سرائیکی زبان دا ݙوجھا دور۔ سرائیکی تے عربی

سرائیکی زبان دا ݙوجھا دور سندھ وچ مسلماناں دی آمد نال شروع تھیندے ۔ محمد بن قاسم دی فتح سندھ ایں علاقے دیاں زباناں اُتے عربی فارسی دے خزانے کھول ݙتے۔ عرباں دے اتھاں مستقل وَسݨ نال مقامی لوکاں تے عرباں دی آپس دی ٻول چال پاروںبے شمار لفظ اِتھوں دی زبان سرائیکی دامِلک بݨیئے۔ ایندے علاوہ اے اثر اتنا گھاٹا تھیا جو کئی خاص عربی حروف وی ایں زبان دا حصہ بݨ ڳے۔ مثلاً۔ث۔ ص ۔ ض ۔ ط ۔ ظ ۔ ع ۔غ ۔ ق وغیرہ۔ اتھاں عربی رسم الخط نسخ کوں وی رواج ملیا تے او ہک وݙے عرصے تئیں ورتیندا رہیا۔ ہک وقت ہئی جیڑھے ویلے سندھ اوچ‘ ملتان تے منصورہ وچ عربی تے فارسی زباناں ٻولیاں ویندیاں ہن۔ ایں علاقے تے عرباں تقریباً سوا ترائے سو سال حکومت کیتی ہے۔ محمد بن قاسم توں لا تے سلطان محمود غزنوی تئیں اے علاقہ براہ راست عربی تہذیب تے معاشرت نال ڳنڈھیا رہیا۔ ایں علاقے دا جغرافیائی مزاج وی عرب سر زمین نال ٻہوں ملدے۔ ہِیں سانگوں وی ایں سر زمین عربی تے اسلامی اثرات کوں ٻنہاں علاقیاں دی نسبت زیادہ قبول کیتا تے تھل روہی دا اے دیس عربی تے اسلامی تہذیب و ثقافت دے ویس پا تے ݙوجھا عرب ݙسیجن لڳا۔ چوتھی صدی ہجری وچ ایں علاقے ݙے آوݨ والے عرب سیاح ملتان تے منصورہ دی زبان بارے اپݨے سفرنامیاں وچ لکھدن۔

’’منصورہ تے ملتان تے اوندے اطراف دی زبان عربی تے سندھی ہے‘‘۔(49)۔ ایہو ڳالھ سفر نامہء ابن حوقل وچ درج ہے۔ ’’منصورہ تے ملتان تے اوندے اطراف وچ عربی تے سندھی ٻولی ویندی ہے۔‘‘(50)

کیونجو اوں ویلے تئیں سندھی تے سرائیکی ہک ٻئے توں انج نہ تھیاں ہن۔ہِیں سانڳے منصورہ ملتان دے اطراف دی زبان کوں سندھی آکھیا ڳے۔376/75ھ(985-86ء) دے قریب بشاری ملتان آیا تاں اوں ویلے اتھاں فارسی رائج تھی چکی ہئی مگر منصورہ دی ریاست یعنی سندھ وچ اَڄاں تئیں عربی قائم ہئی۔ بشاری اپݨے سفرنامے وچ لکھدن۔

’’اتھاں زبان فارسی ہے اے سب سوداگر ہن تے انھاں دی زبان سندھی تے عربی ہے۔‘‘(51)

تاریخ سندھ وچ ایندے مصنف ابوظفر ندوی اوں وقت دی زبان بارے اپݨے خیالات دا اظہار ایں کریندن ’’سندھ تے ملتان دی اصلی زبان جَیں وچ عوام ڳالھ بات کریندے ہَن۔ پچ میل قسم دی ہے کیونجو اے زبان مختلف زباناں کنوں مل تے بݨی ہئی۔ ہِیں زبان وچ اے لوک خط و کتابت کریندے ہن تے کتاباں وی لکھیاں ویندیاں ہن۔‘‘(52)

ابوظفر ندوی دی ایں رائے توں ظاہر تھیندے جو مقامی ٻولی یعنی سرائیکی عربی تے فارسی دے ملاپ تے ہک ٻئے تے اثرات نال اتھاں ہک نویں مخلوط ٻولی رواج پا چکی ہئی یعنی مقامی ٻولی تے عربی فارسی دے ٻہوں سارے اثرات رہ چکے ہن۔ عربی زبان ‘سرائیکی زبان تے کئی طرح دے اثرات سٹین ۔ ہک تاں لفظیں دی ہک ٻہوں سانجھ انھاں ݙوہاں زباناں وچ موجود ہے۔ ݙوجھا سرائیکی زبان وچ بے شمار عربی لفظ تھوڑی جہی تبدیلی نال ٻولے ویندن :

مثلاًبصل (وصّل) ماشاء اللہ (شالا)۔ابتر (اوترا) تے قند (کھنڈ) وغیرہ۔

جتھاں وی زباناں ہک ٻئے نال ملسن۔ اُتھاں ایں قسم دے اثرات ضرور سامݨے آندن۔ ہن اساں کجھ ایجھے سرائیکی تے عربی لفظاں دیاںمثالاں پیش کریندے ہیں جیڑھے بالکل ہو ٻہو ݙوہاں زباناں وچ ورتیے ویندن۔ ایجھے لفظ بے شمار ہن۔ پر اے ہک دیڳ وچوں ہک چاول والی کار ہن۔

حوالہ

کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان