سرائیکی ناول دامفہوم تے روایت

ناول دا منڈھ بدھیچن نال ای ناول نگاریں تے نقادیں ناول دے بارے آپݨیں آپݨیں خیال تے نظریےکوں لکھ تےناول دی تعریف کرݨ دی کوشت کیتی اے۔اساں واری واری انہیں دے نظریات تے ہک نظر پیندے ہیں۔ناول Novel   لاطنیی زبان دا لفظ اے جیندا معنی نواں تے انوکھا اے۔ انسانی زندگی دےوکھرے وکھرے پہلو تے واقعات ناول دے بنیادی موضوع ہوندِن بس ایں سمجھو جو ناول وچ انسانی فطرت موجود ہوندی اے مختلف لوکاں ناول دی آپݨیں آپݨیں طور تے تعریف کیتی اے کہیں اینکوں واقعات دا تسلسل آکھیے اتے کہیں زندگی وچ حقیقت دا عکس تے تصویر آ کھیے۔ ناول وچ جتھاں واقعات ہوندن اتھاں نتائج وی موجود ہوندن۔ دنیادی کوئی وی بولی قصے تے داستانیں دے ذخیرے کنوں خالی کے نی۔

علی عباس حسینی دے مطابق

‘‘ لفظ ناول’’ لاطینی توں فرانسیسی زبان اچوں تھیندا ہویا انگریزی اچ تے انگریزی توں اساݙے ادب اچ منتقل تھئے انگریز ی اچ اےعام طور ‘‘ نواں’’ دے معنی اچ استعمال کیتا ویندے’’(31)

ایں تعریف کنوں واضع تھیندے جو لفظ  ناول پہلے لاطینی زبان اچ ورتیا گئے تے ول اے فرانسیسی زبان اچ شامل تھئے ایندے بعد انگریزی توں اردو تے ول سرائیکی زبان اچ وڑے تاں لکھاریں قصیں تے داستانیں دی کْتر چھانڈ کر کے ہک نویں شے بݨاݙتی۔ اینکوں ایندے نویں پن دی وجہ کنوں ناول دا ناں ݙتا گئے۔

ڈاکٹر اسلم آزاد ناول دی ایں تعریف کیتی اے۔‘‘ ناول دراصل اطالوی Italian زبان دے لفظ Novela توں مشتق ہے۔ جہڑا انگریزی دے رستے نال اردو اِچ آیا’’ (32)

انگلستان دی ادیبہ کلارایوز ناول دی تعریف ایں کیتی اے۔‘‘ ناول اول زمانے دی حقیقی زندگی تے طور طریقیاں دی سچی تصویر ہوندے جہڑے اچ اولکھیا ڳیا ہووے۔’’ (33)

ہک مغربی نقادتاں ناول کوں پاکٹ تھیڑ دا ناں وی ݙے ݙتے ۔

ہینر جمیز لکھدن: ‘‘ ناول اچ پوری انسانی زندگی دی مکمل تصویر کشی کیتی ویندی اے۔ ناول نگار عام زندگی معاشرہ یا انسان داپوری تفصیلات سمیت مطالعہ کریندے ۔ ایں واسطے ناول دا فن ای وسعت تے پھیلاؤ دا ہے’’ (34)

رچرڈ سن لکھدن: ‘‘ کہاݨی دامقصد نیکی تے اخلاق کون سدھارݨ اے’’ (35)

انگریزی زبان اچ ناول لکھݨ والا ہک ٻیا لکھاری کانریڈ آپݨیں خیالات دا اظہار ایں کریندے۔

‘‘ ہک ناول ایں توں ودھ کیا اے کہ اساکوں ایندے ذریعے ڈوجھے لوکاں دے ہووݨ دا یقین آ ویندے تےایں یقین اچ اتنا زور پیدا تھی ویندے جو اساں اوکوں تخیلی جامہ پواتے حقیقت توں وی ودھ نشابر بݨا ݙیندے ہیں’’ (36)

اسکاٹ جیمز آپݨیں کتاب Making of Literature اچ ناول دی تعریف ایں کریندن۔

‘‘ ناول فن اے ایں واسطے ناول نگار انھاں چیزاں کوں پیش کریندے جہڑیاں زندگی وانگوں ہن’’ (37)

جے بی پریسٹلی دے مطابق:‘‘ ناول زندگی کیتے ہک آئینے دے فرائض انجام ڈیندے’’ (38)

ناول اچ لوکیں دے حالات ، واقعات تے معاشرے دی سچی تصویر ڈکھائی ویندی اے ۔ تے انہیں واقعات دا لوکیں دی زندگی تے اثر اندا ز تھیون وی تفصیل  نال بیان کیتا ویندے ۔ا تے اے واقعات قصے دی صورت اچ بیان کیتے ویندن۔

رالف فاکس لکھدن:‘‘ ناول فرد دی حیاتی کوں پیش کریندے ۔ اے سماج تے فطرت دے خلاف فرد دی جدو جہد دا رزمیہ ہے۔ اے ہک اینجھے سماج اچ ترقی کر سڳدے جتھاں فر دتے سماج دا توازن گم تھی ڳیا ہووے ، جتھاں انسان اپݨے آسوں پاسوں دے حالات یا فطرت نال جنگ کریندا پیا ہووے ’’ (39)

اجوکے دور دا ہک نقاد این وائٹ وی ناول دے بارے آپݨیں خیال دا اظہار کیتے۔‘‘ در حقیقت ناول اچ ہر قسم دے انسانی تجربے کوں پیش کرݨ دی کوشش کیتی ویندی اے صرف اُوہے تجربات ای نئیں جہڑے کہ کہیں مخصوص ادبی تناظر نال رلدے ملدے ہوون’’ (40)

اردو دے مشہور تے کلاسیکل ‘‘ ناول نگار تے اُمراؤ جان ادا’’ دے لکھاری مرزا رسوا دے مطابق۔‘‘ ناول ہک اینجھی چنگی چیز اے جیندے ذریعے نال اَساں اوہے نقشے  ( جہڑے اساں آپݨیں اکھیں نال ݙٹھی بیٹھے ہیں) ݙوجھیں کوں ݙکھلا سگدے ہیں دنیا وچ ساریں کنوں مفید تے دلچسپ انسان نال صرف ظاہری حالات بلکہ اُوندے باطنی تے دید توں اوڈھیر کیفیات وی ایندے ذریعے ݙکھلا ئیاں ونج سڳدن ’’ (41)

ناول أا چ لوکیں دی روز مرہ حیاتی وچوں دلچسپ تےحقیقی واقعات کوں چاکے تخلیقی قوت نال نثر اچ تحریر کرݨ جیندے وچ کوئی اخلاقی سبق وی ہووے او ناول اے۔

ڈاکٹر سلیم اختر دے مطابق:‘‘ تخلیق کار پکھی وانگوں ہوندے اُوندے کھمباں اچ جتنی سکت ہوسی او اتنا ہی اُچا اُݙرسی ۔ اتھاؤں بے معلومے شاہیں اچ فرق پیدا تھیندے ۔ ایہو ناول نگار دا عالم ہے۔ اوجے تخیل چھوٹے پر رکھیندے ، مشاہدہ دی بصارت تے زندگی دی بصیرت ناکافی ہووے تاں او اپݨیں ناول کوں زیادہ بلندی تک نئیں گھن ونج سڳدا کہ تلخ حقیقتاں دی گر می اچ اوندے پر آٹکرسن تے موم دے پراں وانگوں پگھر ویسن’’ (42)

ناول لکھݨ ویلے ناول نگار آپݨیں وسیب وچ تے آپݨیں چِدھاروں جیہڑا کجھ ݙہدے ، محسوس کریندے جیویں چنگایاں، گندائیاں ، گھاٹے وادھے ، مسئلے مسائل انہیں دے حل دے طریقے ، لٹرائیں دے حالات وغیرہ کوں ہک دلچسپ تے وکھرے انداز نال نشابرکریندے ۔ ڈاکٹر عبدالسلام آپݨیں خیالات دا اظہار کریندیں ہوئیں لکھدن۔‘‘ناول نگار مختلف انساناں دے معاملات ، اُنہاں دے تعلقات، اُنہاں دے احساسات، اُنہاں دیاں محبتاں نفرتاں ، اُنہاں دے رویے تے اُنہاں دے ماحول کوں موضوعی یا معروضی انداز اچ پیش کرݨ دی کوشش کریندے’’ (43)

ڈاکٹر اسلم عزیز دراݨی دے مطابق:‘‘ ناول اچ انسانی زندگی دی تصویر پیش کیتی ویندی اے واقعات تے مشاہدات ، تجربات تے خیالات تے سوچ تے نظریات کوں پلاٹ اچ ایویں رَلایا ملایا ویندے کہ پڑھݨ والے ذہن تے اوندا نقش پدھراتھی ویندے’’ (44)

ہک چنگا ناول اپݨے پڑھݨ والے کوں آپݨیں نال جوڑی رکھدے ناول دراصل افسانے دی کھِنڈی ہوئی شکل ہوندےتے ناول نگارگزرے ویلے دا نقشہ چھک تے قاری دےسامݨیں چا رکھدے۔ ناول ہک ایں جھئیں قصے یا داستان کوں آکھیا ویندے جیندے وچ زندگی دے ہر پُکھ تے تفصیل نال گالھ مہاڑ کیتی ونجے۔

علی عباس حسینی لکھدن:‘‘ حقیقت اے ہے جتھاں تساں ݙو یا ݙو کنوں زیادہ لوکیں کوں آپݨے دماغ کنوں پیدا کیتے تے انہیں کنوں واقعات دے بیان دا کم گھنݨ شروع کر ݙتا تاں تساں ناول دی بنیاد رکھ ݙتی’’ (45)                   

               ناول ساکوں او معاشرتی حقیقتاں ݙکھلیندے جہڑیاں ہمیشہ کیتے صحیح ہوون ناول نگار بَدلدے ہوئے زمانے دے معاشرے دی تصویر تے واقعات کوں بیان کریندے جہڑے اوں معاشرے دے نمونے ہوون ۔او ہر چیز کوں انوکھا ، وکھرا، ودھیا ہویا تے تاریخی بݨا ݙیندے۔

ناول دے عناصر:ناول دی تشکیل کیتے فنی لحاظ نال کجھ عناصر ضروری ہن۔ اے عناصر ناول اچ بنیادی اہمیت رکھیندن۔ انہیں عناصر یالوازم نال ناول بݨیندے ۔ ہر ناول اچ اے سارے عناصر یا انھاں وچوں کجھ عناصرضرور ہوندن ۔ اُنہاں وچوں پہلاعنصر قصہ یا کہاݨی اے۔

حوالہ

سرائیکی افسانے تے ناول وچ دیہاتی منظر نامہ، تحقیقی و تنقیدی مطالعہ (مقالہ نگار: صبیحہ منظور )  نگران مقالہ ڈاکٹر مقبول حسن گیلانی