شاہی پہلوان تے شاہی فن کار

بقول ڈاکٹر پروفیسرجاوید حسان چانڈیو  صدر شعبہ سرائیکی دی اسلامیہ یونیورسٹی آف بہاول پور

’’وݙیراں تے جاگیرداراں دا ہک کمال ایہ وی ہے جو انہاں فنکاریں تے فن دی ٻہوں خدمت کیتی ، اَتے کئی فن انہاں دی وجہ توں اِی بچ سڳے جینویں فن موسیقی ، فن شہسواری ، فن رقص ، فنِ حکمت ،اَتے فنِ پہلوانی وغیرہ ۔ کجھ فنکار تاں جاگیرداراں دے راکھویں اَتے پالویں ہوندے ہَن جیندے وچ طبیب تے پہلوان شامل ہوندے ہَن ۔ وݙیرے میلیاں ٹھیلیاں تے جتھاں اپݨے اُٹھ گھوڑے تے زناور مقابلے کیتے گھن آندے ہَن اُتھاں او اپݨے راکھویں یا پٹھے پہلوانیں کوں وی کھاڑے وچ لہیندے ہَن ۔ لفظ ’’پٹھا‘‘ دا مطلب اِی راکھواں ہے۔ ہک پہلوان دا اُستاد ٻیا ہوندا ہئی جیندا خرچ وی وݙیرہ چیندا ہئی تے پالݨ آلا ٻیا ہوندا ہئی کھاڑے وچ پہلوان کیتے ایں ہوکا ݙتا ویندا ہئی جو فلاݨے اُستاد دا شاگرد تے فلاݨے خان یا ملک دا پٹھا ، فلاݨے پہلوان دا مقابلہ فلاݨے نال تھیسی ۔ ٻئے پہلوان دے اُستاد تے مالک دا ناں وی ہوکاویندا ہئی۔‘‘(37)

ڈاکٹر صاحب دی ایں کوٹیشن توں صاف ظاہر تھیندے جو وݙیرے بادشاہواں فن تے فن کاریں دی ٻہوں خدمت کیتی جتھاں او گھوڑا رکھیندے ہن تاں سوار وی نال رکھیندے ہَن جیڑھا گھوڑا نچیندا ڈ یا کِلے پٹیندا ہا ۔ اینویں نچݨ تے بھڄݨ آلے اُٹھ ، جلسے آلے ݙاند ، شکاری کُتے وغیرہ دے نال نال انہاں دے سکھاوݨ آلے وی دیرے تے ہوندے ہَن ۔ اُنہاں بادشاہواں فنونِ لطیفہ دے فنکاریں دا وی مہینہ ٻدھا ہوندا ہئی تے شادی خوشی تے ڳاوݨ وڄاوݨ آلے فنکاریں کوں ’’اولڳ‘‘ ملدی ہئی ۔ اینویں لوہار ، سُنار ، نائی ، موچی ، مُلا ، کمہار ، دایا ، جھبیل ، دھوٻی ، مہاݨا ، پاولی ، قصہ گو، مالݨ ، ٻیلی سبھے بادشاہ دے اولڳی ہوندے ہن ۔ اتھاں اولڳ دی وضاحت ضروری ہے ۔ ایہ سبھے لوک بغیر کہیں تنخواہ تے وݙیرے دے دیرے تے خدمات پیش کریندے ہن ۔ تاں انہاں کوں ہر فصل تے سارے سال دا اناج یا داݨے ، پھٹی ڈتی ویندی ہئی ۔ سال پسالی مِلݨ آلے ایں اناج کوں اولڳ آہدن ۔ ایندے توں انج ایہ کمی لوک اپݨیاں شادیاں خُشیاں تے، مرݨے پوتراں تے وی وݙیرے کولوں امداد گھندے راہندے ہن ۔ بھل جیڑھے لوک مستقل اوندے دیرے تے راہندے ہن اَتے اوندے خدمت گزار ہوندے ہن تاں وݙیرہ اُنہاں کوں کجھ کلے زمین دے وی مفت ݙے ݙیندا ہئی جو او خود رہاوِن چاون ، بھل رہوݨی ویلے وی پیسے ٹکے دی امداد وی نال کریندا ہئی ۔ تہوں تاںوستیاں آباد ہَن نہ تاں لوک اِتھوں لݙ نہ ونڄن ہا۔

اولڳ دا نظام ہُݨ مُکدا ویندے ہُݨ ݙیہاڑی دا نظام آندا ویندے پر حالی وی کئی جاہیں تے ایہ نظام قائم ہے ۔ ایندے توں انج راہک کوں اَٹھوک تے زمین اَتے فصل ݙیوݨ وی تاں زمیندار دا جِگرا ہے جو اپݨی بھوئیں وچوں آپ وی کھاندے تے اُٹھواں حصہ راہک کوں وی ݙیندے ۔ سرمایہ دار تے انڈسٹریل پرسن اپݨی کمائی دا سواں حصہ وی نئیں ݙے سڳدا۔

پہلوانی دا فن وی انہاں وݙیریاں دے دم نال ہُݨ تئیں جیندا رہے کیوںجو غریب پہلوان تاں اپݨی خوراک پوری نہ کر سڳدے ہن تہوں وݙیرہ اوندی خوراک پوری کریندا ہئی ۔ دست پہلوانی دے دور کنوں پہلے تلوار تے تیر آلے پہلوان ہوندے ہن جنہاں کوں مقابلیاں کیتے تیار کیتا ویندا ہئی۔

وسیب وچ ایجھے ٻہوں سارے پہلوانیں دے قصے ، قصوصے مشہور ہِن ۔ طاہر غنی وی ہک پہلوان دا قصہ بیان کیتے ۔ کہاݨی دا ناں ہے ’’بلاں دے پھیرے‘‘ جیندے وچ ’’نصرت پہلوان‘‘ دی پہلوانی دے جوہر ݙکھائے ڳئے ہن ۔ اَتے نال اِی بادشاہ جتی کجھ انہاں پہلواناں تے خرچ کریندا ہئی اَتے انہاں کوں کھاد خوراک ݙیندا ہئی او وی بیان کیتا ڳئے جتھوں ایہ دلیل ملدی ہے جو بادشاہ تے وݙیرے زمیندار کینویں راکھویں پہلوانیں دی خدمت کریندے ہن ۔

’’آہدن او نگری دے بادشاہ کوں پہلوانی دا شوق ہا تے او خود وی گُھلدا ہا ۔ اوندے دربار وچ ہک توں ودھ ہک پہلوان ہن ۔ انہاں دی خدمت کیتے مالشیئے ۔ داری کیتے نوکر چاکر ، کھاوݨ پیوݨ کیتے ݙدھ بدام ، گھیو ، مکھݨ ، گوشت سبھ کجھ موجود ۔ بادشاہ دے راکھویں پہلوانیں وچوں نصرت پہلوان اپݨے ویلے دا رستم ہئی ۔ کشتی دا ایݙا ماہر جو اَحٖ تئیں اوں کنڈھ نہ لوائی ۔ ریاستاں تے ملکاں دے پہلوان شرطاں ٻنھ تے آوݨ تے لنگ گوݙا بھنا تے ٹُر ونڄݨ ۔ نصرت پہلوان تے بادشاہ ٻہوں خوش !‘‘

اینویں بادشاہ قصے دیاں چساں چیندے ہَن تے اُنہاں اپݨے کول فنکار ، قصہ گو تے پٹکے ٻدھ وی رکھے ہوئے ہن ۔ جݙاں کݙاہیں دِل مونجھا تھیوے ہا تاں او قصے دی محفل لا ٻاہندے ہن تے شادی خُشی تے وی قصیاں دی محفل سجیندے ہَن ۔ جتھاں قصہ گوئی دی محفل تھیوݨی ہووے ہا تاں بادشاہ اُتھاں ضرور ویندے ہن تے قصہ کہاݨی،من تے دانش دا قیاس کریندے ہن بھل خود وی قصے سُݨیندے ہَن۔

’’سوداگر دی شادی دیاں تیاریاںشروع ہن ۔ ݙیکھ تے ٻہوں پریشان تھیا تے ہک جاء تے لہہ پیا ۔ اِتھاں منادی پئی تھیندی ہئی جو چکوری دی شادی دی خشی وچ اَحٖ رات قصے کہاݨیاں سُݨاوݨ دا مقابلہ ہوسی ۔ جتنے وی پٹکے ٻدھ ہِن آون تے قصہ سُݨاون ، جیندا قصہ خش آسی او انعام پیسی ۔ بادشاہ بخت بیدار نیں وی اعلان سُݨیا تے چن شہزادے وی۔رات تھئی قصے سُݨݨ تے سُݨاوݨ آلے جمع تھی ڳئے ۔ بادشاہ بخت بیدار وی ویس وَٹا تے آ ٻیٹھا ۔ واری واری ہر کوئی قصہ سُݨیندا آندا اے ۔ بخت بیداردی واری آئی اوں اپݨی گزری وہاݨی دا قصہ سُݨایا ۔ چھیکڑ وچ چن شہزادہ قصہ سُݨیندا اے ۔ چکوری چن کوں تھݙیوں سُنڄاݨ گھندی اے۔‘‘

شادی وچ قصہ سُݨاوݨ دی ریت روایت دا ثبوت اُتلے پیرے وچ مل ڳئے اَتے بادشاہ دی قصے دے فن وچ دلچسپی دی نظردی پئی ہے ۔ ہُݨ گاوݨ وڄاوݨ وچ بادشاہ دی دلچسپی تے شادی دے رسم و رواج ݙیکھوجیڑھے بشیر احمد ظامی بہاول پوری اپݨے قصے ’’سوداگر دا قصہ‘‘ وچ بیان کیتا ہے۔

’’ہک ݙیہاڑے شام کوں ہک تباخی دی دکان تے روٹی کھا ریہا ہا تے ݙو مزدور وی روٹی کھاوݨ آ ٻیٹھے ۔ انہاں وچوں ہک آکھیا اَحٖ ساݙے بادشاہ دے پُتر دی شادی پئی تھیندی ہے ۔ ٻئے آکھیا شادی تاں کلہوکی کلتھوں دی شروع ہے ۔ پہلے آکھیا ۔ ٹھیک ہے پر رونقاں تاں اَحٖ لڳسن۔ناچ ڳاوݨ تھیسن ۔ کہیں ٻئے ملک دی ہک کنجری آئی ہوئی ہے ۔ایجھی سوہݨی اے جو ہتھ لئیں ٹِکا لڳدے۔ اَلا اینویں ہِس جینویں باگاں وچ کوئیل کوکے ۔ سُݨݨ ڄلیں تاں آونڄیں کٹھے جلسوں ۔ دعوت عام ہے…… واقعی شادی دا وݙا مجمع ہا ۔ لوک کنجری کوں سُݨݨ کیتے لاکڑ وانگوں کٹھے تھئے ٻیٹھے ہن ۔ بادشاہ وی اپݨے تخت تے ٻیٹھا ہا ۔ پہلوں پہلوں چھوٹے چھوٹکے جوڑ ڳاندے تے نچدے ریہے ۔ وَل اوں کنجری دا وارا آیا ۔ فی الواقع او بے حد حسین تے خش الحان ہئی ۔ اوں کمال کر ݙتا ۔ بادشاہ وی خوش تھی تے ویلاں ݙیندا ٻیٹھے ۔ ‘‘

حوالہ

سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ‘ ملتان