سیال (قبیلہ)
سیال، بنیادی طور تے پنجاب دا ہک جاگیردار، زمیندار جٹ قبیلہ ہے، لیکن ایندے نال تعلق رکھݨ آلے افراد ہݨ سندھ تے بلوچستان وچ وی آباد ہن۔ جھنگ، چنیوٹ، ملتان تے سرائیکی علاقیاں وچ آباد سیال قبیلہ اپݨے ناں دے نال سردار، مہر، نواب لکھدے، جبکہ سیالکوٹ، گجرات، دوآبہ تے ما جے پنجاب دے علاقیاں وچ آباد سیال قبیلے اپݨے ناں دے نال چوہدری دا لاحقہ استعمال کریندن۔ پنجاب وچ ایں قبیلے دی زیادہ تعداد جھنگ دے علاوہ گجرات، سیالکوٹ، نارووال، سرگودھا، خوشاب، منڈی بہاؤالدین، پھالیہ، ضلع ساہیوال تے فیصل آباد دے علاقیاں وچ ہے۔ سیال جٹ جتھاں وی آباد ہن، انہاں دا ابتدائی مرکز جھنگ ہی ہئی تے قدیم وقت وچ سیال جھنگ تے ملتان جیہیں عظیم ریاستاں دے حکمران ہوندے ہن۔بیان کیتا ویندے کہ سیال، ہک پنوار جٹ رائے شنکر دی اولاد ہن، جو الٰہ آباد تے فتح پور دے درمیانی علاقے دارا نگر دا رہݨ آلا ہئی۔ ہک کہانی ایہ وی ہے کہ پنواراں دی ہک شاخ دارانگر توں نقل مکانی کر کے جونپور چلی ڳئی، جتھاں شنکر پیدا تھیا۔ گورنر پنجاب ای ڈی میکلیگن دے مطابق، شنکر دے ہاں ترائے پتر تھئے، جنہاں دے ناں گھیئو، ٹیئو تے سیئو رکھے ڳئے۔ انہاں توں جھنگ دے سیالاں، شاہ پور خوشاب دے ٹواناں تے پنڈی گھیب دے گھیبیاں دی نسل چلی۔
اوں زمانے وچ اموانی دی ریاست میکن قوم دے کول ہئی۔ انہاں دی ریاست دی حدود دریائے جہلم دے پچادھے کنارے توں دریائے سندھ دے پوادھے کنارے تک پھیلی ہوئی ہئی۔ چونکہ میکن قوم وی حضرت فرید الدین گنج شکر دے ذریعے مسلمان تھئی ہئی، بابا فرید الدین گنج شکر رائے سیال کوں ڳھن کے جھنگ آ ڳئے۔ میکن قوم دے سردار بہاؤ خان کوں حضرت دی آمد دی خبر ملی، تاں اوہ خود چل کے تریمو آیا تے حضرت فرید الدین گنج شکر نال ملاقات دا شرف حاصل کیتا تے عرض کیتا کہ حضور، آپ نے کیوں تکلیف فرمائی، میکوں سݙا ڳھندے، میں حاضر تھی ویندا۔ بابا فرید الدین گنج شکر نے فرمایا کہ ہک ضروری کم دے سلسلے وچ آوݨ پیا۔ اوہ کم ایہ ہے کہ ایہ رائے سیال ہک چنڳے راجپوت خاندان دا نوجوان ہے۔ تساں اینکوں اپݨا ڄماترا بݨا ڳھنو۔ بہاؤ خان میکن کیتے مرشد دا حکم حرفِ آخر ہئی، چنانچہ اوہنے اپݨی دھی سوہاگ نال رائے سیال دی شادی کروا ݙتی تے گزارے کیتے دریائے جہلم دے پچھادے کنارے دی جاگیر عطا کر ݙتی۔ ایہ پہلی جاگیر ہئی، جو رائے سیال کوں ملی۔ اوہنے کجھ عرصہ کچھی دے قصبے کوٹلی باقر وچ قیام کیتا، ول اتھوں شورکوٹ چلیا ڳیا، جتھاں اوہنے اپݨے ناں نال ہک وستی سیالکوٹ وسائی، جو ہݨ وی ایں ناں نال موجود ہے تے کجھ سال بعد واپس کوٹلی باقر مقیم تھی ڳیا۔ حضرت فرید الدین گنج شکر نے دعا ݙتی تے بشارت ݙتی کہ ہک ویلا اینجھا وی آسی، جو تہاݙی اولاد ایں تے حکومت کریسی۔
اوں وقت اموانی دی حکومت دی سرحد خوشاب توں محمود کوٹ تک شمالاً جنوباً منکیرہ، لیہ توں دریائے جہلم دے کنارے شرقاً غرباً پھیلی ہوئی ہئی۔ رائے سیال دے ترائے پتر بھرمی، کوہلی تے ماہنی پیدا تھئے۔ انہاں ترائے دے اولاد ایں علاقے وچ رہائش پزیر رہی۔
ہک ٻئی روایت دے مطابق، سیئو (سیال) رائے شنکر دا کلہا پتر ہئی تے ایہ کہ ٹواناں تے گھیبیاں دے مورثین محض شنکر دے ہم جد رشتہ دار ہن۔ آکھیا ویندے کہ شنکر دی زندگی وچ ایہ تمام قبیلے باہم شیر و شکر رہے، لیکن شنکر دی موت دے نال ای انہاں وچ شدید جھگڑے شروع تھی ڳئے، جیندی وجہ توں 1241-46 وچ اوہدا پتر سیئو المعروف سیال سلطان رکن الدین دے پتر "علاؤ الدین غوری یا مسعود شاہ علاؤ الدین" دے دورِ حکومت وچ پنجاب کوں نقل مکانی کر ڳیا۔
ہک قدیم شہر خانیوال دی تحصیل کبیروالا وچ وی سیال قوم آباد ہے، جو کبیروالا وچ سردار سیال، خان سیال، مہر سیال دے القاب نال ڄاݨے ویندن تے کبیروالا دے ہک وستی سیال وچ سردار فضل خان سیال تے انہاں دے آبا و اجداد آباد ہن، جیہرے سیاسی تے سماجی طور تے ٻہوں اہم شخصیت ہن۔
جھنگ دا پہلا شہر، ہک قبیلہ سردار رائے سیال سیئو نے 1288ء وچ اپݨے پیر و مرشد حضرت شاہ جلال دے آکھݨ تے آباد کیتا۔ جھنگ دے پہلے حکمران مل خان 1462ء وچ تھئے۔ سیال قبائل نے جھنگ تے 360 سال حکومت کیتی تے آخری سیال حکمران احمد خان ہن، جنہاں نے 1812ء توں 1822ء تک حکومت کیتی، جنہاں دے بعد حکومت سکھاں دے ہتھ آئی تے ول انہاں توں انگریزاں دے قبضے وچ ڳئی۔
سیالاں دی اڳوں وی ٻہوں ساریاں سب گوتاں ہن۔ انہاں وچ ہک دلچسپ ڳالھ ایہ ہے کہ جیہڑی وی قوم دے ناں دے آخر وچ "آنہ" لفظ ہوسی، اوہ سیال ہی ہوسی، مثلاً مگھیانہ، فتیانہ، پربانہ، دولتانہ، بھروانہ، گگڑانہ، ہندلانہ، سرگانہ وغیرہ۔ سیالاں دی رشتے داریاں راوی دے کھرلاں دے نال وی رہی ہن۔ ایندے علاوہ ماجے تے دو آبہ دے جٹ قبائل دے نال وی انہاں دی رشتے داریاں رہی ہن۔ ہک ٻئی روایت دے مطابق، ایہ رائے درست نظر آندی ہے کہ سیال، ٹوانہ تے گھیبے رائے شنکر دے ترائے پتر بالترتیب سیئو، ٹیئو تے گھیئو دی اولاد ہن۔ سیال تے ٹوانہ وی ایں تعلق کوں کجھ حد تک تسلیم کریندن۔ ایں بنا تے جٹ قبائل دے ایں گروہ دا پنوار ہووݨ خلافِ امکان کائنی۔ آکھیا ویندے کہ گھیبہ خاندان سیال تے ٹوانہ دے بعد پنجاب آیا تے فتح جنگ، پنڈی گھیب دے نیم پہاڑی علاقے وچ آباد تھیا۔ اتھاں اوہ اعواناں، گکھڑاں تے ٻئے پڑوسی قبائل دے مقابل قائم رہے، حتیٰ کہ رنجیت سنگھ نے انہاں کوں 1798ء وچ مطیع کر ڳھدا۔ سیال قوم دے نال کھڑی وݙی تعداد ما جے تے دو آبہ دے جٹاں دی ہئی، جنہاں کوں سیالاں دے نال رہوݨ دی وجہ توں سیال دی ال پے ڳئی ہے۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی آمد دے بعد ما جے جٹ وی سیال جٹ توں ڳھٹ کائنی رہے، ایہی وجہ ہے کہ ہݨ انہاں دا فرق کرݨ مشکل تھی ڳیا ہے۔ ماضی وچ وی سیال اپݨا ثانی کائنی رکھدے ہن۔ ہیر رانجھا دی کہانی وچ ہیر دا تعلق والد چوہدری چوچک وی سیال ہئی تے ساندل بار دی مشہور لوک داستان دی ہیروئن صاحباں دا تعلق وی ماہنی سیال قبیلے نال ہئی۔
شاخیں
[لکھو | ماخذ وچ تبدیلی کرو]رائے شنکر (سیالاں دے جد امجد) دے ترائے پتر ہن: ٹیو، گھیو تے سیو۔ ٹیو دی اولاد توں شاہ پور دے ٹوانے تے گھیو دی اولاد توں پنڈی گھیب دے گھیبے، جبکہ سیو (رائے سیال) دی اولاد سیال سݙوایا۔ رائے سیال دے ترائے پتر ہن: بھرمی، کوہلی تے ماہنی۔ انہاں ترائے دی اولاد توں مختلف سیال قبائل بݨے۔
- بهرمی قبائل:(شیخانہ یا موسیانہ) مرالی هراج تهراج ساهجر کتین سنپال چیلہ سرگانہ کملانہ شدیانہ خانوانہ بھاگوآنہ ستیانہ دولتانہ رجوانہ فتوانہ پنجوانہ لدهانہ سیکانہ خنانہ بدهوانہ کرنانہ جسوانہ پرچوانہ موانہ بلحانہ علیانہ مختیانہ عمرانہ ملانہ جسکانہ سدهرانہ دهنیانہ سندیانہ دادوانہ ڈهڈیانہ نوہانہ وغیرہ
- ماہنی قبائل:موڈھوکانہ ننکانہ هندلانہ جریانہ حلوانہ،گگڑانہ، بهروانہ مکوآنہ۔ فتیانہ شمرانہ سلنانہ لدهیانہ درسانہ دوانہ ساهیوانہ کوڑیانہ مولانہ متیانہ پربانہ مدهوانہ وغیرہ
- کوہلی قبائل: حسوآنہ راگی پهلی سندرانہ ڈپلانہ کرتوانہ دهولانہ جیوانہ ترهانہ چوچکانہ رجبانہ جنجیانہ پاتوانہ وجهلانہ ملکانہ نوانہ شہبانہ بڈهیانہ فرحانہ بگهیانہ صحبانہ سدهانہ مولوانہ جادیانہ جوملیانہ دهیدوانہ سلیانہ اچلانہ طہرانہ مگهیانہ مرجانہ ،حسنانہ ، جندیانہ ، سمرانہ حشمانہ حلفرمانہ علیانہ کپلانہ۔ وغیرہ