سرائیکی مرثیے دے خاص ڳݨ

مرثیہ سرائیکی شاعری دا او مان ہے جیندے سببوں ایں زبان دی شاعری تے ادب کوں برصغیر پاک و ہند دیاں زباناں وچ عزت‘ وݙائی تے شہرت نصیب تھئی۔ سرائیکی زبان دے شعری ادب دا ہک ٻہوں وݙا حصہ مرثیہ گو شعراء دیاں تخلیقاں دے نانویں ہے۔ اساں ہُݨ مختصراً سرائیکی مرثیے دیاں خصوصیات تے روشنی پیندے ہیں۔

(1): مرثیے دیاں تمام ساریاں لفظی تے معنوی قسماں کوں وݙے سُوہݨپ تے سلیقے نال سرائیکی مرثیہ گو شعراء ورتیا ۔مثلاً جنگ نامہ ‘ سلام ‘ قصیدہ ‘ نوحہ ‘ سوز ‘ وغیرہ اصناف سخن دے حوالے نال جیڑھیاں اصناف مرثیے وچ استعمال تھیاں‘ انھاں وچ مثنوی ‘ کلیاں‘ ݙوہڑے تے چوٻولے ‘ دفعہ ‘ بند ‘ مسدس ‘ سی حرفی ‘ خمسہ ‘ گھڑولی ‘ سی حرفی ‘ ڈھولہ خاص طور تے قابل ذکر ہن۔ ابتدائی دور وچ یعنی یارہویں صدی ہجری تیں مثنوی دا انداز ‘ کلیاں یعنی ݙو ݙو مصرعیاں دے بیت ‘ ݙوہڑے بند تے سی حرفی دے روپ وچ مرثیہ آکھیا ویندا ہئی۔ بارہویں صدی وچ دفعہ یعنی چار مصرعیاں دے ہک ہک ݙوہڑے دے تسلسل نال کئیں ہک شہادت دے واقعہ کوں بیان کرݨ کوں زیادہ رواج ملیا ۔ دفعہ دے وچ ݙوں ݙوں سودے قریب وی ݙوہڑے لکھیے ڳئے ۔ ٻارہویں صدی وچ اِی دفعہ دے نال نال نثری ٹکڑے دی مرثیہ دا حصہ بݨ ڳے۔ انھاں نثری ٹکڑیاں نال شاعر واقعات دیاں کڑیاں ملیندے ہن۔ تیرھویں صدی وچ مسدس تے خمسہ تے ݙوجھیاں ڈھیر ساریاں اصناف مرثیے دے مضامین واسطے ورتیاں ڳیاں ۔ تیرھویںتے چوݙھویں صدی سرائیکی مرثیے دے عروج دیاں صدیاں ہن۔ مرثیے نے ایں دور وچ شاعری تے فن دی چوٹی کوں ہتھ لا گھدا۔ اردو مرثیے دے عناصر ترکیبی ‘ چہرہ ‘ سراپا ‘ رخصت آمد‘ رجز جنگ ‘ شہادت بین ‘ اگرچہ سرائیکی مرثیے وچ ہِیں ترتیب نال پیش نیں کیتے ڳے‘ پر اے سبھے عناصر سرائیکی وچ کانوکان تھی تے آئین تے مرثیہ گو شعراء نے انھاں موضوعات تے رَڄ رَڄ اپݨی تخلیقی جوہر ݙکھائن۔ انھاں سارے عناصر دا تعلق واقعاتِ کربلا نال ہے تے سرائیکی مرثیہ وی پوری طرح انھاں واقعات دی بنیاد تے قائم ہے۔

2: معیار اور موضوع دے اعتبار نال سرائیکی مرثیہ مختلف مراحل وچوں گزرئیے ‘ مرثیے دی ابتدائی حالت وچ مذہبی اعتقادات دی وجہ توں فن شاعری تے توجہ گھٹ ہئی ‘ مگر آہستہ آہستہ شعراء نے ایں طرف بھر پور توجہ ݙتی۔ بتدریج مرثیہ گوئی دے پیٹے وچ اضافہ تھیا۔ زبان دی صفائی ‘ زبان دی وسعت ‘ الفاظ دے انتخاب ‘ روزمرہ محاوریاں ‘ تشبیہات  توں علاوہ ادب دی چاشنی تے حسنِ بیان ایندی سُنڄاݨ بݨیا۔ تاریخی واقعات دے بیان دے نال نال تخیلاتی تفصیلات جو مرثیہ گو شعراء دی اپݨی تخلیقی فکر دا نتیجہ ہن‘ اُوں نے مرثیے دے موضوع کوں وسیع کر چھوڑیا تے انسانی زندگی‘ اخلاقیات سماجی قدراں ‘ حیاتی دے وسیع تناظر وچ اُبھر کے اساݙے سامݨے آیاں۔ مرثیہ گو شعراء اپݨے کلام وچ اہل بیت عظام دی سیرت بیان کریندیں ہوئیں فضائل انسانی دیاں بہترین تصویراں اساݙے سامݨے رکھیاں۔ ایں طرح سیرت نگاری دا ہک مثالی منصب سرائیکی مرثیے نے ادا کیتا۔ ݙوجھے وݙے موضوع جیڑھے سرائیکی مرثیے دی پیشانی تے بکھدے کھڑن‘ انھاں وچ خاص خاص سخاوت‘ شجاعت ‘ عالی ہمتی ‘ درگزر ‘ صبر وقناعت ‘ ایثار ‘ وفاداری ‘ ارادے دی پختگی ‘ عزم تے استقلال ‘ ایمان دی سلامتی ‘ یقین محکم ‘ خدا و رسولؐ دی خوشنودی دا حصول ‘ باطل دے اڳوں سر نہ جھکاوݨ دا درس۔ اصولاں تے حق دی خاطر جان و مال دی قربانی ‘ بندگی دا مقام تے فلسفہ شہادت قابلِ ذکر ہن۔ سرائیکی مرثیے اساݙے ادب کوں ادبی سطح تے جیڑھیاں ٻیاں سوکھڑیاں عطا کیتن۔ انھاں وچ جذبات نگاری‘ مکالمہ نگاری‘ واقعہ نگاری‘ ڈرامائی عناصر ‘ خود کلامی ‘ منظر نگاری‘ مرقع نگاری ‘ مقامی ثقافت ‘ علاقائی رسم و رواج تے سرائیکی معاشرت دی بھر پور عکاسی شامل اے۔ سرائیکی زبان دے مرثیے نے ادب دی خدمت دے علاوہ اساݙے دین دی خدمت تے تبلیغ وچ وی وݙا اہم کردار ادا کیتے۔اسلام دی تاریخ ‘ اسلامی تعلیمات ‘ قرآنی آیات و حدیث دی تفسیر بیان کیتی ڳئی تے انھاں دا زیادہ توں زیادہ شاعری وچ استعمال کیتا ڳیا۔ عالمی ادب دا ہک وݙا موضوع رزمیہ ادب شمار تھیندے ۔ سرائیکی زبان دے مرثیہ گو شعراء نے واقعاتِ کربلا دے حوالے نال اساݙی زبان دے دامن کوں اعلیٰ تے اُچے پیمانے دے رزمیہ ادب نال مالا مال کیتے تے رزمیہ شاعری ہک وسیع تے مکمل موضوع دی حیثیت نال سرائیکی مرثیے وچ اپݨے لسکار تے جھلکار ݙکھیندی ݙسدی ہے ۔ اینویں زندانی (حبسیات) دے ادب دا ہک نویکلا موضوع انھاں مرثیاں دے ویناں وچ ڈُسکدا ہویا ملدے۔ مختصر اے کہ سرائیکی زبان دی مرثیہ گوئی اپݨی ہک علمی دینی تے ادبی فضیلت و عظمت رکھدی اے ۔ دنیائے ادب دی ساری رزمیہ شاعری اساطیری حیثیت رکھدی ہے ۔ حقائق تے تاریخی واقعات دی سند انھاں کوں حاصل کینی۔ سرائیکی زبان دی رزمیہ شاعری تاریخی حقائق تے مبنی ہے تے ایندا نفس مضمون سچائیاں تے صداقتاں دے حوالے نال پیش کیتا ڳے۔

حوالہ

کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان