سرائیکی لوک قصیاں وچ گِدڑ

ہر قوم دے لوک قصّیاں وچ کوئی نہ کوئی جانور دا کردار ٻہوں اہم ہوندے اوندے وچ اوں معاشرے وچ اوں جانور دی اکثریت وی تھی سڳدی ہے اَتے اوندے اثرات وی تھی سڳدن ۔ جیویں مغربی لوک ادب وچ نانگ ، عربی لوک ادب وچ اُٹھ اَتے فارسی لوک ادب وچ گھوڑا ۔ افریقی لوک ادب وچ شیر ، چینی تے جاپانی لوک ادب وچ ڈریگن شامل ہن اَتے سبھے تہذیباں انہاں زناوریں کنوں متاثر تھیندیاں ریہاں۔ انگریزی یا مغربی لوک ادب وچ ’’نانگ‘‘ ہک منفی تے وِلن کردار دے طور تے اُبھردے ایندی کرداری حیثیت ’’شیطان‘‘ آلی ہے ۔ عیسائیت وچ ایہ نظریہ ہے جو شیطان نانگ دی شکل اختیار کر تے جنت وچ وڑیا تے اوں اماں حوا کوں ورغلایا تے آدم کوں نال ملا تے شجر ممنوعہ کھاوݨ کیتے لائی چائی کیتی تہوں او عیسائیت تے مغربی تہذیب وچ شیطان کردار بݨ تے لوک قصّیاں وچ نشابر تھیندے۔

عربی بدھو ’’اُٹھ‘‘ دے بغیر نہ جی سڳدے تے نہ پندھ کر سڳدے بھل ’’اُٹھ‘‘ اوندی معیشت دا اہم رکن ہے تہوں تاں نہ چھڑا عربی لوک قصّے اُٹھ دے واقعات اَتے کردار نال بھرے پِن بھل اُنہاں دا کلاسیکی ادب جیندے وچ ملاقات وچ محبوبہ دیاں تعریفاں کنوں ڈھیر اپݨے اُٹھ دی تعریف کیتی ڳئی ہے تے اینویں اُنہاں کیتے ’’حُدی‘‘ ڳائی ویندی ہے۔

فارسی آریائی نسل ہے ۔جئیں گھوڑے تے ٻہہ تے پوری دنیا کوں فتح کیتے تہوں گھوڑا اُنہاں کیتے طاقت تے کامیابی دی علامت بݨیا تے ایہا کردار اِی اُنہاں دے لوک قصّیاں وچ موجود ہے ۔ سرائیکی لوک قصّیاں وچ وی گھوڑے دی سواری تے کردار آریائی تہذیب دے زیر اثر اَئے۔

افریقی لوک جنگلاں وچ راہندے ہَن جتھاں جنگلی شیراں دی کثرت ہئی ،جیڑھے جنگلی حیاتی وچ اوندا سبھ کنوں وݙا دشمن ہا تہوں او اونکوں مار تے اوندے وݙے ݙنداں کوں ڳل وچ پیندے ہَن تے اونکوں طاقت تے حیاتی دا تصور سمجھدے ہَن ۔ تہوں اُنہاں دے لوک ادب وچ شیر کوں مارݨ اَتے اوندے کنوں مریجݨ دے واقعات ڈھیر نظردِن۔

چینی تے جاپانی بدھ مت دے پیروکار ہِن اِنہاں دے مذہب وچ ہک تخیلاتی زناور ’’ڈریگن‘‘ دیوتا دا روپ سمجھا ویندے ۔ جیڑھا خدائی طاقتاں رکھیندے تہوں اُنہاں دیاں لوک کہاݨیاں ڈریگن دے کرداریں اَتے واقعات نال بھریاں پیاں ہِن۔

گِدڑ سرائیکی وسیب وچ کثرت نال پاتا ونڄݨ آلا زناور ہے اَحٖ توں چالیہ ‘ پنجھاہ سال پہلے جیڑھلے شہری آبادی اتنی ڈھیر نہ ہئی اَتے لوک دیہاتی زندگی ہنڈیندے ہَن تے زرعی سماج وچ جیندے ہَن ۔ جنگلاں تے فصلاں دی کثرت ہئی ۔ تݙہاں گِدڑ دی افزائش نسل وی کثر ت نال تھیندی ہئی اَتے گِدڑ انسانی آبادی کیتے نقصان اَتے بے آرامی دا سبب بݨدے ہَن ۔ ایہ لوکیں دیاں فصلاں اُڄاڑ ݙیندے ہَن ۔ اُنہاں دے گھراں وچ وڑ تے اُنہاں دے رِدھے پکے کھا ویندے ہَن اَتے کݙاہیں کݙاہیں ٻالیں تے وی جھاٹ مریندے ہَن ۔ جتھیاں دی شکل آندے ہَن اَتے ہر شے اُڄاڑ ݙیندے ہَن تے وَل آبادی کنوں دور ونڄ تے روڑدے ہَن تے لوکیں دیاں نندراں خراب کریندے ہَن اَتے ٻالاں کوں ݙریندے ہَن ۔

تہوں لوکیں گِدڑ کوں سرائیکی لوک قصّیاں وچ بھل ٻالیں دے قصّیاں وچ اونکوں مرکزی حیثیت ݙتی تے گِدڑاں دے حوالے نال ٻہوں ساریاں کہاݨیاں متھیاں جیندے وچ گِدڑ چوری چوری آ تے  ٻیر ‘ ڳنے ‘ کچریاں ‘ پتیاں ‘ متیرے کھا ویندے تے اتنا اِی نئیں بھل چڑواوݨ کیتے او رَحٖ پُڄ تے ٻئی فصل تے لیٹݨیاں مریندے تے فصل دا اُڄاڑا کریندے تے فصلاں وچ ہنگ ویندے تے مالک اَتے ڄٹ کوں یڑویلاں وٹویندے ۔ نانی ٻڈھڑی تے گِدڑ دی کہاݨی وچ ساڳی ڳالھ کیتی ڳئی ہے جیندے وچ گِدڑ نانی ٻڈھڑی دے ٻیر کھا ویندے تے کچے ٻیر دھرو تے سٹیندے اَتے ویندے باقی ٻیر دے مُنڈھ وچ ہنگ ویندے۔

’’آخر اَدھ رات کوں گِدڑ آیا ۔تے لُکدا لُکدا ٻیر تے چڑھ ڳیا ۔ چنگے چنگے ٻیر پَٹ پَٹ تے خوب کھدونس تے وَل باقی رہندے کجھ کچے پکے دروھ تے تلے سٹ گھتیونس اَتے ویندی باقی وَل ٻیر دے مُنڈھ وچ پخانہ کر تے چلیا ڳیا۔‘‘(25)

گِدڑ دا ہک کردار ناقابل اعتبار دوست ، دوکھے باز اَتے سازشی دا وی ہے ۔ تہوں تاں اوجیندے نال یاری لیندے تاں اونکوں مروا سٹیندے ۔ ’’گِدڑ، سیہڑ اَتے کاں دی یاری آلی کہاݨی وچ اوندا ایہا کردار نشابر کیتا ڳئے۔

ڄٹ پِھردا آوے تاں ݙیکھے تاں رَڑھ اُڄڑی پئی ہے تے کماد دا وی داݨہ نی بچا کھڑا ۔ اوں آکھے ٻیلی ایندی وَت کوئی کاری کراں ہا ۔ گیدڑ ہک ݙینہوار سیہڑ کنوں گُسا ٻیٹھا ۔ ہوں ویلے زبان ہوندی ہئی ۔ گیدڑ پیا آہدے ڄٹ کوں اوے تیکوں چور ڳول ݙیواں میکوں غوشت (گوشت) کھاویسیں ۔اوں آکھیا واقعی تیکوں گوشت کھویساں ۔ گیدڑ آکھے فلاݨی چُنڈ کنوں کوڑکا اَݙ سٹ ۔ چور تیݙا پھس پوسی۔ گیدڑ پیا آہدے سیہڑ کوں جو اَحٖ وختی ڄلوں اَحٖ ڄٹ مچھردا ودا ہا ۔ ݙہدا ودا ہا ۔ اَحٖ وختی کھا تے وَل آئوں۔ پُڄ ڳئے ۔ سیہڑ کھا تے لیٹݨ شروع کر ݙتے جیڑھی جاہ چنگی چِٹی ہائی اُتھاں کوڑکا وی اَݙا پیا ہا ۔ او جو لیٹدیں لیٹدیں نال ڳیا ۔ کوڑکا اُٹکیا تے سیہڑ دا نل پھس ڳیا ۔گیدڑ آکھیا میں تیکوں آکھیا نہ ہَم جو ایں چُنڈ کنوں نہ لنگھسوں۔ سیہڑ آکھیا ݙیکھ یار کہیں طرح وی میکوں کڈھ ۔ گیدڑ آکھیا اَحٖ وار کیا ہے ۔ اوں آکھیا وار سنوار ہے ۔ گیدِڑ آکھیا کائناں میکوں پیر دی مناہ ہے ۔ میں اَحٖ تیکوں نئی کڈھیندا۔(26)

گِدڑ ٻہوں عیار اَتے چلاک زناور دے طور تے وی لوک قصّیاں اَتے قصوصیاں وچ اُبھردے تہوں کھوہ وچ ڈھݨ آلے قصّے اوندی اِی نفسیات کوں نشابر کریندن۔

’’گِدڑ ڈھہہ پیا کھوہ وچ ٹپ مار مار تے نکل نہ سڳیا۔ تے اَنت اَک نک تھی تے دھاڑ دھاڑ مچاوݨ شروع کر ݙتس جو ’’میکوں کڈھوں نہ تاں قیامت آ ویسی۔‘‘

جنگل دے سبھے زناور وِٻل ڳئے جو گِدڑ کوں کھوہ وچوں کڈھو نہ تاں قیامت آوݨ نال سارے مردے ہیں ۔ انہاں رَل مِل تے گِدڑ کوں کھوہ وچوں کڈھیا ۔ جیڑھے ویلے گِدڑ ٻاہر آ ڳیا تاں لومبڑی اوں کنوں پُچھیا:

’’بھرا گِدڑآ! جیکر اہیں اساں تیکوں کھوہ وچوں نہ کڈھیندے تاں قیامت کینویں آ ونڄے ہا ۔ ‘‘

گِدڑ وَلدی ݙتی : ’’ساݙے واسطے تاں آ ڳئی ہئی!۔‘‘

ہک ٻئی ونکی ݙیکھو:

’’گِدڑ ڈھہ پیا کھوہ وچ ٹپ مار مار تے نکل نہ سڳیا ۔

تے اَنت اَک نَک تھی تے آہدے:

’’ایں ڳیڑ کنوں تاں دِل آہدے جو بندہ کݙاہیں منہ کر ونڄے۔‘‘

سرائیکی لوک کہاݨیاں وچ’’شیر ‘‘ دا کردار علامتی بادشاہ دا ہے اَتے گِدڑ تے لومبڑی دا کردار ہک وزیر آلا ہے ۔ لومبڑی ہک ناقابل بھروسہ کردار ہے ۔ جݙاں جو گِدڑ ہک چلاک، عیار تے مکار وزیردے طور تے نشابر تھیندے۔

سعید احمد اپݨی کتاب ’’داستانیں اور حیوانات‘‘ وچ لکھدن:

ہندوستان کی اکثر کہانیوں (پنج تنتر، کلیلہ و دمنہ وغیرہ) میں گیدڑ ہی شیر بادشاہ کے وزیر باتدبیر کا کردار ادا کرتا ہے ۔ دانش و حکمت ، حیلہ سازی اور مکر و فریب کے ساتھ ساتھ گیدڑ سے بزدلی اور کمزوری کی صفات بھی وابستہ کی جاتی ہیں۔

انہاں ساریاں مثالاں کوں سامݨے رکھ تے ایہ ڳالھ نشابر تھیندی ہے جو گِدڑ ہک چالاک ‘ عیار ‘ مکار ‘ دوکھے باز ‘ مطلبی ‘ لوبھی ‘ ناقابل اعتماد دوست ‘ بزدل اَتے سازشی کردار ہے ۔ تہوں انسانیں وچ ساڳی کردار دے مالک ۔ بندے کوں وی گِدڑ آہدن تے انہاں لوک قصّیاں وچ گِدڑ دا کردار درحقیقت ساڳی صفتاں رکھݨ آلے انسان دا کردار ہے۔

حوالہ

سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ‘ ملتان