سرائیکی ݙوہڑے دا شہزادہ … امان اللہ ارشد

لکھت: ڈاکٹر گل عباس اعوان

                        امان اللہ ارشدؔ سرائیکی وسیب دا او شاعر ہے جیکوں نوجوانی اچ ای ملک گیر شہرت نصیب تھئی۔ لفظ شہزادہ آپݨے نال ہک خوبصورت وجیہہ، نرم مزاج، نرم چال، نفیس گفتگو تے نفیس لباس دا تصور وی نال گھن تے آندے۔ ایں شہزادے دی شاعری وچ اساکوں او ساریاں خوبیاں نظردن جیڑھیاں لفظ شہزادے نال جڑیاںہوئین۔ واضح راہوے جو میں اے لفظ معنوی طور تے شہزادے دیاں ظاہری خوبیاں، ذہن اِچ رکھ تے استعمال کیتے پر جتی گٖالھ ایہ ہے جو امان اللہ ارشد دا ݙوہڑا ظاہری حسن دے نال نال باطنی حسن، رمز تے ٻیاں ٻہوں ساریاں باطنی حقیقتاں نال پُر ہے۔

                       ݙوہڑا اگر واقعی ’’ݙوہڑا‘‘ (ݙو طغیاناں) ہے تاں ایندی شدت دا اندازہ تہاکوں امان اللہ ارشدؔ دے ݙوہڑے توں تھیسی۔ اگر شاعری واقعی جذبات دی چھل (Over-Flow)دا ناں ہے تاں امان اللہ ارشدؔ دی شاعری اچ اساکوں ایں چھل (Overflow)کوں ݙیکھݨ دا، ولا ولا موقع ملدے۔

ساݙے پیریں گھنگھرو شوق دے ہن، اساں نئیں تھکدے جتھ کتھ نچوا

اساں نچݨا ہے تیݙے انگٖلیں تے تھیتھ نال بھاویں بے تھتھ نچوا

بھانویں مسجد نے، بھانویں مندر ڄل، بھانویں اُتھ نچوا، بھانویں اِتھ نچوا

تیݙے ارشدؔ ہتھ جو آ گٖئے ہوں، تیݙی مرضی ہے ساکوں جتھ نچوا

                       سئیں احمد خان طارقؔ دا ایہ آکھݨ ہے جو ’’ایہ مست وار شاعر، بکھدیں انگٖاریں دے وچ رہ کے مٹھاس والا شاعر، سئیں امان اللہ ارشدؔ ہے‘‘ انہاں دے عشق انہاں کوں جذبات دی فراوانی ݙتی ہے۔ چونکہ انہاں دا عشق، زمینی کردار نال ہے۔ لہٰذا ایندے اِچ شدت وی بے پناہ ہے۔ محبوب دے حاصل تھیوݨ کوں ایہ کائنات دی فتح سمجھدے۔ ایویں لگٖدے جو انہاں دی کائنات دی شروعات محبوب توں تھیندی ہے۔ تے ایں کائنات دا اَنت محبوب دے وچھوڑے تے تھی ویندے۔

تیݙے ساہ دے نال وسندیاں ہَن، تئیں رُخ بدلائے، میں رُل گٖئی آں

تئیں پیتم پیت کوں واہ پالیے، تئیں پار وسائے، میں رُل گٖئی آں

ہکو ٻیلہ ہے، خوش وسدے پِن، میݙے حق ہمسائے، میں رُل گٖئی آں

جیں ݙینہ دا ارشدؔ جھوک کنوں تئیں مال لݙائے، میں رُل گٖئی آں

                       محبوب دے رُخ بدلاوݨ تے عاشق دا رُل ونڄݨ، انہاں دے سچے جذبات دا ہک وݙا ثبوت ہے۔ سئیں ہیرا ند سوزؔ اُنہاں دی شاعری تے تبصرہ کریندے ہوئے لکھدن جو:

’’امان اللہ ارشدؔ دے ݙوہڑیاں، قطعات تے گیتاں وچ جذبئیں دی شدت دے نال نال محبت دی سچی تے سچی، خوشبو دا احساس تھیندے، وچھوڑیاں دا ݙکھ تے انتظار دیاں گھڑیاں دی بے چینی، انہاں دی شاعری دے خاص پہلو ہن۔‘‘

                       امان اللہ ارشدؔ دے ݙوہڑے دی ݙوجھی خوبی انہاں دا بے ساختہ پن ہے۔ اُنہاں دی زبان نہایت سادہ تے دھرتی دے خمیر نال بݨی ہوئی ہے۔ او آپݨی زبان اِچ کہیں خاص وستی یا دھرتی دے غیر معروف استعمال نئیں کریندے۔ انہاں دی شاعری دی زبان اوہا ہے جیڑھی سرائیکی وسیب دی وستی وستی ٻولی ویندی ہے۔

تیݙی مونجھ مُصلا مسجد دا، اساں پیت دیاں نفلیں نیت کھڑوں

نہیں ہوش ریہا کہیں کلمے دا، تیݙے گٖمدے سانول گیت کھڑوں

تیݙا ذکر ہے مقصد زندگی دا، ہر، ہار کوں کیتی جیت کھڑوں

تیݙی یاد اِچ ارشدؔ جِتھ کھڑ گٖیوں، اساں ایویں ڄاݨ مسیت کھڑوں

                       امان اللہ ارشدؔ آپݨے وسیب دی زبان ای نئیں ورتی بلکہ انہاں آپݨے وسیب کوں آپݨی شاعری دا موضوع وی بݨائے۔ انہاں دا ہک خاص وصف ایہ ہے جو انہاں دی شاعری اچ غم دوراں دا ذکر تے غم جاناں دا ذکر ایں گُندھیڄ گٖئے جو انہیں کوں الگٖ الگٖ کرݨا وی مشکل لگٖدے۔

میݙی روہی سنڄ، تیݙا ٻیلہ بر، ایں سال تباہیں پھیہ ماریئے

ہر جھوک تباہ، ویران ہنبھا، ایویں لگٖدے پھیرا دیہہ ماریئے

ودے بے گھر تھی تے رُلدے ہئوں، ساکوں وقت دی گردش دریہہ ماریئے

ݙوہیں مویوں ارشدؔ پاݨی توں، تیکوں چھل ماریئے میکوں تریہہ ماریئے

                       امان اللہ ارشدؔ ٻہوں زیادہ طبقاتی شعور رکھیندن۔ او سمجھیندن جو ایہ وسیب امیر تے غریب ایہ۔ درمیان ونڈیا کھڑے۔ تساں پڑھ لکھ تے ٻہوں وݙے دانشور تاں تھی سگٖدے وے، پر امیر دے نزدیک، زیادہ معزز تے عزیز اوہو ہے جیڑھا اوندے جیہاں امیر، یا اوکوں مال منفعت پچا سگٖدے۔ انہاں کوں ایہ احساس اتنا زیادہ ہے جو کہیں امیر تے مالدار محلے دار، ہمسائے، کہیں وݙے افسر یا جاگیردار تاں کیا، کہیں امیر تے مالدار شخص کوں آپݨا محبوب بݨاوݨ کوں وی تیار کائینی۔ کیوں جو او سمجھدن ایہ تعلق مصنوعی تے عارضی تاں تھی سگٖدے، سچا تے پائیدار نئیں تھی سگٖدا۔

اساں مونجھ دے مُلک دے مہا راجے توں سُکھ دا ساہ، ساݙے نال نہ ٹُر

توں عیش سرور دا گیت سڄݨ، اساں در دی آہ، ساݙے نال نہ ٹُر

اساں نوکر توں سرکار ارشدؔ، ساݙے انڄ ہن راہ، ساݙے نال نہ ٹُر

                       امان اللہ ارشدؔ دی فکر، آزادی پسندی تے مزاج حُر دا ہے۔ حُر مزاج لوگ، ہمیش غیرت مند ہوندن۔ او کہیں وی صورت اچ مصلحت پسندی دا شکار نئیں تھیندے۔ او ہر اوکھ سوکھ، کلہے سر تے چاویندن۔

سو سوچے سوچ تے چپ کر گٖیوں، جݙاں ڄاݨدا ہیں، تیکوں کیا آکھوں

توں مالک ساݙی زندگی دا، توں، سر، دا سئیں، تیکوں کیا آکھوں

ہر حکم اُتے، سر خم کیتے، جیویں کیتی گٖئیں تیکوں کیا آکھوں

تیکوں آکھݨ ارشدؔ کیا آکھݨ، جݙاں سݨدا نئیں تیکوں کیا آکھوں

                       امان اللہ ارشدؔ دے ݙوہڑے دی ہک دل چھیکویں خوبی ایہ ہے جو ایندا مزاج مقامی ہے تے آپݨے وسیب دے لفظ آپݨے وسیب دے حوالے، تلازمے ورتیندن۔ اُنہاں دیاں تشبیہات تے استعارے وی ایں وسیب دے ہن۔ ایں سانگے اوندی تاثیریت وی اتنی شدید تے پُر اثر ہے۔

راہ ریتڑ ہن، توں نازک ہیں، میݙے ساہ دی ݙور تے ٹردا ڄل

توں قدم رکھیں، دل دھک تھیوے، دھڑکݨ دے شور تے ٹردا ڄل

جے اَکھ توں ونڄݨی دامن تئیں، میݙی ہنڄ دے زور تے ٹردا ڄل

میں کِتھ ڈھہ پیاں نہ ݙیکھ ارشدؔ توں آپݨی ٹور تے ٹردا ڄل

                       ارشدؔ دا ݙوہڑا خالصتاً عشق مجازی دے رنگ اچ رنگٖیا ہوئے۔ اوندی وݙی وجہ ایہ ہے جو ارشدؔ معاشرے دا ہک مشہور شاعر ہے۔ مشاعرے دا کٹھ، اکثر عشقیہ شاعری سݨݨا چاہندے تے ساݙے اڄوکے (۱۹۸۰ء توں بعد اَڄ ۲۰۱۴ء تئیں) شاعر کوں ایہ خوف ہے جے اوں مشاعرہ مزاج شاعری نہ پڑھی، جے او مشاعریاں اچ مسلسل ناکام تھی گٖیا، تاں اوندا روز گار بند تھی ویسی۔ لہٰذا مشاعرے اچ ونڄݨ آلا شاعر ٻہوں حد تئیں مشاعرہ مزاج شاعری کریندا پیا ہوندے۔

                       پر امان اللہ ارشدؔ دی ایہ خوبی ہے جو اوں مشاعرے اچ راہندے ہوئے وی ادبیت نال سنگرے پنگرے ہوئے ݙوہڑے لکھئین۔ انہاں ݙوہڑیاں اچ داخلیت تے شعریت آپݨے عروج تے نظردی ہے۔ مترنم بحراں تے تکرار لفظی، انہاں دے ݙوہڑیاں اچ موسیقی دے سارے سُر شامل کر ݙتن۔ انہاں کوں پڑھدے ہوئے تے سݨدے ہوئے بندے تے وجد طاری تھی ویندے۔

ساکوں آپݨے نانویں لاتی چا، اَساں پاگٖل تھی پَل پَل مرسوں

اساں عزرائیل دے سونہے نہیں، توں حکم ݙیسیں اساں وَل مرسوں

ہݨ جیوݨاں ہے تیݙے قرب دیوچ، جے دور کیتوئی اساں ڄل مرسوں

تیݙے گٖل دے ارشدؔ چولے ہوں، ہݨ ترٹ مرسوں یا گٖل مرسوں

٭٭٭

حوالہ

(کتاب : جدید سرائیکی شاعری ، مرتب : ڈاکٹر خالد اقبال، عبدالباسط بھٹی) (ناشر: جھوک پبلشرز ملتان)