا تجزیاتی مطالعہ‘‘ اَتے ’’پاکستان تے جدید عصری تقاضے‘‘ جھئیں عنوان ݙتے ڳئین ۔ ایں کتاب دا ݙوجھا حصہ فریدیات دی نمائندگی کریندے جیندے وچ ’’کلامِ فرید دیاں لسانی پرتاں‘‘ ، ’’خواجہ فرید دا آفاقی پیغام‘‘ ، ’’سرائیکی لفظ ڳوئلیں دی بحث‘‘ اَتے ’’خواجہ فرید دے کلام وچ محبت تے امن دا سنیہا‘‘ پیش کیتے ڳئین ۔ ’’تفہیمِ فرید‘‘ دے عنوان نال منتخب فریدی کافیاں دی تشریح تنقیدی حوالے دی اہم کتاب ہے۔

سرائیکی مضموناں دا مجموعہ ’’بُشکا‘‘وچ سرائیکی زبان ، سرائیکی وسیب تے سرائیکی ادب دے حوالے دیاں تحریراں دے علاوہ کئی کتاباں دے دیباچے اَتے تبصرے وی شامل کیتے ڳئین ۔انھیں تبصریں دے علاوہ ہک کُھلا خط ایں کتاب وچ خصوصی اہمیت رکھیندے جیندے وچ سرائیکی پنجابی دے فرق کوں پرکھݨ دے نال نال صالح محمد صفوری تے علی حیدر ملتانی دی زبان دی وضاحت کیتی ڳئی ہے۔

’’کتاب دی ڳال کتاب دے نال‘‘ ہک اینجھی کاوش ہے جیندے وچ کتاب نال جُڑیے حیاتی دے یادگار تجربے بیان کیتے ڳئین ۔ ایں کتاب توں پتہ لڳدے جو لوک کیویں کتاب نال ڳانڈھا ڳنڈھیندن ، کتاب دوستی دا حق کیویں ادا کریندن ، کتاب نال دوستی دے علاوہ کتاب دشمنی دا ثبوت کیویں ݙتا ویندے ۔ لوک کتاب کوں سانبھ سانبھ کے کیویں رکھدِن تے کتاب ویچݨ والے منافع کیویں کماندِن ۔ شوکت مغل دے ذاتی تجربیاں دے نچوڑ نال کتاب دی اہمیت ݙوڑی تھی ڳئی ہے۔

سرائیکی تحقیق تے تنقید دے حوالے نال شوکت مغل دیاں اُردو وچ لکھیاں کتاباں اُردو تے سرائیکی دے ڳانڈھے کوں ظاہر کریندین ۔ سرائیکی ادب دے سنڄاپوں قلم کار دلشاد کلانچوی دے بارے شوکت مغل دی کتاب ’’دلشاد کلانچوی: شخصیت اور فن‘‘ کوں ایں سلسلے دی اہم کتاب آکھیا ونڄ سڳدے ۔ اُردو وچ لکھی ڳئی کتاب ’’افادات‘‘ وچ پاتے ونڄݨ والے علمی تے ادبی مضمون اُردو ادب دے نال نال سرائیکی ادب بارے بھرواں ادب مواود پیش کریندن ۔ شخصیتاں ، تحقیق و تنقید تے تبصرہ کتب دے حصیں وچ جتھاں سرائیکی ادب بارے معلومات پیش کیتیاں ڳئین انھاں ’’سرائیکیات‘‘دے عنوان نال انج حصہ وی شامل ہے جیندے وچ سرائیکی زبان بارے ست مضمون پیش کیتے ڳئین ۔ اُردو تے پنجابی دے ݙو اَنڄ اَنڄ حصیں بارے پیش کیتی ڳئی کتاب ’’تحریرات‘‘ دے اُردو حصے وچ لکھیے مضمون زیادہ تر سرائیکی ادب دے حوالے نال تحریر کیتے ڳئین ۔ ڈاکٹر سلیم اختر دی کتاب ’’تنقیدی دبستان‘‘ کوں شوکت مغل سرائیکی چولا پوّا کے وی اُردو تے سرائیکی دے تعلق کوں مزید ڳوڑھا کرݨ دی کوشش کیتی ہے۔

جے تائیں تدوین دا تعلق ہے تاں ایں حوالے نال وی شوکت مغل دا کم خصوصی اہمیت رکھیندے ۔ قدیمی دینی ادب وچ ’’نورنامہ‘‘ کہیں توں ڳجھا کائینی ۔ شوکت مغل دی تدوین نال ’’نورنامہ‘‘ (مُلاں) کوں ایں انداز نال سامݨے آندا ڳئے جو نورنامے دے مختلف نسخے سامݨے رکھ کے اساسی نسخے تئیں پُڄݨ دا سایو کیتا ڳئے ۔ قارئین دے سَوکھ کیتے ایں نورنامے کوں عربی رسم الخط تے اِعراب نال پیش کرݨ دی شعوری کوشش کیتی ڳئی ہے ۔ نورنامہ دا ’’نسخہ ملاں‘‘ شائع تھیا تاں ایں عنوان نال حافظ مراد نابینا دا لکھیا ’’نسخہ مراد‘‘ دی لوڑ ایں ڳالھوں چوکھی تھی ڳئی جو ساݙے وسیب وچ ایں سلسلے دے اے ݙوہیں نسخے آپݨے آپݨے دور وچ خاصے سنڄاپوں تھئے ۔ تاں ایں فرض دا قرض وی شوکت مغل لہا ݙتے ۔ ’’نورنامہ‘‘ (نسخہ مراد) وی شوکت مغل آپݨے خاص انداز نال ترتیب ݙے کے عربی رسم الخط وچ شائع کیتے ۔ شوکت مغل دی تصحیح تے ترتیب نال پیش کیتا ڳیا ’’معراج نامہ‘‘ وی تدوین دی اہم مثال ہے ۔ قدیم شاعر حافظ محمد دے معراج نامہ دا مکمل تعارف پیش کرݨ دے نال نال عربی رسم الخط تے اِعراب دا خاص خیال رکھیا ڳئے ۔ شوکت مغل دی ہک ٻئی کاوش ’’پکی روٹی‘‘ وی سامݨے آئی ۔18ویں صدی وچ فقہ دے حوالے نال لکھی ونڄݨ والی ’’پکی روٹی‘‘ پچھلیں ݙو صدیں وچ اِتلی مشہور رہ ڳئی جو اکثر گھراݨیں وچ ٻالیں کوں یاد کراوݨ ضروری سمجھا ویندا ہا ۔ اِسلامی فقہ بارے نثر وچ لکھی ونڄݨ والی اے کتاب سرائیکی زبان تے ادب وچ اہم مقام رکھیندی ہے جیندے وچ روزمرہ دے اہم مسئلے سوال جواب دی شکل وچ ترتیب ݙتے ڳئین۔

سرائیکی لسانیات دے حوالے نال مستشرقین دا کم خصوصی اہمیت رکھیندے۔اے کتاباں ویہویں صدی دے چھیکڑ تئیں نایاب تھی چُکیاں ہَن ۔ شوکت مغل اِنھیں کتابیں کوں ہک واری وَل سرائیکی ادبی دنیا کوں دان کرݨ دا اَہر کیتا تاں تدوین دے ایں اوکھے کم کوں وی خوب نبھایا ۔ اکویہویں صدی دے شروع اِچ سامݨے آوݨ والیں اِنھیں کتابیں اِچ 1881ء دی شائع تھئی ہوئی ای او اوبرائن دی رومن سرائیکی وچ لکھی کتاب’’سرائیکی اُردو لغت‘‘ کوں سرائیکی رسم الخط وچ شوکت مغل دی تدوین نال پیش کیتا ڳیا ۔120سال بعد نویں انداز نال سامݨے آوݨ والی اے کتاب کہیں سُوکھڑی توں گھٹ کائینی ۔ اوبرائن دی ݙوجھی کتاب "Glossary of the Multani Language"وی کلیدی حیثیت رکھدی ہے ۔ ایں کتاب کوں وی شوکت مغل نویں سروں سامݨے گھن آوݨ وچ کامیاب تھئے ۔ اینڈریو جیوکس دی رومن تے انگریزی وچ پیش کیتی لغت دی اہمیت پاروں شوکت مغل اینکوں سرائیکی چولا پوا کے ’’سرائیکی اُردو لغت‘‘ دے عنوان نال پیش کر ݙتا ۔ 1915ء وچ سامݨے آوݨ والی سر جارج گریرسن دی سنڄاپوں لکھت "Lahanda Language"کوں شوکت مغل نویں سروں ترتیب ݙے کے "The Siraiki Language"دے عنوان نال پیش کیتا ۔ ایویں اساں ݙیہدے ہئیں جو یو اے سمرنوف دی کتاب ’’دی لہندی (سرائیکی) لینگوئج ’’شوکت مغل دی تدوین نال سامݨے آ سڳی ۔ اے کتاب پہلے روسی زبان وچ چھپی وَل انگریزی وچ چھاپی ڳئی تے پاکستان وچ چھاپݨ دی لوڑ کافی مُد توں محسوس کیتی ویندی پئی ہئی ۔ آر ایف برٹن دی تصنیف ’’اے گرایمرآف ڄٹکی؍ بلوچی ڈایا لیکٹ‘‘ کوں شوکت مغل دی تدوین نال ’’اے گرایمر آف سرائیکی لینگوئج‘‘ دے عنوان نال پیش کیتا ڳیا جیندے مقدمے وچ کتاب دی اہمیت تے ضرورت دے علاوہ ’’ڄٹکی‘‘ تے ’’سرائیکی‘‘ دی وضاحت وی پیش کیتی ڳئی۔

اختر وحید دی کتاب ’’دُرو گوہر‘‘ داپہلا چھاپہ1952ء وچ سامݨے آیا ۔ 2008ء وچ سرائیکی ادبی بورڈ ملتان دی طرفوں ݙوجھا چھاپہ سامݨے آندا ڳیا تاں سرائیکی زبان دی تاریخ تے گرایمر بارے پیش کیتی ڳئی ایں کتاب دے چھیکڑ وچ شوکت مغل دی لکھی ہوئی حواشی شامل کیتی ڳئی۔ جیندے نال اِملا دیاں غلطیاں تے بُھل چُک دی توضیح دے علاوہ حروف تہجی دیاں وضاحتاں کرکے ایں کتاب کوں ویلھے دے تقاضے مُوجب بݨاوݨ دی بھرویں تے شعوری کوشش کیتی ڳئی ہے۔

تاریخ تے ثقافت دے حوالے نال ایف ڈبلیو سکیمپ دی کتاب "Multani Stories"کوں رومن رسم الخط توں سرائیکی رسم الخط وچ پیش کرݨ دے نال نال ہر کہاݨی دے بعد حاشیے دے طور تیں اوں کہاݨی دی تفصیل ایں طرحاں پیش کیتی ڳئی ہے جو کہاݨی دے کردار تے وسیبی حوالے واضح تھی کے سامݨے آ ویندن۔ ’’ملتانی کہاݨیاں‘‘ دے عنوان نال سامݨے آوݨ والی ایں کتاب دے چھیکڑ تیں فرہنگ تے اشاریہ وی شامل کیتا ڳئے۔گویا اے کتاب شوکت مغل دی پرکھ پڑچول کوں نشابر کریندی ہے۔

شوکت مغل دی کتاب ’’مرزا صاحباں‘‘ کوں متنی تدوین دی اہم مثال آکھیا ونڄ سڳدے۔ اے کتاب رچرڈ ٹمپل دے رومن متن کوں سرائیکی متن وچ پیش کرݨ دی ہک کاوش ہے ۔کتاب دے چھیکڑ وچ فرہنگ تے اصل متن دا نمونہ وی ݙتا ڳئے 279مصرعیں دی اے داستان شاعر ’’پیلو‘‘ دی تحریر ہے جینکوں سر رچرڈ ٹمپل آپݨی کتاب ’’دی لیجنڈ آف پنجاب‘‘دا حصہ بݨایا۔

جݙاں تحقیق تے تدوین دی ڳالھ آندی ہے تاں ’’مقدمہ‘‘ دی اہمیت وی کُھل کے سامݨے آ ویندی ہے ۔ شوکت مغل دی کوشش رہی ہے جو آپݨی تحقیق کیتی یا تدوین نال سامݨے گھن آندی کتاب دا بھر پور ’’مقدمہ‘‘ لکھدے ہَن ۔ او اکثر آہدے ہَن جو کتاب دا پیش لفظ ، دیباچہ یا مقدمہ لکھاری کوں خود لکھݨا چاہیدے کیوں جو جتنا او خود کتاب دے بارے ڄاݨدے ٻیا کوئی وی نئیں ڄاݨدا۔ ایہا وجہ ہے جو شوکت مغل آپݨی کہیں کتاب وچ وی کہیں دی رائے شامل کرݨ کوں اہمیت نہ ݙیندے ہَن ۔ شوکت مغل دے لکھیے ہوئے مقدمیں دی اہمیت پاروں انھیں کوں محفوظ کرݨ کیتے ݙو کتاباں مرتب تھی کے سامݨے آئن ۔ انھیں کتابیں وچ ڈاکٹر مقبول گیلانی دی مرتب تھئی کتاب ’’مقدمات‘‘ وچ اُردو تے سرائیکی کتابیں دے مقدمے یک جا کر ݙتے ڳئین ۔ ایویں مختار شاہ اُنھیں دے انگریزی دیباچے "Prefaces"دے عنوان نال شائع کر ݙتن جنھیں وچ مستشرقین دیں تدوین کیتیں کتابیں دے مقدمے خاص طور تیں شامل ہن۔

ادبی تحقیق تے تدوین دے نال لغت نگاری ، لوک ادب ، ٻال ادب ، ترجمہ کاری تے کالم نگاری جھئیں موضوع وی شوکت مغل دیاں ادبی خدمات دا حصہ ہِن ۔ لغت نگاری دے سلسلے وچ ’’شوکت اللغات‘‘ دے عنوان نال اُردو سرائیکی لغت تاں سرائیکی ادبی دنیا کوں دان کر چکے ہَن پر ’’جامع سرائیکی اُردو لغت‘‘ دے حوالے نال کم جاری ہا تے اے کم شوکت مغل ایں انداز نال مکمل کرݨ چاہندے ہَن جو سرائیکی زبان دی قدامت تے وسعت دے مطابق اے لغت ایں قدر جامع ہووے جو کوئی اندراج وچ چُک پُک نہ تھیوے ۔ اُنھیں دی خواہش ہئی جو اے لغت کئی جلدیں وچ سامݨے آوے بھل ارمان ایں ڳالھ دا ہے جو حیاتی ساتھ نہ ݙتا تے اے کم اَدھورا رہ ڳیا ۔ شاید اے وی ہے جو سرائیکی زبان بارے شوکت مغل دے ایں خواب کیتے ہک حیاتی کجھ وی نہ ہئی ۔ اے او کم ہے جہڑا کہیں ہک بندے دی بجائے کہیں ادارے کوں کرݨا چاہیدے ۔

میںچھیکڑتیں اے آکھساں جو پروفیسر شوکت مغل تاں کُل وقتی محقق دے طور تیں آپݨی حیاتی سرائیکی زبان تے ادب دی خدمت کاݨ وقف کر ݙتی ہئی ۔ ہُݨ سرائیکی زبان تے ادب کیتے کم کرݨ والے اداریں دا فرض بݨدے جو او پروفیسر شوکت مغل دے خواب کوں تعبیر ݙیوݨ کیتے کم از کم ’’جامع سرائیکی اُردو لغت‘‘ دا کم توڑ پُڄاوݨ دا اَہر کرِن تے ایں کم کیتے کوئی بورڈ بݨا ݙتا ونڄے تاں ڳالھ ٹوری ونڄ سڳدی ہے۔

حوالہ

لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان