سرائیکی لوک کھیل

سرائیکی تہذیب اَتے ثقافت

لوک کھیلاں دا قوم تے وسیب دی ثقافت وچ اہم کردار ہوندے۔کھیل تے کِھݙاوݨے ٻالاں دے بنیادی حقوق وچ شامل ہوندن تے اُنہاں دیاں ذہنی صحت،جسمانی تربیت تے مجموعی شخصیت دی تعمیر وچ بنیادی کردار ادا کریندن۔ ہر علاقے دے آپݨے لوک کھیل ہوندِن۔

کجھ سرائیکی لوک کھیل ہیش ہِن۔

1- آلی بھنوالی

آلی بھنوالی ہک پُراݨا کھیل ہے۔ ٻال کلھے وی کھیݙدِن تے ݙو ٻال آپس وچ پیر مِلا تے ہک ݙوجھے دے تلے پنجہ گھت تے تیزی نال دائرے دی شکل وچ پھرکِی دی طرح گُھمدِن۔ جݙݨ سر کوں چکر آوݨ لگن تاں کھیل بند تھی ویندے تے ٻال لحظے تائیں ݙھاندے تے سمبھلدے راہندے ہِن۔

ایں کھیل دے بارے وچ غلام حسین دا ہک شعر ݙیکھو

اینویں عشق چیتے کوں چکر ݙیندا ہے

جینویں ٻال کھیݙدِن بھنوالی بھنوالی۔

2-چیکل

چیکل نِکی بچیاں دا بھاوݨاں کھیل ہے۔ جھوک دی سکھی سہیلیاں چاندی رات دی نور پاشی نال لطف اندوز تھیوݨ سانگے کہیں وݙے گھر دے ویڑھے وچ کٹھیاں تھی ویندی ہِن تے ہک ٻئے دے پنجے وچ پنجہ پا تے دائرے دی شکل وچ تیزی نال چکر کھاندی ہِن تے ایں کھیل دے مخصوص لوک گیت گاندی ہِن۔

3- لُک چھپ

ایں کھیل کوں اردو وچ آنکھ مچولی آکھیا ویندے۔ اے کافی پراݨا تے ٻالاں دا بھاوݨاں کھیل ہے۔ ایندے وچ ہک کَند(دیوار) حد مقررہ کیتی ویندی ہے۔ ہک ٻال دی اکھیاں تے کالا(پٹی) ٻدھ ݙِتا ویندا ہے تے ول یکے ٻال اُودھر تھی ویندن۔ول ٻال کوک مار تے آپݨی اکھیاں توں کالا لہا ݙیندا ہے تے ٻالاں کوں ڳولݨ شروع تھی ویندے۔ جے کوئی ٻال ایں طریقے نال پڑ یعنی نشان زدہ دیوار تک پُڄ ویندے تاں او پُڳ یعنی بچ ویندے تے جے کوئی ٻال پُڳَݨ کنوں پہلے پکڑیج ونڄے تاں او کالا تھی ویندے تے کھیل ولا دوبارہ شروع تھیندے۔

4-کانگا باری

اے چُھوہَراں دا کھیل ہے۔ اے نشانہ بازی توں مِلدا جُھلدا ہے۔ ٻال لکِڑ دے نِکے نِکے ٹکڑے کر گھندن تے کہیں وَݨ دی سب توں اُچی شاخ نال ہک کالا کپڑا ٻَدھ ݙیندن۔ ولا واری واری ہر ٻال اوں کپڑے تے نشانہ لاوݨ دی کوشش کریندے۔ اِیں طریقے نال ٻالاں دا نشانہ وی پک ویندے تے اے اُنہاں کوں عملی زندگی وچ وی فائدہ ݙیندے۔

5-اُچ نِچ دا پہاڑ

اے کھیل اینجھی جگہ تے کھیݙا ویندے جِتھاں اُچاڑ جِھکاڑ آلی جگاں ہوون۔ٻہوں سارے ٻال کٹھے تھی ویندن تے ہک دائرہ ٻݨا گھندن تے ول ہک لوک گیت پڑھیا ویندے (اُچ نِچ دا پہاڑ ستے موتیاں دا ہار مالک ݙیدھا پئے کتا بھونکدا پئے۔۔۔۔) جہیں دے اُتے لوک گیت ختم تھیوے او واری ݙیندے ایں طرح ہک ٻال کوں واری ݙیوݨ کیتے چُݨ گھدا ویندے۔ ترئے توں چار اُچی جگاں کوں چُݨ گھدا ویندے جیہڑے ٻال کھیݙدے پئے ہوندن اُنہاں کوں اُچیاں جگاں توں لاہوݨ دی اجازت کائنی ہوندی تے جیہڑا ٻال واری ݙیندا پیا ہوندے اونکوں اُچیاں جگاں تے چڑھݨ دی اجازت کائنی ہوندی اگر واری ݙیوݨ آلا اُچی جگہ تے چڑھ ونڄے تاں اونکوں تھپڑ مارے ویندن۔ جیہڑے ویلھے یکے ٻال اُچیاں جگاں تے چڑھ ویندن ولا کھیل دا آغاز تھیندے ہر ٻال اے کوشش کریندے کہ او ہک جگہ کنوں بھج تے ݙوجھی جگہ تے ونڄے تے اے کَم کریندے وے واری ݙیوݨ آلا کہیں کوں پکڑ گھنے تاں کھیل دوبارہ شروع تھیندے۔ اگر واری ݙیوݨ آلا کہیں ہک ٻال دے اگھوں جھڑ ونڄے تے او ٻال آپݨی جگہ تبدیل کرݨ چاہوے تاں او واری ݙیوݨ آلے کوں اِیں طرح آہدے "بلی دا رستہ ݙے" اے کھیل سرائیکی وسیب دے ٻال ٻہوں کھیڈدِن۔

6-کاتی مارا کُہاڑا

ایں کھیل کوں کھیݙݨ توں پہلے کھیݙݨ آلاں دی تعداد کنوں ہک گھٹ جگاں مقررہ کیتیاں ویندیاں ہِن مثال دے طور تے اگر 10 ٻال کھیݙدے پئے ہن تاں 9 جگاں مقررہ کیتیاں ویندیاں ہِن ول یکے ٻال دائرہ ٻݨا تے کھڑ ویندن تے اے جملہ الیندن "کاتی مارا کہاڑا" جملے دے ختم تھیندے ای یکے ٻال اُنہاں مخصوص جگہ دو ونڄݨ دی کوشش کریندن ہک جگہ تے صرف ہک ٻال کھڑ سڳدے آخر وچ ہک اینجھا ٻال رہ ویندے جینکوں کوئی جگہ کائنی ملدی ولا او ٻال واری ݙیندے ایں طرح کھیل دا آغاز تھیندے کھیݙݨ آلے ٻال آپس وچ جگہ بدلاوݨ دی کوشش کریندن تے جے ایں ویلھے واری ݙیوݨ آلا جگہ بدلاوݨ آلے کنوں پہلے اوندی جگہ تے پڄ ویندے تاں واری جگہ بدلاوݨ آلے اُتے آ ویندی ہے تے ایں طرح کھیل جاری راہندے۔

7- کوکلا چھپاکی

اے ٻہوں دلچسپ کھیل ہے ۔ کھیݙݨ توں پہلے ہک ٻوچھݨ کوں ولہیٹا ویندے تے او کجھ سخت تھی ویندے ول کھیݙݨ آلے ٻال گول دائرہ ٻݨا تے ٻہہ ویندن تے اُنہاں کو اکھیں کھولݨ دی اجازت کائنی ہوندی تے واری ݙیوݨ آلا اوہو ٻوچھݨ چا تے ٻالاں دے گرد گُھمدے تے ہک مخصوص لوک گیت آہدے(کوکلا چھپاکی ݙیکھو جمعرات آئی ہے۔۔) تے اِیں دوران جیہڑا ٻال اکھیں کھولݨ دی کوشش کرے تاں واری ݙیوݨ آلا اوندی کنڈ تے ٻوچھݨ مریندے ولا تھوڑی دیر بعد واری ݙیوݨ آلا کہیں ٻال دے پچھے ٻوچھݨ رکھ تے لوک گیت آکھݨ بند کر ݙیندے تے اُتھوں بھج تے پورے ویڑھے وچ چکر لیندے ول یکے ٻال آپݨے پچھے ݙیدھے ہِن جو ٻوچھݨ کہیں دے پچھے ہے جہیں ٻال کوں ٻوچھݨ ملے او ٻال ٻوچھݨ چا تے واری ݙیوݨ آلے دے پچھے بھجدے تے اونکوں اوں ویلھے تک ٻوچھݨ نال کُٹیندے جیہڑے ویلھے تک او پورے ویڑھے دا چکر لا تے آپݨی جگہ تے ٻہہ نہ ونڄے اِیں طریقے کھیل ولا شروع تھیندے ۔

8-ڈاں ڈناں

"ڈاں ڈِناں" ہِک پُراݨا کھیل ہِے جیڑھا ہاکی نال مِلدا جُلدا ہِے۔ "ڈاں" ہِک ہلکی لکڑی کوں گولائی وِچ لوٹ تے اُتّے کپڑا ولیٹ تے، وَل اینکوں پکّے دھاگے یا رسی نال بَدھ تے بݨایا ویندا ہِے۔ اینکوں مخصوص سرائیکی زبان وِچ "ڈاں" آکھیا ویندے۔ ہر کھݙاری دے ہتھ وِچ تریھ فٹ دی لکڑی ہوندی ہِے جینکوں "ڈِناں" آکھیا ویندے۔ "ڈاں ڈِناں" تقریباً ݙو ٹیماں دے وچالے کھلے میدان وِچ کھیݙیا ویندے۔ ہر ٹیم دے کھݙاریاں دی گِݨتی برابر ہوندی ہِے۔ میدان دے ݙوہائیں پاسے گول مُقرر کِیتے ویندن۔ "ڈاں" کوں میدان دے وِچالے رکھ ݙِتا ویندے اَتے اِیں ڳالھ کیتے قرعہ پاتا ویندے جو "ڈاں" کوں پہلی ضرب کوݨ لیسی؟ جِہڑی ٹیم دا قرعہ نِکل آوے، اُوں ٹیم دا ہِک کھݙاری "ڈِنے" نال "ڈاں" کوں ضرب لیندے اَتے او اچھل تے پَرے ونڄ پوندی ہِے۔ اِیندے بعد کھیݙ شروع تھی ویندے۔ اِیندے بعد ہر ٹیم "ڈاں" کوں "ڈِنے" دے ذریعے مخالف گول وَل گھِن ونڄݨ چہندی ہِے۔ جِہڑی ٹیم "پچ" ݙے اَتے گول کرݨ وِچ کامیاب تھی ونڄے، اُونکوں ہِک نمبر مِلدے۔

9-گھری ڈناں

اِیں کھیل دا طریقہ اے ہِے جو زمین تے ہِک چھوٹا جیہا گڑھا پٹیا ویندے، جیڑھا تقریباً ست اٹھ اُنگل ہیٹھاں پٹیا ویندے۔ ہِک کھِݙاری کھڑ تے "ڈِنے" کوں پھیردا رہندے تاں جو "ڈاں" گڑھے دے اندر نہ چلی ونڄے۔ اِتھاں ٻیا کھِݙاری مخصوص فاصلے توں "ڈاں" کوں اِیں چھوٹے گڑھے وِچ سٹݨ دی کوشش کریندا ہِے اَتے ݙوجھا کھݙاری "ڈِنے" دے ذریعے "ڈاں" کوں گڑھے وِچ نئیں ونڄݨ ݙیندا۔ "ڈاں" جے گھری (سرائیکی وِچ چھوٹے گڑھے کوں آہدن) وِچ چلی ونڄے تاں اُس دا نمبر ودھ ویندے اَتے اِیں طرحاں اے کھیݙ جاری رہندا ہِے۔

10-کلے باندر

ایں کھیل وچ پڳیا ویندے یا پُکھے پاتے ویندن. جیہں دے اُتے واری آ ونڄے او ہک کلے نال ٻدھے ہوئے رسے کوں پکڑ گھندے تے اوں کلے نال سارے اپݨیاں جُتیاں رکھ ݙیندن. واری ݙیوݨ آلا انہاں جُتیاں دی حفاظت کریندے پر شرط ہوندی ہے جو رسی بالکل سدھی رکھے ڈھلی نہ کرے. ول او اوں رسے کوں پکڑ تے گول گول چکر لیندے کھڑا. ݙوجھے بندے جتیاں چاوݨ دی کوشش کریندن. جتیاں مکݨ توں پہلے کہیں بندے کوں ہتھ لڳ ونجے تاں اوں بندے تے واری آ ویندی ہے نتاں جتیاں مک ونڄݨ تے واری ݙیوݨ آلا بندہ طے تھئی ہوئی پیڑھی(نشان) کوں ہتھ لا تے واپس اوں رسی کوں آ پکڑیندے.ایں دوران کلے توں پیڑھی تک تے پیڑھی توں واپس کلے تک سارے اوہو کھلے واری ݙیوݨ آلے کوں کھیݙݨ آلے ہتھوں چھوڑویں مریندن. ہر بندہ اپݨے چا تے ہوئے کلے واری ݙیوݨ آلے کوں مریندے. جتیاں سخت یا نرم ہر کئی پہلے طے کر گھندے. واری ݙیوݨ آلا ول واری ݙیندے تے اے سلسلہ اینویں چلدے پیا جے توݨیں کہیں ٻئے تے واری نہ آونڄے.

11-اندھڑا قصائی

اِیں کھیݙ وِچ ہِک ٻال دیاں اَکھیں تے پَٹی ٻدھ ݙتی ویندی ہِے، باقی ٻال اُوندے آلے دوالے کھڑے تھی تے اِیں قسم دے دلچسپ ٻول ٻولیندے ہِن: "اندھڑا قصائی تیݙی مِنجھ کِتھوں آئی؟" اِیں طرحاں ٻال چھیڑ چھاڑ کریندے ہِن اَتے "اندھڑا قصائی" اندازہ لا گھِندے جو ٻال کِیہڑے پاسے ہِن اَتے کِتنے فاصلے تے ہِن۔ چُنانچہ اُو اُنھاں کوں ہتھ لاوݨ دی کوشش کریندا ہِے اَتے کہیں نہ کہیں ٻال کوں ہتھ لا گھِندے اَتے وَل اُو اُون٘دی جا تے "اندھڑا قصائی" ٻݨ ویندے اَتے اِیں طرحاں کھیل جاری رہندا ہِے۔

12-گنجی کبوُتری

اِیں کھیل وِچ ہِک ٻال دے سر تے ڈھیر سارے کپڑے لپیٹ ݙتے ویندے ہِن تاں جو مار کُٹائی دے ویلھے اونکوں زیادہ سٹ نہ لگے. اونکوں کھیݙ دی اصطلاح وِچ "گنجی کبوُتری" آہدن۔ اُون٘دی لُک تے پَگڑی دا ہِک سِرا ٻدھ تے ݙوجھا سِرا کہیں ٻال دے ہتھ ݙے ݙتا ویندے جیڑھا اونکوں مار کُٹائی توں بچیندے۔ اِیندے بعد سارے ٻال رَل تے "گنجی کبوُتری" بݨݨ والے ٻال دے سر تے تھپڑ اَتے مُکے مارݨ شروع تھی ویندے ہِن۔ لُک پَٹکے آلا دوست اونکوں بچاوݨ دی کوشش کریندا ہِے اَتے اُو خود ٻدھݨ والے ٻالاں وِچوں کہیں نہ کہیں کوں پکڑݨ دی کوشش کریندا ہِے۔ اگر کوئی پکڑا ونڄے تاں اُو اُون٘دی جاء تے "گنجی کبوُتری" بݨ ویندے۔

13-ڈگ لال چݨاں

اے کھیل ٻالاں دے ݙو برابر گروپاں وچ ونڈے ونڄݨ نال شروع تھیندا ہے۔ ہِک گروپ کوں "آڳی" ٻݨایا ویندے تے ݙوجھا گروپ کھیݙدا ہے۔ "آڳی" گروپ دے ٻال منہ زمین دے پاسے رکھی رکوع وانگوں کھڑے تھی ویندن تے کھیݙݨ آلی ٹیم دے ٻال ایہہ ٻولیندن:

"ڈگ لال چݨاں۔ ڈگ لال چݨاں۔ توں گھوڑی ٻݨ میں ترپ چڑھا"

مِٹی دے پکے برتن دی چھوٹی جہی ٹکری ٻݨائی ویندی ہے۔ ہِک کھلاڑی یا ٹیم ایندے سِدھے یا اُلٹے پاسے دا انتخاب کریندی ہے۔ ایندے بعد ہِک کھلاڑی ٹکری کوں ہوا وچ اچھالدے۔ اگر ٹکری زمین تے سِدھی ڈِھے ونڄے تاں سِدھے پاسے آلا کھلاڑی یا ٹیم کھیݙدی ہے اتے ول اُلٹے پاسے منگݨ آلے دی ݙوجھی واری ہوندی اے۔

14-گوٹی لکاو

ہک ٻال کھجی دی گُٹھلی یا گوٹی مِٹی وچ لُکا ݙیندے اَتے ݙو مُٹھیاں ٻئے ٻال دے اڳوں کر تے آہدے جو "بُجھ کیہڑی مُٹھ وچ ہے" اگر او ٹھیک ٹھیک ݙس ݙیوے تاں کھیل شروع کرݨ آلا حقدار ٻݨ ویندے نتاں پہلی واری گوٹی لُکاوݨ آلے کوں مِل ویندی ہے۔

15- اٹکݨ مٹکݨ

سارے کھݙاری ہِک قطار وچ کھڑے تھی ویندن اَتے اُنھاں وچوں ہِک کھݙاری خاص تُک بندی آلا پَہاڑا پڑھدا ہے اَتے ہر لفظ دے نال ہر کھݙاری کوں ہتھ لا تے ظاہر کریندا ہے اَتے جئیں کھݙاری تے آخری لفظ آ ونڄے او واری ݙیسی۔

16- دھیودھی

اے پاݨی وچ ٹُٻی لاوݨ دا کھیل ہے، کچھی اتے بیٹ دے چھوکراں دی بھاوݨاں کھیل ہے۔ عام طور تے ساون وچ وہاݨے اتے ندی نالیاں وچ کھیݙا ویندا ہے۔ ہک چھوہر کوں قرعہ اندازی نال دھی بݨایا ویندے، باقی سارے پاݨی وچ چلے ویندن۔ آخری دھی بݨایا ہویا چھوہر باقی چھوہراں کوں ہتھ لا تے دھی ٻݨایا ویندے۔

17- چدے کھیݙݨ

شیشے، پتھر اتے مٹی دیاں چھوٹیاں چھوٹیاں گولیاں کوں چدے آکھیا ویندے۔ ہر کھلاڑی مرضی دے مطابق چدے شامل کر سڳدا ہے اتے ہِک پُل مُقرر کیتی ویندی اے۔ ساریاں گولیاں ہِک کھلاڑی دے ذریعے ایں پُل وچ سٹیاں ویندن۔ جیڑھیاں بچ ویندن اُنھاں کوں نشانہ بݨایا ویندا ہے۔ ایں کھیل کوں ٹک پُل آکھیندن۔

انہاں توں علاوہ

انہاں توں علاوہ وی ٻہوں سارے سرائیکی لوک کھیل ہن جینویں پھت پھت،مانماں جمال خان،ڳیتی دناں،دنگل،گلی ڈنڈا، ہٹو گرام،پکڑن پکڑائی،ہڑ بھچ،ڳڈی ڳڈی دا ویاہ،پتلیاں،شیدݨ،نوڑ وٹ وغیرہ اتھاں مثال ݙیوݨ کیتے کجھ پیش کیتے ڳئے ہِن

حوالے

اِیں مضمون کوں لکھݨ کیتے میں سائیں ڈی جی سلیم خان دی ہک کتاب " سرائیکی وسیب" توں استفادہ حاصل کیتے۔