سرائیکی زبان دا ادبی ورثہ

سرائیکی زبان ہک ٻہوں وݙے ادبی ورثے دی مالک ہے ۔ اے زبان تونیں وقت دے ہتھوں لتڑیندی رہ ڳئی مگر ایندا ادبی ورثہ کہیں وی وݙی زبان توں گھٹ کینی ۔ انسان نے زبانِ اظہار دی سہولت کیتے بݨائی ہے۔ وݙی زبان دی ہک نشانی اے وی ہوندی ہے جو اوندے ٻولݨ والے کوں کہیں قسم دے جذبات دے اظہار وچ اوکھائی محسوس نہ تھیوے۔ او جو کجھ محسوس کرے اوکوں اوندی زبان لفظاں دے ویس پوا ݙیوے‘ زبان کتھائیں اپݨی بے وسی دا رووݨ نہ رووے۔ اے سب توں وݙی خصوصیت دنیا دیاں گھٹ زباناں وچ پاتی ویندی ہے۔ سرائیکی ہک ایجھی زبان ہے جیڑھی اپݨے ٻولݨ والے کوں ہمیشہ اظہار دیاں بے شمار سہولتاں ڈیندی ہے ۔ یعنی ہک زبان دے مضمون کوں سو رنگدے ٻولاریاں دا سونہاں کریندی ہے ۔ ہک ڳالھ آکھݨ کیتے کئی کئی لفظ ایں زبان وچ موجود ہن۔ ٻولݨ والا جو چاہے سو ورتے مثلاً ’’سویر‘‘ واسطے ایں زبان وچ ہک دی بجائے ڈھڳ سارے لفظ ہن۔

پرا باکھ ۔ پراپُھٹی ۔ پیسہ پرکھ ۔ نور ظہور۔ وݙا ویلا ۔ بانگ ویلا ۔ نماز ویلا ۔ فجر ویلا ۔  صباحیں ۔ سحور ویلا وغیرہ۔

اینویں جانوریں دا ناں ݙیکھو چا تاں عمر دے نال نال ناں وی ٻلدے ویندا۔ ٻکری ٻکرے واسطے اردو وچ ہکو لفظ ہے پر سرائیکی وچ تازہ ڄئی کو سڄل ڄائی ۔ اوندے بعد سنگی پھوڑ ۔ ول میمی ۔ ٻڑند ۔ نیش۔ جوگی ۔ جھیرٹ ۔ لیلی ۔ گِیس ۔ پٹھ ۔ چھترا ۔ پہارو۔ چھلوٹ ۔ چھیلا ۔ ٻکری یا ٻکرا ۔ اَدھ کھڑ ۔ جئیں کئی لفظ موجود ہن …اینویں اُٹھ کیتے کئی ݙاہ پندرہ لفظ ہن…ݙانداں کیتے کئی کئی لفظ ملدن۔ تقریباً ہر لفظ ذو معنی ہے ۔ ایں زبان دا الفاظ دے ہک وسیع ذخیرے دے علاوہ ٻہوں وݙاشعری تے نثری خزانہ وی ایں زبان اِچ موجود ہے ۔ اے ادبی ورثہ ݙوں طرحاں دا ہے ہک لوک ادب دا او خزانہ جیڑھا بکر والیں ‘ مہنیوالیں‘ وسیب دے سگھڑ سیاݨیں ‘ داستان ڳوئیں تے زنانیں دے کول صدیاں توں سینہ بہ سینہ چلیا آندے تے اَڄاں تئیں تحریری صورت وچ محفوظ نیں کیتا ڳیا ۔ ݙوجھا ادبی سرمایہ اساکوں تحریری تے کتابی صورت وچ ملدے۔ زبان دے خیر خواہاں تن لا تے اینکوں قلم بند کر گھدا۔ ایندے وچ شاعری‘ منظوم ‘ عشقیہ داستاناں ‘ قصے ‘ افسانے ‘ ناول ‘ ترجمے ‘ آمدنامے ‘ ڈرامے ‘ تحقیقی تے دینی و درسی کتاباں شامل ہن۔ کہیں زبان دی ترقی واسطے اوندے ادب دا چھپ ونڄݨ ٻہوں ضروری ہوندے۔ چھاپہ خانے ایں سلسلے وچ ٻہوں وݙا کردار ادا کریندن۔ ہندوستان وچ انگریز حاکماں فورٹ ولیم کالج قائم کیتا تاں اوندے نال اِی 1799ء وچ کلکتہ اِچ ہک چھاپہ خانہ وی لڳا۔ ایندے بعد ہندوستان وچ کئی بے چھاپے خانے قائم تھئے جتھوں اردو دے علاوہ ݙوجھیاں زباناں وچ کتاباں چھپݨ لڳیاں۔ لاہور وچ پہلا چھاپہ خانہ کوہ نور پریس 1850ء وچ قائم تھیا۔(12)۔ سرائیکی کتاباں پہلے پہلے زیادہ تر مطبع ‘ مصطفائی‘ آگرہ ‘ ساڈھورہ ‘ میرٹھ تے دہلی وچوں چھپیاں۔ سب توں پہلی سرائیکی اِچ چھپی ہوئی کتاب انجیل مقدس دا سرائیکی ترجمہ ہے۔ جیڑھی 1819ء وچ سیرام پور بنگال توں شائع تھئی۔ ایندے بعد ݙوجھی کتاب مولانا عبدالکریم جھنگوی دی نجات المومنین ہے جیڑھی 1851ء وچ شائع تھئی ۔(13)۔ ایندے بعد اِچ کئی ٻئے وی ایڈیشن سامݨے آئے۔ 1857ء دی جنگ آزادی دے بعد سرائیکی کتاباں دے چھپن دی رفتار خاصی ودھ ڳئی۔1880ء وچ کمال خان مگسی دا مجموعہ کلام 1888ء وچ قصہ باغ و بہار از قاضی امام بخش‘1897ء سسی پنوں از اکبر شاہ ‘1894ء غلام سکندرغلام دا گلدستہء مرثیہ 1898 ء وچ تے علی حیدر ملتانی دے ابیات وی 1898ء وچ چھپئے۔ ویہویں صدی دے شروع وچ ملتان اِچ ایجھے کجھ تاجران کتب سامݨے آئے جنھاں لاہور تے ہندوستان وچوں ٻہوں شاعری ‘ مرثیے تے عشقیہ منظوم قصے دیاں کتاباں طبع کرائیاں۔ پندھ زیادہ ہووݨ پاروں زبان کوں صحیح نہ سمجھݨ ۔ پروف ریڈنگ دا رواج نہ ہووݨ دی وجہ توں انھاں کتاباں وچ ٻہوں ساریاں کمیاں تے غلطیاں ہن پر انھاں دی اشاعت ہک تاریخی اہمیت رکھدی ہے ۔ جیکوں نظر انداز نیں کیتا ونڄ سڳدا۔

حوالہ

کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان