سرائیکی زبان دے لہجے

سرائیکی زبان دے ترائے لہجے ہن۔

1. اعواݨکاری سرائیکی : ضلع میانوالی وچ چکڑالہ، نمل، بن حافظ جی تے تھیماں آلی دا لہجہ اعواݨکاری سرائیکی ہے۔

2. جٹکی سرائیکی: وہاڑی، ٻورے آلا، میانچنوں، خانیوال تے کبیر آلا دا لہجہ ڄٹکی سرائیکی ہے۔

3. باقی پورے سرائیکستان وچ معیاری سرائیکی زبان ہے۔

سرائیکی دے ترائے وݙے لہجےہن۔ باقی سارے لہجے انہاں وچوں ہی کہیں ہک دا حصہ ہن۔

1۔ معیاری سرائیکی (ملتانی)

ملتان، مظفرگڑھ، بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، میان٘والی، خوشاب، بھکر، صحبت پور، ضلع بار خان تے درگ وچ سرائیکی دا معیاری لہجہ الایا ویندے۔ یعنی ملتانی، ریاستی، تھلوچی، ڈیروی، لموچڑی تے خیلوی لہجے بنیادی طور تے ملتانی لہجہ ہی ہن صرف علاقائی طور تے ناں انج ہن جیہڑے ہݨ متروک تھی ڳن۔ سرائیکی زبان دے ویہ ہزار کنوں ودھ شاعر ہن۔

لموچڑی یا لمّے دی ٻولی

رحیم یار خان، راجن پور، کشمور تے گھوٹکی دے اضلاع وچ سرائیکی دا لمے آلا لہجہ ٻولا ویندے. ایں لہجے تے سندھی زبان دے اثرات ہن مگر اے وی ملتانی سرائیکی دا ہک ذیلی لہجہ ہے۔

سندھی سرائیکی یا سرولی لہجہ

جیکب آباد، سکھر، کشمور، خیرپور، گھوٹکی، نصیر آباد، جعفرآباد تے جھل مگسی دے علاقیاں وچ سندھی سرائیکی الیندے ہن۔ کوٹ سبزل کنوں گھن تے رانی پور تائیں سرائیکی لوکل تے مقامی زبان ہے۔ ایہ لہجہ وی بنیادی طور تے ملتانی وچوں نکلے۔

2۔ ڄٹکی

وہاڑی، ٻورے آلا، میانچنوں، خانیوال تے کبیر آلا دا لہجہ ڄٹکی سرائیکی ہے۔

جھنگوی جٹکی : جھنگ، ساہیوال، چنیوٹ، سرگودھا، منڈی بہاؤالدین،. بہاولنگر، تحصیل حاصل پور(ضلع بہاولپور)، فاضلکا تے سری گنگا نگر دے علاقیاں وچ جھنگوی الیندے ہن۔ ایں لہجے وچ "ب" کوں "ٻ" ، "ج" کوں "ڄ" تے "گ" کوں ہمشہ "ڳ" ٻولیندے ہِن۔ تے "د" وی ٻُچکاری اواز نال الیندے ہن۔ سلطان ٻاہو، علی حیدر ملتانی، ریاض تے عابد تمیمی وی ایں لہجے دے شاعر ہن۔ ایں لہجے دے مزید ست لہجے ہن۔ ہر تحصیل دا لہجہ کُجھ نہ کُجھ وکھرا ہے۔

شاہ پوری

اے بولی خاص شاہپور دی بولی ایہہ جہڑاا ضلع سرگودہا دا حصہ ایہہ تے ڄٹکی دا اہم لہجہ ایہہ کئی کتابا ں اس کلام وچ لکیاں گیاں نے جس وچ سیف الملوک میاں محمد بخش کھڑی شریف وی شامل ایہہ نویں دور دے جتنے وی گانے نیں جنہانں تے پورا پاکستان اور انڈیا دے لوک نچدے نیں اوہناں چوں زیادہ تر دا لہجہ شاہپوری ای ہوندا ایہہ جیوں نک دا کوکا

رچناوی

رچنا باری دو آب دی ٻولی رچناوی ہے۔ اے راوی تے چنانہہ دریاواں دے وچلے علاقے دی ٻولی ہے۔

ابھیچڑی

سابقہ ریاست بہاولپور دے ضلع بہاولنگر دی ڄٹکی ٻولی کوں ابھیچڑی آہدن۔ بہاولپور دی تحصیل حاصل پور دی ٻولی وی ایہا ہے۔

3. اعواݨکاری

ضلع میانوالی وچ چکڑالہ، نمل، بن حافظ جی تے تھیماں آلی دا لہجہ اعواݨکاری سرائیکی ہے۔

ضلع چکوال، تلہ گنگ تے کوہاٹ دے علاقیاں وچ وی سرائیکی نال رلدی ملدی زبان الائی ویندی ہے۔ ایں لہجے کوں اعواݨکاری یا اعواݨی یا چکوالی یا کوہاٹی یا دھنی وی اہدے ہن۔ شاہ مراد چکوالی دا ٻہوں وݙا شاعر ہے۔ ۔ پیلو چکوال دا شاعر ہے۔ علی محمد مسکین وی ایں لہجے دا شاعر ہے۔ایہ شمالی سرائیکی ہے۔ کوہاٹی سرائیکی دے چھی لہجے ہن۔ خوشحال ڳڑھ دا لہجہ، توگھ دا لہجہ، ٻلی تنگ دا لہجہ، کوہاٹ شہر دا لہجہ، وادی بوراکا دا لہجہ، شکر درہ دا کوہاٹی لہجہ، 1981 دی مردم شماری وچ ضلع کوہاٹ وچ چالہی فیصد کوہاٹی ہائی، 2023ء دی مردم شماری وچ ضلع کوہاٹ وچ 15 فیصد کوہاٹی ہندکو ہے۔

ݙاکٹر یونس ندیم، محمد جان عاطف، ریاض، انجم یوسف زئی تے سعد اللہ خاں کوہاٹی زبان دے ادیب تے کارکن ہن۔ کوہاٹی، چکوالی، تے اعواݨکاری لہجے آپس وچ ٩٠٪ سرائیکی نال٨٠٪ ہندکو نال٦٠٪ تے پنجابی نال٤٠٪ نال رلدے ملدے ہن۔ ایں سانگے ایہ سرائیکی شمار تھیندے ہن۔

شمالی سرائیکی دے چار لہجے ہن۔

١ـ اعواݨکاری،، تلہ گنگ، وادی سون

٢ـ کوہستان نمک،،. ونہاری،. کہونی،. وادی سون،. چکڑالہ

٣ـ دھنی

٤ـ کوہاٹی

سوات دی آجڑی تے قندھار دی سرائیکی وی سرائیکی دے لہجے ہن۔

لینڳیوسٹک سروے آف انڈیا

تفصیل کُجھ ایہ ہے۔

ہندوستان دیاں ترائے سو چویٹھ زباناں دے ہک جامع سروے جہڑا ١٨٩٤ کنوں ١٩٢٨ تک انڈین سول سروس دے افسر جارج گریرسن دی نڳرانی وچ لینڳیوسٹک سروے آف انڈیا تھیا ہائی اوندے موجب ایہہ آلیاں ٻولیاں سرائیکی دے لہجے ہن۔

• Awankari اوانکاری ۔جنوبی اٹک
• Baar di Boli (424) بار دی بولی۔ گوجرانوالہ کا غیر کاشت اُچان کا علاقہ
• Chabali (440) چھبالی
• Chenavari (421) چِیناواڑی ۔ جھنگ
• Chenhavari, Hindki (428) چِنھاوڑی، *ہندکی ۔مظفر گڑھ کا چناب کے کنارے کا علاقہ جو ضلع جھنگ سے مِلتا ہے
• Dhani دھنّی ۔ مغربی جہلم
• Doabi (417) شاہ پور دوآبی
• Ghebi (444) ضلع اٹک ۔ گھیبی
• Hindki ہندکی ۔ ڈیرہ اسمٰعیل خان
• Hindko Peshawari ہندکو پشاوری
• Hindko, Hindku (434) سٹینڈرڈ ہندکو

Hindko, Hindku ہندکو ہزارہ

• Jafri (430) جعفری
• Jaghdali ( Jatki, Hindki) جغدالی یعنی جٹکی۔ ڈیرہ غازی خان
• Jaghdali, Jatki Lehnda, جغدالی۔ بلوچستان
• Jangli (420) جانگلی۔ نہری علاقے کے خانہ بدوش باشندے جنگل بار
• Jatki (418) جٹکی

Jatki جٹکی۔ ساہیوال

• Jitater (425) جٹا تر دی بولی۔ تحصیل پھالیہ کے بِٹھاڑ کے علاقے، ضلع گجرات
• Kachari (423) کاچھڑی۔کاچھی یعنی دریائے *جہلم کے داہنی کنارے ضلع جھنگ کے نِچان کا علاقہ
• Kalar Boli کالر بولی ۔ راوی کے مغرب کی طرف
• Kehlori کہلوری
• Kerali کیرالی
• Khetrani (630) کھیترانی
• Kohati Awanki کوہاٹی اعوانکی
• Kohati Hindki کوہاٹی ہندکی
• Kohati کوہاٹی
• Lamay di Boli لمّے دی بولی ۔ شیخوپورہ
• Lehnda, Jatki, Jhangi (416) لہندا، *جاٹکی، جھانگی ۔ ڈیرہ والی
• Lehnda لہندا سٹینڈرڈ ۔لائلپور، جھنگ، شاہپور، *آدھا ساہیوال ، گوجرانوالہ کا کچھ حصّہ، گجرات اور پبی کا کچھ علاقہ
• Mulki, Hindko مُلکی ہندکو ۔ میانوالی ، بنوں
• Multani (427) ملتانی سٹینڈرڈ

Multani, Siraiki, Hindki, *بہاولپوریBahawalpuri ، لموچی، ریاستی۔ *مظفر گڑھ، ڈیرہ غازی خان ، شمالی بہاولپور، *مظفر گڑھ کی ہندکی جو یہاں بولی جاتی ہے

• Niswani (422) نسوانی ۔ جھنگ کے شمال میں نِسوانا خاندان
• Pandocchi(442) پنڈوچی ۔ پنڈدادن خان

Pashawri پشاوری

• Saraiki Hindki, Saraiki Lehnda *(429) سرائکی ہندکی ، سرائکی لہندا،اُبھیچی، پنجابکی
• Shahpuri شاہپوری
• Tanouli(435) تناؤلی ۔ ہزارہ کا تناؤلی خاندان
• Thalli, Jatki (432) تھلی یا جٹکی۔ کچھ حصّہ تھل ، شاہ پور اور میانوالی ، جہلم، جھنگ
• Thalochri تھلوچڑی۔ جھنگ
• Ubbhay di Boli اُبّھے دی بولی ۔ گوجرانوالہ

سرائیکی دے سوہݨے سوہݨے لہجے

سرائیکی ہک ٻہوں وݙی، مٹھی تے وسیع زبان ہے۔ جیویں جو ہک سرائیکی اکھاݨ ہے جو "ہر ویہ کوہ تے ٻولی وٹیج ویندی اے"، ایویں ای سرائیکی زبان دے وی کئی سوہݨے لہجے ہن۔ ایہ سارے لہجے مل تے سرائیکی زبان دا ہک سوہݨا رن٘ڳ بݨیندے ہن۔

سرائیکی زبان دے وݙے تے مشہور لہجیاں دی ڳݨتری تے تفصیل کجھ ایں طرحاں ہے:

١. ملتانی (معیاری لہجہ)

ایہ لہجہ ملتان، مظفرڳڑھ، خانیوال، وہاڑی، تے لودھراں دے علاقیاں وچ ٻولیا ویندے۔ سرائیکی دا ایہ سبھ توں وݙا تے معیاری لہجہ منیا ویندے۔ کتاباں، ادب، تے میڈیا وچ زیادہ تر ایہو ملتانی لہجہ ورتیا ویندے۔

٢. ریاستی لہجہ

ایہ لہجہ بہاولپور، رحیم یار خان تے چولستان دے پاسے ٻولیا ویندے۔ کیوں جو بہاولپور ہک وݙی ریاست ہائی، ایں کیتے اتھاں ٻولی ون٘ڄݨ والی سرائیکی کوں ریاستی آکھیا ویندے۔ ایں لہجے وچ ݙاڈھی مٹھاس تے نرمی ہے۔

٣. تھلوچی (تھلی) لہجہ

تھل دے دیس، بھکر، لیہ، خوشاب، تے کوٹ ادو دے علاقیاں دی ٻولی کوں تھلی یا تھلوچی آہدے ہن۔ تھل دی ریت وانڳوں ایں لہجے وچ ہک آپݨا سواد تے وکھرپ ہے۔

٤. ݙیرے والی لہجہ

ایہ لہجہ ݙیرہ اسماعیل خان (خیبر پختونخوا) تے ݙیرہ غازی خان دے لوک ٻولیندے ہن۔ ایں لہجے وچ کجھ لفظ ٻئے لہجیاں توں تھوڑے وکھرے ہوندے ہن تے ایندے تے پشتو تے بلوچی زباناں دا تھوڑا ٻہوں اثر وی ݙیکھݨ کوں ملدے۔

٥. جھنگوی لہجہ

جھنگ، چنیوٹ، تے شورکوٹ دے علاقیاں وچ ایہ لہجہ ٻولیا ویندے۔ اینکوں کجھ لوک 'جٹکی' یا 'ڄٹکی ٻولی' وی آہدے ہن۔ ایہ سرائیکی تے پنجابی دے درمیان ہک پل دا کم کریندے۔

٦. شاہپوری لہجہ

سرگودھا، شاہپور تے بھلوال دے پاسے ایہ لہجہ ٻولیا ویندے۔ ایندے وچ وی جھنگوی لہجے وانڳوں کجھ وکھرے رن٘ڳ شامل ہن۔

سرائیکی دے ایہ سارے لہجے جیویں آپس وچ رلے ملے ہن، ایہ ایں ڳالھ دی ݙس ݙیندے ہن جو ایہ زبان صدیاں توں ایں دھرتی دی سُن٘ڄاݨ ہے۔ تُساں کیہڑے لہجے دی سرائیکی زیادہ شوق نال سݨدے یا ٻولیندے او؟