سرائیکی وسیب اچ شادی دیاں رسماں

اللہ ساری کائنات دے جوڑے پیدا کیتن ، نہ صرف انسان بلکہ حیوان تے جمادات و نباتات دے وی جوڑے پیدا کیتے ڳن ، جیویں نر خجی تے مادی خجی ، نر کیکر تے مادی کیکری ، ایویں ٹالھی تے نر ٹالھی ۔ ایویں سیاݨے ݙسیندن جو لوظ مذکر ، مونث ہوندن تاں ایندا مطلب اے ہوندے جو انسانی افزائش نسل والی کار لفظ نر مادی دے ملاپ نال وی وجود اچ امدن ۔ انہاندی پیدائش تے پرورش تھیندی اے ، او وݙے تھیندن تے بعد اچ انہاندیاں شادیاں تے انہاندیاں اولاداں وی تھیدنن ۔ ایویں انسانی زندگی وچ شادی دے ایں عمل اچ خاص اہتمام کیتا ویندے ۔ شادی وچ مختلف قومیں وچ مختلف انداز دے رسمیں ریتیں توں گزار تے گھوٹ کنوار ہک’’ جوڑ ‘‘ تھیوݨ دی منزل تے پُجٖدن ۔ سرائیکی وسیب دے شادی رسمیں دی جھلک پیش خدمت اے ۔

٭… ڳنڈھیں :۔

سرائیکی وسیب وچ ڳنڈھیں اوں رسم کوں سݙیندن جئیں وچ رشتے دی ڳالھ پکی تھی ونجٖے ، شادی دی تریخ مقررر کرݨ کوں ڳنڈھیں سݙیا ویندے ۔ ڳنڈھیں یا میعاذ کیتے پُتریتے پاسوں برادری دے لوک دھیتے پاسے ویندن ، دھیتیں توں شادی دی تریخ گھندن ۔ شادی دی تریخ طے تھی ونجٖݨ دے بعد دعا منگائی ویندی اے تے تپاشے ونڈیئے ویندن ، کہیں جاہ تے پوپ یا چھوہارے وی ونڈائے ویندن ۔

٭… کانڈھا :۔

شادی دی پہلی تے اہم رسم کانڈھا ہے ، کانڈھے دی ہر رسم دے انج ہوندن ، مثلاً معیاذدا کانڈھا، میندی دا کانڈھا ، مینڈھی دا کانڈھا ، پھنڈر لیک دا کانڈھا ، جُنجٖ دا کانڈھا ، کجھ علاقے وچ تاں جھمر دا کانڈھا وی ݙتا ویندے ۔ ایں کانڈھے دے وی ݙو حصے کیتے ڳن مثلاً سکھݨی جھمر دا کانڈھا ، ایندے وچ جھومری صرف جھمر کھیݙ کھیݙ تے سکھݨے پیٹ گھر ول ویسن تے روٹی سمیت جھمر دے کانڈھے وچ روٹی بھاجٖی مل ویندی اے۔

٭… دول تے نغارے:۔

پہلے اے تھیندا ہا جو شادی توں ہفتہ پہلے دول تے نغارے والے آ ویندے ہن ، ݙینھ کوں وقفے وقفے دے بعد رات کوں وݙی نوبت تھیندی ہئی، جھمر دے پِڑ مچدے تے خوشیں دے راند رسیندی ہئی، نغارچی مختلف دھریں نال واجٖ ونجٖیندا ہا ، جیویں جیویں جھمریں دا انداز بدلدا وینداے ایویں نغارے دے ردھم وی بدل ویندن ، لوک نغارچی کوں ویلھاں ݙیندن ، اڄ کل شادی تے سپیکر تے ٻئے مرݨے پوترے آ ڳن۔

٭… بین تے بانسری :۔

شادی دا ہک آئٹم بین تے بانسری وی ہوندے ، بین وجٖاوݨ والے کوں بینی تے بانسری والے کوں بانسری نواز آکھیا ویندے ، شادی دے موقعے تے اے لوک اپݨے فن دا مظاہرہ کریندن ، بعض جہیں تے شرنا وی وجٖایا ویندے ۔

٭… نٹیں دا تماشہ :۔

شادی دے موقع تے پہلے وقتیں وچ نٹیں دا تماشہ ضرور تھیندا ہا ، نٹیں دا مختلف ٹولیاں ہوندیاں ہن ، مشہور ٹولیں دا معاوضہ زیادہ ہوندا ہا ، انکوں امیر امیر تے پا پیسے آلے لوک سݙیندے ہن ، جݙاں جو غریب لوک اپݨی ہستی موجب ٹولیں کوں سݙ امدے ہن ، اڄ نینگر شادی تے وی سی آر وغیرہ چا امدن تے ساری ساری رات گند خرابہ ݙیکھدے راہندن ۔

٭… ونو ون دے پکوان :۔

سرائیکی وسیب دے شادیں وچ چاول خاص آئٹم ہوندے ، جݙاں جو روہی دے شادی تے جلیبی یا لݙو خاص جُنجٖ ہوندے ، ایویں شادی دے کئی جُنجٖ ہوندن جیڑھے مختلف قسم دے کھاݨیں تے مشتمل ہوندن ۔

٭… ونوا:۔

ڳنڈھیں دے بعد کنوار کوں ونوایا یا مایوں وچ ٻلہا ݙتا ویندے ، کنوار کوں میندھی لائی ویندی اے ،پُتریتے پاسوں کنوار کوں اتے دھیتے پاسوں گھوٹ کوں میندھی لاون ویندن ، میندھی دے موقع تے عورتاں سہرے آکھدن ، اے سہرے ہک طرح دے لوک گیت ہوندن ، جیڑھے مٹی دی خوشبو اچ رچے ہوئے ہوندن تے انہاں وچ زیادہ تر دعائیں شامل ہوندن ،ا ڄ کل چھوکریں وچ اپݨے سہرے چھوڑ تے فلمی ڳاوݨ آکھݨ دی بدعت وی آ ڳئی اے ۔

٭… کھارے تے چڑھݨ :۔

سرائیکی  وسیب دے اکثر علاقیں وچ گھوٹ کوں سوہرے پاسے ونجٖ تے دھنوایا ویندے پر کجھ علاقیں وچ ہُݨ گھوٹ کوں گھروں تیار کر تے وی روانہ کریندن ، بہرحال گھوٹ کوں دھنواوݨ کیتے کھارے تے چڑھایا ویندے ، کھارے تے دھانوݨ صرف گھوٹ کیتے خاص ہوندے نہ تاں عام حالاتے اچ کوئی بندہ کھارے تے چڑھ تے نی دھمدا ، ݙکھ دی ڳالھ اے ہے جو گھریں وچ کھارے مُک ونجٖݨ دی وجہ توں ہُݨ اے رواج وی دم تروڑیندا ویندے تے گھوٹ کوں کھٹ تے ٻلہا تے دھنوا ݙتا ویندے ۔ گھوٹ کوں دھاوݨ ویلھے اے وی آکھیا ویندے جو پاݨی دا دِلا ہک ہتھ نال چا تے اپݨے سر تے ویٹے ،پہلے ویلے گھوٹ شودے ایندی مشق کریندے ، ہُݨ صرف رسمی کاروائیاں تھیندن ۔

٭… کپڑے پھاڑݨ :۔

شادی توں پہلے گھوٹ کوں لوہے دا ہک گز ݙے ݙتا ویندے تاں جو سنجٖاݨ رہے جو ایہو گھوٹ اے ، گھوٹ پہلے نویں کپڑے نی پیندا کیونجو اوندے یار ، دوست تے سنگی ٻیلی کپڑے پھاڑ ݙیندن ، گھوٹ دے کپڑے پھاڑ تے لیر ولیر کرݨ دی ہک مذاقیہ رسم اے ۔

٭… مینڈھی کھولݨ:۔

شادی توں ست ݙینھ پہلے مینڈھی ٻکی دی رسم وہندی ہے، ایں رسم اچ کنوار دیاں مینڈھیاں کھولیاں ویندن تے والیں کوں تیل لاتا ویندے ، ایں رسم کوں مینڈھی کھولݨ آکھدن۔

٭… آٹݨ ملݨ:۔

میڈھی کھولݨ دے بعد کنوار کوں آٹݨ ملیا ویندے ، آٹݨ کیسو پھل، خوشبو دے تیل ، ہلدر، جوا تے ٻیاں چیزاں پا تے بݨایا ویندے ۔ آٹݨ ملݨ دا مقصد اے ہوندے جو کنوار دا رنگ صاف تھی ونجٖے ۔ آٹݨ ملݨ دی رسم وچ برادری دیاں ٻہوں ساریاں عورتاں شریک تھیندن ۔

٭… گھڑی گھڑولا:۔

دیرہ اسماعیل خان دے دمانی علاقے وچ گھوٹ دے ہک سنگتی کوں سرخ ویس کٹاری پوا تے کہیں مسیت یا مزار تے ونجٖ تے گھڑی گھڑولا بھریا ویندے ، جنج پتریتے گھر وی روانہ تھی تے دھیتے پاسوں آندا ویندے ۔ جیکر دھیتا پاسا پرے ہووے تاں دڳ وٹا تے گھن آندا ویندے ۔ اینکوں گھڑی گھڑولا دی رسم آکھیا ویندے تے اے رسم دھیتے ، پتریتے پاسوں ادا کیتی ویندی اے ۔

٭… ݙو نفل :۔

سرائیکی وسیب دے مسلمان گھوٹ کوںتیار کر تے مسیت اچ گھن ویندن ۔ اتھاں گھوٹ مسیت وچ شکرانے دے ݙو نفل ادا کریندے ، وسیب دے ہندو اے رسم اپݨے مذہب دے مطابق  ادا کریندے ۔

٭… میندھی تے جھمر:۔

نواب دی رنگلی میدنی

دیرہ شہر وکاندی ہے

گھن تے آویں میݙا ماہی

میکوں ڈھاڈھی بھاندی ہے

٭… ڳانا:۔

سرائیکی وسیب اچ گھوٹ کوں ٻانہہ تے ڳانا ٻدھا ویندے ، ڳانا ہک ایہو جہے مقبول رسم اے جو صرف ڳانے تے سینکڑاں دی تعداد اچ سرائیکی تے گیت ملدن ۔ ڳانا گھوٹ دے نال نال کنوار کوں وی ٻدھا ویندے۔

٭… ورھی ݙاج:

پرنے دیاں رسماں دی ادائیگی واسطے دھیتے گھر چھپری نما ہک سیج بݨائی ویندی ہے جینکوں ݙلی آکھیا ویندے ، ݙلی بݨاوݨ واسطے اکثر چار تھُݨیاں پور تے اتے ہک پتل سٹ ݙتی ویندی اے تے اونکوں سنگاریا ویندے ۔ تلے پلنگ وچھا یا ویندے ۔ گھوٹ ڈھکݨی بھنݨ کیتے آکھیا ویندے ۔ ڈھکݨی بھنݨ دے بعد گھوٹ سنگتیاں سودھا ݙلی دے اڳوں وچھی گلیم تے ونجٖ ٻہندے ۔ ݙاج ݙکھائی دے بعد تریمتاں اپݨے اپݨے گھر ٹُر ویندن ۔

٭… سٻالا:۔

شادی دے موقع تے گھوٹ دا ہک قریبی سکا سٻالہ بݨدے ۔ شادی دے بعد گھوٹ ، سٻالا تے انہاندے سنگی کلہے رہ ویندن ۔ انہاں کوں سالیاں چوری دیاں پلیٹاں پیش کریندن ۔ رات کوں ولدیاں ول ساریاں تریمتاں آ ویندن ۔ ویہاݨہ لُکائی تے جُتی لُکائی واسطے سٻالے تے سالیاں دے درمیان خوب زور ازمائی تھیندی ہے ۔ کنوار دیاں بھیݨیں سٻالے یا گھوٹ دے بھرا توں جُتی لُکائی دی موکھ گھنݨ توں پہلے جُتی واپس نی کریندیاں۔

٭… پھل چݨائی :۔

شادی دی ہک ہک رسم دی اپݨی اپݨی چس تے اپݨا اپݨا سواد ہوندے ۔ پھُل چݨائی دی رسم وی اپݨی روݨق ہوندی اے ۔ شادی ہک ایجھا عمل ہے جو شرم حجاب ایں موقع تے سب توں زیادہ نشابر آ تھیندے ۔ کنوار کہیں وی علاقے دی ہووے ، اوندے دل دی کیفیت ایں رات ہکو سویں ہوندی اے ۔لہٰذا شرم حجاب دے اوں خول کوں تروڑݨ واسطے ہر علاقے دیاں اپݨیاں اپݨیاں رسماں ہوندن ۔سرائیی وسیب وچ لاواں دے بعد کپاہ دے پھُل ہک عورت کنوار دے سِر تے کریندی اے ۔ چٹے پھنبے پھُل گھوٹ نے ہک ہتھ نال پکڑنے ہوندن ۔ ہک تاں پھُل کیرݨ والی ذال پھُل جلدی جلدی کریندی اے ، ݙوجھا ٻیاں چھوہریں چھٹکریں زور دیاں پَکھا جھلیندن تاں جو کپا دے پھنبے ہتھ اچ نہ آون پر گھوٹ چترائی نال او پھُل ہکے ہتھ وچ کٹھے کر گھندے۔ ول او پھل گھوٹ دے سر تے کیرے ویندن تے کنوار انہاں کوں ہک ہتھ نال چُݨدی اے ۔ اے رسم بہاولپور تے آس پاس وچ زیادہ ہے ۔

مختلف علاقیاں اچ رسمیں ریتیں تھولا ٻہوں فرق ضرور ہوندے پر اے فرق سرائیکی وسیب اچ نی بلکہ دنیا دی ہر قوم اچ پاتا ویندے ۔

٭… مُٹھ کھلائی :۔

سرائیکی وسیب وچ شادی دے موقعے دھیتے پاسوں کنوار دی مُٹھ اچ ڳڑ دی ککری ݙے تے مُٹھ بند کرا ݙتی ویندی اے ۔ گھوٹ کوں آکھیا ویندے جو اوکنوار دی مُٹھ کھلواوے ۔ کنوار مُٹھ بند کرݨ تے پورا زور لیندی اے ۔ ٻیاں ذالیں وی کنوار دی مُٹھ نال رل ویندن ۔ گھوٹ کوں مجبور کیتا ویندے جو او کنوار کوں کجھ منے ۔ گھوٹ مُندری یا نقدی ݙیندے تے کنوار مُٹھ کھول ݙیندی اے ۔ ول گھوٹ مُٹھ گھٹیندے تے کنوار کھلویندی اے پر گھوٹ اتنی تݙ نی کریندا تے کُولے کُولے میندی آلے ہتھ لڳݨ نال مُٹھ جلدی کھول ݙیندے ۔

٭… گھنڈ کھلائی تے شیشہ ݙکھائی :۔

کنوار کوں گھنڈ دے تلوں شیشہ ݙکھایا ویندے تے ایں موقع تے کنوار واسطے ݙکھ بھرے ، مُکلاوے دے سہرے آکھیے ویندن ۔ کھلدی ہسدی محفل مونجھی تھی ویندی اے ۔وچھوڑے دے ݙکھ توں دھیتے رووݨ لڳ پوندن ۔ ہنجوں ، دعائیں ٹھڈے ساہواں تے سہریاں دیاں سُراں وچ کنوار پیکا گھر چھوڑ تے ساورھے گھر روانہ تھیندی اے ۔ کنوار دا بوچھݨ دا پاند گھوٹ دے بوچھݨ دے پاند نال ٻدھ تے قطاریا ویندے ۔ گھروں ٻاہر نکلدیاں ویلھے کنوار دیاں ساریاں سکیاں ، سہیلیاں نال ہوندن ، کنوار دی ماء روندی تے گھوٹ دی ماء کھلدی ویندی ہوندی اے۔

٭… لاواں:۔

سرائیکی وسیب دے شادی دی رسمیں اچ لاویں کوں خاص اہمیت حاصل اے ۔ ادھی رات ویلھے سارا وسیب جڑ تے کٹھا تھیندے ۔ سنوݨاں دے سوہے جوڑے وچ سنگری پنگری شرم کنوں ڳنڈھڑی بݨی کنوار کوں اوندیاں سنگتاݨیاں گھوٹ دے رلے گلم تے ٻلہیندن ۔ گھوٹ کنوار دی بلون ( غلابی تے چٹے رنگ دے ݙوں جڑیے ہوئے بوچھݨ جیڑھے لاواں والی رات کنوار کوں پوائے ویندن ) ۔ ول تلے بیٹھی کنوار کوں گھوٹ چَٹہ بھر تے پلنگ تے چا ٻلہیندے ۔ گھوٹ کمزور تے کنوار ہٹی ہووے تاں چھوریں رل تے گھوٹ دی مدد رکیندن ۔ پلنگ تے ٻہݨ دے بعد کنوار دے سر تے ست سہاگݨیں دے بوچھݨ سٹیئے ویندن تے سہریاں دی لے وچ گھوٹ ہک ہک بوچھݨ چا تے واپس کریندے ۔ ول لاویں دا مرحلہ امدے ۔ وسیب دی وݙیری جیندا سہاڳ سلامت ہووے، گھوٹ کنوار کوں آمݨے سامݨے ٻلہا تے ہک مخصوص سہرے دیاں ٻولیاں دے نال نال انہاں دے سراں کوں آپت اچ ٹکریندی اے تے ست واری اینویں کریندی اے ۔ لانواں دا عمل مکمل تھی ونجٖݨ دے نال ای گھوٹ کنوار ہمیشہ ہمیشہ کیتے ہک ݙوجھے دے بݨ ویندن ۔ جیکر بݨ آوے تاں زندگی بہشت نہ آوے تاں دوزخ بݨ ویندی ہے۔

٭… ٻوہا پکڑاوݨ:۔

شادی دے موقع تے سرائیکی وسیب کجھ علاقیں دے تبدیلیں نال ساورھے گھر ونجٖ تے کنوار سوہرے دے در پکڑ تے کھڑ ویندے تے اندر ونجٖݨ توں انکار کریندی اے ۔ ایہ کنوار وی ساورہیا نال پیار بھر ہُج ہوندی اے ۔ سوہرا نقدی ، زیور یا کوئی جانور ݙیوݨ دا وعدہ کریندے تے کنورا پچھلے پیر اندر رکھیندی اے ۔ اینویں وݙ وݙیریاں تے ݙوجھے رشتے داراں دے ٻوہے وی پکڑیندی اے۔

٭… منھ ݙکھائی :۔

رات خیر دی گزر ویندی ہے تاں سویرے کنوار کوں دھنوا ، سنگھار تے سیج تے ٻلہا ݙتا ویندے ۔ سارا وسیب کنوار کوں منہ ݙیکھݨ واسطے کٹھا تھیندے ۔ کنوار گھنڈ کڈھ ٻہندی ہے ۔ ہر عورت تے قریبی رشتے دار گھنڈ چا تے ماشا اللہ آکھ تے منہ ݙکھائی دے طور تے کجھ رقم ݙیندن ۔ اینویں گھوٹ پرنیجݨ دے سارے رشتے داراں تے یاراں دوستاں دے کول ونجٖ تے سلام کریندے تے سلامی وصول کریندے ۔ اجٖکل گھوٹ اپݨے گھر اچ ای برادری کنوں سلام وصول کریندن ۔ سلامی دی رقم ہر کوئی پتریتاں دی ݙت موجب ݙیندے ۔ شادی دے ایں چھیکڑی ݙیہاڑے زور دی جھمر پوندی اے ۔ سارا وسیب جھمر اچ کٹھا ہوندے ۔ ایہہ جھمر شادی دی خیر خوشی نال تکمیل دی ہوندی ہے۔

٭… ڳانا کھولݨ دی رسم :۔

سرائیکی وسیب دے شادیں وچ لاویں دی اڳلی رات گھوٹ کنوار دا ڳانا کھولیا ویندے ، ایں رسم اچ وی برادری کٹھی تھیندی اے پر لوک شادی دے مسلسل جڳارے تے بھجٖ دھرک پاروں اتنے تھکے ہوئے ہوندن جو ٻہوں گھٹ تریمتیں ایں رسم وچ شریک تھیندن ۔ سہریاں دے شور اچ گھوٹ کنوار دے ہتھاں وچوں ڳانے کھولیے ویندن ۔ چوری یا مٹھائی ونڈائی ویندی اے ۔ تل بھلے کھیݙے ویندن ۔ تل بھلے کنوار دا شرم لہاوݨ دی رسم اے۔

٭… ستوواڑہ :۔

سرائیکی وسیب دے شادی ئِ چ ستو واڑہ چھیکڑی رسم ہوندی اے ۔ ستویں یا ایں توں پہلے کنوار اپݨے گھوٹ سمیت پیکیاں ویندی اے تے کجھ ݙینھ اتھاں گزار امدی ہے ۔ پراݨے زمانے کنواریں ستویں ݙینھ پیکیاں ویندیاں ہن ، ایں پاروں ایں رسم کوں ستواڑہ آکھیا ویندا ہا ، پر ہُݨ تریجھے ݙینھ ای پیکیاں ٹر ویندن ۔ ستواڑے توں واپسی تے کنوار دی سس اوندے ہتھ اچ ݙوئی پکڑویندی اے تے اوں کنوں کوئی مِٹھی شئے پکویندی اے تے ایندے نال ای کنوار گھر دی ذمہ داریاں سنبھال گھندی اے ۔ سرائیکی وسیب دے مقابلے اچ پنجابی رسم اے ہے جو شادی دے بعد پئے کنوار کوں اپݨے گھر چھوڑ آوے تے ولا پورا سال اونکوں کنوار ݙیکھݨ یا ملݨ دی اجازت کائنی ۔ شادی تھیوݨ دے باوجود گھوٹ شودے کوس کوس کریندے ودھے ہوندن ، پر ہُݨ ٻہوں حد تئیں پنجابی بھرانویں وی ایں رسم کوں چھوڑ ݙتے۔

حوالہ

معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ