سرائیکی وسیب دا دمان

سرائیکی وسیب دا دمان اپݨے ناں والی کار سوہݨے من موہݨے تے پیارے لوکیں دی دھرتی اے ، دمان دے علاقے تے مشتمل خطہ دیرہ اسماعیل خان سلطنت ملتان دا حصہ ہا، بعد اچ رنجیت سنگھ دے بعد انگریز بر سر اقدار ائے تاں دیرہ اسماعیل خان کوں 1901ء وچ سرحد نال رَلایا ، اساݙے عظیم تر دمان خطے دے اُبھے حصے وچ شیخ بدین تے مروت دی پہاڑی سلسلہ تے پچھاد وچ ویزرساتن دیاں پہاڑیاں ہن ۔ اضلاع دیرہ غازی خان تے راجن پور دے پچھادوں کوہ سلیمان دا پہاڑی سلسلہ تے پوادھی پاسوں دریائے سندھ وہندے ۔

ایں خطے دا زیادہ تر علاقہ دامانی تے میدانی اے ، جیندی آبپاشی دا قدیم ذریعہ رودکوہی تے پہاڑی نالے ہن ، جنہیں کوں مقامی زبان اچ ’’ نَئیں‘‘ آکھدن ۔ ہُݨ دریائے سندھ تے بیران بنݨ نال کافی علاقہ نہراں نال سیراب تھیندے ، ٹیوب ویل ایندے علاوہ ہن ۔

زیادہ تر آبادیاں دریائے سندھ دے کنارے کنارے واقع ہن ۔ آب و ہوا گرمی وچ سخت گرم تے سردیاں وچ سخت سرد ہوندی اے ۔ بارش دی سالانہ اوسط مقدار 223 ملی میٹر اے ۔ ایں خطے دا کل رقبہ 33,245 مربع کلومیٹر ہے جیندے وچ صوبہ سرحد دا 9005 مربع کلومیٹر تے صوبہ پنجاب دا 24240 مربع کلو میٹر دا علاقہ شامل ہے ۔

1981ء دی مردم شماری دے مطابق ایں خطے دی کل آبادی 22,18,078 اے ۔ پر علاقیں دے مزاج نی بلدے ۔ اڄ جتھاں اساں سُکی جاہ تے ؓیٹھوں تھی سڳدے اِتھاں کہیں ویلھے دریا یا سمند رہندا ہووے تے اڄ جتھاں دریا یا سمندر ہن ممکن اے کہیں ویلھے دمان یا روہی ہووے ۔ اساڈفے عظیم خطے دمان تے تحقیق تے ریسرچ جاری اے تے ایں سلسلے اچ مِشی گن یونیورسٹی امریکا دی جیالوجیکل ٹیم تے جیالوجیکل سروے آف پاکستان دے ماہرین نومبر 1994ء اچ علاقہ دمان دا سروے کیتے۔ ایں دوران انہاں کوں دیرہ جات دے دمانی علاقے وچ کروڑاں سال پراݨے وہیل مچھی دے چار قسم دے ڈھانچے تے کئی ٻئے آبی جانوریں تے ݙوجھی چیزیں دے معجزات دریا فت تھئے ہن ۔ ماہرین دے مطابق اڄ توں پنج کروڑ سال پہلے دیرہ جات تے علاقہ دمان دی جاہ تے سمندر ہوندا ہا ۔وہیل دے ڈھانچے دی دریافت دے بعد اے علاقہ پوری دنیا دے سائنسداین دی توجہ دا مرکز بݨ سڳدے ۔ ماہرین توقع ظاہر کیتی اے جو سروے کوں وسعت ݙیوݨ نال مزید حیرت انگیز دریافت دا امکان موجود اے ۔ ماہرین دی ایں ٹیم وچ مشی گن یونیورسٹی امریکا دے ڈاکٹر فلپ کنگرچ ، ڈاکٹر کلائیڈ تے پاکستانی ماہر محمد عارف شامل ہن ۔

سرائیکی وسیب دے ٻئے علاقیاں اچ ریسرچ تے تحقیقات دی ضرورت اے ، جیکر ایں طرف توجہ کیتی ونجٖے تاں آثار قدیمہ دے حوالے نلا ٻہوں کجھ مل سڳدے کیوں جو اساݙا دعویٰ اے جو کائنات دا قدیم ترین خطہ سرائیکی وسیب اے ، پچھلے ݙیہاڑے دمان دے ہک دوست آئے ،انہاں آکھیا جو جیویں سرائیکی وسیب نال زیادتی پنجاب کریندے ایں توں ودھ اساݙے نال پشاور کریندے ۔ انہاںآکھیا جو اساکوں حق نی ملدے ، پاݨی دی صورتحال تے ڳالھ کریندے ہوئے انہاں آکھیا جو اسیݙا وسیب اساݙے کیتے کربلا بݨ ڳئے ۔حالانکہ اساں سندھ دریا دی مݨ والے لوک ہیسے ، پر اساکوں تِرسا رکھیا ویندا پے ۔ انہاں آکھیا جو دریائے سندھ تے ایندے معاون دریاویں دی زرخیز مٹی نال بݨیا ہویا ہموار میدانی علاقہ جغرافیائی اصطلاح وچ دریائے سندھ دا بالائی میدان سݙیندے ، اینکوں سندھ طاس وی آکھدن ۔ ایندی سطح سمند توں بلندی 200 کنوں 300 میٹر دے درمیان اے ۔ دریائے سندھ تے ایندے ٻانہہ ٻیلی دریاویں دا وِچلا علاقہ ’’ دو آب ‘‘ سݙیندے  ۔ دو آبہ جات دی تفصیل اے ہے :

سندھ تے جہلم دا وچلا علاقہ                             سندھ ساگر دو آب

جہلم تے چناب دا وچلا علاقہ                                                چج دو آب

چناب تے راوی دا وچلا علاقہ                                           رچنا د و آب

پر ایں ظلم کوں اساں کیا آکھوں جو سندھ دریا اساݙا ہووݨ دے باوجو د اساکون پاݨی نی ملدا ۔ انہاں آکھای جو تونسہ تے اساݙے حال پݨای دے معاملے وچ ہکو جہے ہن ۔

حوالہ

معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ