سردار غلام حیدر خان یتیم جتوئی

دورِ متاخرین دے چھیکڑی وݙے شاعر اِن جنھاں دے بعد سرائیکی شاعری دے جدید دور دا آغاز تھیندے۔ یتیم جتوئی ٻہوں ساری طنزیہ و مزاحیہ شاعری کیتی ہے ۔ یتیم جتوئی دی سب توں تکھی طنزیہ شاعری اوہے جیں وچ اُنھاںسماجی برائیاں کوں موضوع بݨائے۔ انھاں مزاحیہ طنزیہ نظماں وچ ’’رشوت‘ اٹے ڳٹے‘ کبوتر بازی ‘ کنواری دی فریاد‘ رچھ دا سلام ‘ من کھٹو ‘ نک نہ ناساں‘ پہاجاں‘ کتیاں کوں غیرت ڈھیر ہے تے شاہین بس‘‘ قابل ذکرہن۔ یتیم جتوئی بے کار لوکیں کنوں سخت نفرت کریندے ہن۔ایجھے لوک جنھاں دی زندگی دا کوئی چنگا مقصد کینی اُنھاں کوں ہک اکھ نہ بھاندے ہن۔ انھاں من کھٹواں تے ݙوں طنزیہ نظماں لکھین۔ نظم من کھٹواں دے ݙو شعر:

نہ ڈھوری ہے نہ گھوڑی ہے نہ واڳ تے ہناں لاتھے

توں روندیں ہک مکڑے کوں اِتھ بُھرڄل بھناں لاتھے

ݙینہ گزرے وچ پترے بازی بے روزہ ٻیا نہیں نمازی

من کھٹو بیکار دے گھر وچ ݙیٹی ݙناں لاتھے

ایجھے لوک جیڑھے صرف تلکھی روٹی دی ڳول اِچ سرگردان رہندن۔ دین ایمان دے اَݨ سونہیں‘ من کھٹو یتیم دے ہاں دا ساڑا ہن۔ او ایجھے من کھٹوواں کوں اُچا جِھکا اَلاوݨ توں وی نیں رہندے او زندگی دی مقصدیت دے قائل ہن۔

من کھٹو چالہی سَناں

اَڄاں کھیݙے ݙیٹی ݙناں

کر دھپ تے صورت کالی

رہے ݙیوے ݙینہ دے ٻالی

اسلامی نور توں خالی

وڈ پچھیا لونمبڑ کناں

نہ دین رسول دا سونہاں

جتھ ݙہدے دکھدا دھواں

پٹ وات تے رنگدا کوہاں

ڳل پئے ڳئے ڳاٹے بھناں

رشوت ہک ٻہوں وݙی لعنت ہے جیڑھی اساݙے وسیب دیاں پاڑاں پٹی ویندی ہے۔ یتیم جتوئی ایں موضوع تے ݙو نظماں آکھین۔ انھاں نظماں وچ ایں معاشرتی برائی دے منفی اثرات ݙسائے ڳن۔

کئی بے تقصیر ڈھکائی کھڑی ہے

کئی نا حق دار چڑھائی کھڑی ہے

ہر مد وچ بے حد زر نظرے

گُم زیر زبر چَٹ شَد نظرے

ہر قدم تے غار لحد نظرے

تا فلک بلندی قد نظرے

رشوت دی ݙین ݙرائی کھڑی ہے

رشوت دے نال ݙوجھیاں سماجی برائیاں وی یتیم دے طنزیہ قلم دی کاٹ وچ ݙسدین۔ نظم ’’اٹھے کٹھے‘‘ وچ اٹھ وݙیاں برائیاں دی طنزیہ تے اصلوں ساڳی تصویر کشی کیتی ہے۔

ہک ویلے ہک جاہ تے تھی ڳے سارے ظالم کٹھے

چوری ظلم زنا رشوت ٻیا کوڑ حرامی پٹھے

جوا چغلی ٹھڳی موذݨ کئی تِکھے کئی مَٹھے

ہک ݙوں ترے کیا چارے پنجے چھیئے ستے اٹھے

کوڑ آکھیا میں سب توں اُتے سچ دی دال نہ ڳلے

لب چولاں تاں اُک ونڄن تلوراں سانگاں بھلے

ݙیکھ میکوں سچ مونہہ کر ویندے رستے چھوڑ محلے

تکھی بھاہ پٹرول دی میں کئی صادق سیک نہ جھلے

اَڄ کل کوڑ دی رات وݙی کئی سچ دی بات نیں پچھدا

چغلی  دے ایمان  والا سورت  آیات  نی پچھدا

سرائیکی علاقے دیاں زنانیاں وی نویں تہذیب توں سوہݨیاں تھی ڳن۔ یتیم جتوئی چھوٹے والیں تے نویں فیشن دے لباس کوں اپݨی مزاحیہ نظم پہاجاں وچ طنز دا نشانہ بݨیندن۔

وݙی

وݙ شانی توں ٻڈ نہ مردی

لُنڈے وال انگریزی وردی

اندروں ٻاہروں ہے بے پردی

ہسدی پھردی مثل چکور

نکی

ہر دم رہساں اینویں ہسدی

رہساں نال سہیلیاں وسدی

پا شلوار گوّن چس رسدی

ٹری ویساں ملتان لاہور

سخت پہاجاں پایا شور

یتیم جتوئی دی ہک نظم ’’طباخی‘‘ ہے ایں نظم وچ اتھاں بھرپور مزاح پیدا کریندیں ہوئیں طباخی کوں پہاکے سُݨوئین:

مری کنوار طباخی آ

سنگ دل یار طباخی آ

گھتی مار طباخی آ

ڈتو بھاجی محض پروتھی

ہک ہݙی وسل دی چوتھی

مرچیں ساڑ گھتی ہے ٻوتھی

بے اعتبار طباخی آ

مری کنوار طباخی آ 

دیہاتاں وچ کتے رچھ دی لڑائی دے باقاعدہ دنگل کرائے ویندن۔ رچھ دا تماشہ ݙیکھن کیتے پرے پرے توں لوک آندن۔ نظم ’’رچھ دا سلام‘‘ وچ او ایں ڳالھ تے طنز و مزاح کریندن۔ اینویں ہک ٻئی نظم’’ کتیاں کوں غیرت ڈھیر ہے‘‘وچ انھاں والدین تے طنز کیتا ڳے جیڑھے جوان دھیاں کوں گھر وچ ٻلہا تے پیسے والے گھوٹ دی ڳول کریندے رہندن۔

نہ حب ہے کامل پیر دی

سک فلم رانجھے ہیر دی

دھی والے زر ڳولن ودے

دھن والا در ڳولن ودے

رڄ والا ور ڳولن ودے

وستی شہر ڳولن ودے

کاشد پھرن چوفیر ہے

’’شاہین بس‘‘ یتیم جتوئی دی ہک مشہور مزاحیہ نظم ہے۔ ایںنظم وچ انھاں دیہاتی روٹاں تے چلن والیاں بُتھیاں بساں دا مزاق اُݙائے:

ساݙی یار بسے

جے شاہیں بس اے

جتوئی توں چل پئی تے پھلن تے پھاتھی

دھکے ݙے تے ٹوری تاں پرمٹ تے لاتھی

گݙھاں دے برابر ہے لوہے دا ہاتھی

ٻیا کثرت سواری تے ہوسا حبس اے

نہ پیشی تے بروقت نیندی انیندی

نہ سائل نہ ملزم کوں قیذوں بچیندی

چا ریڑھی مثل وچ ہوا دے اݙیندی

چڑھے جو مسافر ویندا پار پھس اے

یتیم جتوئی انھاں طنزیہ تے مزاحیہ نظماں دے علاوہ ٻئے کئی چھوٹے چھوٹے وسیبی موضوعات تے قلم چاتے۔ انھاں دے اظہار وچ مزاح دی نوک وی ہے تے طنز دی تکھی کاٹ وی۔ سرائیکی زبان دی طنزیہ مزاحیہ شاعری وچ یتیم جتوئی دا اندازبیان شاعراں توں وکھرا تے نشابر ہے۔ انھاں دے علاوہ قصبہ ماہڑہ مظفر ڳڑھ دے قاصد ماہڑ وی مزاحیہ شاعری کیتی ہے۔ انھاں دی ہک نظم مشہور تھئی اے جیندا عنوان ہے ’’جنج پرائی تے احمق نچے‘‘۔ خلیق ملتانی مرحوم وی کئی ساریاں مزاحیہ نظماں آکھین۔ انھاں دی مزاحیہ شاعری وچ طنز دا عنصر وی پاتا ویندے ۔ او وی اکثر سماج دشمناں کو ںاپݨی طنزیہ شاعری وچ دپھیندے ݙسدن۔ اُنھاں دی ہک مزاحیہ نظم دا ہک بند پیش ہے:

ڈھڈھل ڈھڈھل ٻہوں ہن

چندے اُڳاڑ ٻہوں ہن

تقریر جھاڑ ٻہوں ہن

ملت سنوار کینی

اے او بہار کوئی نیں

لالہ خدا گواہ ہے

لُڈھاں دے نال واہ ہے

سونے دے بھاہ کپاہ ہے

کھلن وی اَڄ گناہ ہے

ٻولݨ وی تھار کوئی نیں

اے  او بہار کوئی  نیں 

موجودہ زمانے دے مزاحیہ شاعراں وچوں ‘ جنگھ ٹھول تے منشی حسین بخش نادم دے ناں قابلِ ذکر ہن۔

حوالہ

کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان