سرائیکی دی پہلی شہر آشوب

لکھت: شوکت مغل

شہر آشوب ایہو جیہیں نظم کوں آکھیا ویندے جیندے وچ کئیں شہر دی بربادی دا حال ہووے اتے اوں شہر دی بربادی دے حوالے نال اتھوں دی تہذیب دی تباہی، انساناں دیاں تکلیفاں اتے لوکاں دیاں ݙکھاں دا وی ذکر کیتا ونڄے۔ اردو زبان وچ شہر آشوب دا ہک وݙا ذخیرہ موجود ہے۔ سودا، حاتم اتے نظیر اکبر آبادی دے شہر آشوب ٻہوں مشہور ہن۔ شمیم احمد آپݨی کتاب ’’اصناف سخن اور شعری ہیئتیں‘‘ وچ شہر آشوب دی تعریف ایں کیتی ہے: ’’ یہ وہ صنف ہے جس میں کسی شہر کے پر آشوب حالات کا محاکمہ کیا جائے۔ شہر ہو یا دیہات، ملک ہو یا قوم، ان پر اگر کوئی تباہی آتی ہے یا انہیں کسی بربادی یا نا مساعد حالت و واقعات سے دو چار ہونا پڑتا ہے تو یہ محض کسی ایک شہر یا خطے کا مسئلہ نہیں رہ جاتا بلکہ یہ ایک انسانی مسئلہ بن جاتا ہے لہٰذا شہر آشوب دراصل وہ مخصوص نظم ہے جس میں بربادیوں اور تباہ کاریوں کو درد مندی کیساتھ پیش کیا جائے۔‘‘ (ص ۹۷)

سرائیکی زبان دے وݙے محقق تے نقاد ڈاکٹر مہر عبدالحق شہر آشوب دی تعریف کیتی اے۔

’’ شہر آشوب ایجھیں نظم کوں آہدن جیندے وچ شاعر آپݨے زمانے د یاں خرابیاں یا معاشرتی بد عنوانیاں دا اظہار کریندے۔‘‘

(مزید لسانی تحقیقاں ص ۲۵۵)

ایں تعریف اچ شہر دی تباہی تے بربادی دا کئی ذکر کوئنی جہڑا شہر آشوب دا اصل موضوع ہے اڳوں لکھدن:’’ اے وی منݨاں پوسی جو طنز و مزاح وی دراصل شہر آشوب دی ہک شکل ہے۔‘‘

(مزید لسانی تحقیقاں)

ڈاکٹر مہر عبدالحق مزید لسانی تحقیقاں اچ منشی محمد بخش فائق دی نظم، تیرہویں صدی، کوں سرائیکی شاعری اچ پہلی شہر آشوب آکھے۔ منشی فائق دا زمانہ ۱۹۰۸۔۱۸۳۹ء ہے انہاں دے ڄمݨ توں پہلے ۱۸۱۸ء اچ ملتان اتے رنجیت سنگھ دا قبضہ تھی چکا ہئی۔ انہاں دی چھوٹی عمراں وچ انہاں دے سامݨے ۴۹۔۱۸۴۸ء اچ ملتان اتے انگریزاں دے قبضے دے ݙکھارے حالات وی گزرے ہن پر انہاں اپݨی ساری شاعری اچ ملتان دی ایں ٻہوں وݙی سیاسی تے معاشرتی تبدیلی اتے کئی شہر آشوب نئیں لکھی۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق ہوریں انہاں دی جہڑی نظم کوں شہر آشوب آکھے او دراصل زمانے دے بدلے ہوئے اتے نویں چال چلݨ تے ہک طنز ہے۔ اے نظم ہک تہذیبی تبدیلی کوں ظاہر کریندی ہے جہڑا شہر آشوب دا ہک موضوع تاں ہے پر شہر آشوب کائنی۔ منشی فائق دی اوں نظم دا عنوان ہے ’’تیرہویں صدی‘‘ اوں نظم دے ݙوں بند ملاحظہ فرمائو:

تیرہویں جیں ݙینھ دی وہئی ، تھی ڳئے سب کار پٹھ

پیو تے پترائی ڳئی، یارو ڳئے غم خوار اٹھ

فحش سب کم تھی ڳئے جاں کھل ڳئی او ملی مٹھ

نفسو نفسی دا متا کڑکار صدی تیرہویں

اڄ دے ڄئے پئے سکھیندن وݙیاں کوں کیا تیرھان تال

چھی ستاں سالاں دے وی سݨدے نہیں پیو ماء دی ڳال

چھوتے منہ تے ڳالھیں وݙیاں، ہے وݙی عبرت کمال

ولدیت وچ ول گھتے، ول دار، صدی تیرہویں

شہر آشوب اصل اچ ہک شہر ، ملک یا قوم دی ربادی دی داستان ہوندی ہے جیندے وچ تہذیبی تبدیلی وی آ ویندی ہے لیکن محض تہذیبی تبدیلی کوں اساں شہر آشوب نیں آکھ سڳدے۔ منشی فائق دی اے نظم ’’آشوب زمانہ‘‘ تاں تھی سڳدی اے اتے محض طنز و مزاح دی ہک صورت ہووݨ دی وجہ کنوں سرائیکی دی طنزیہ مزاحیہ شاعری وچ تاں شامل ہے مگر شہر آشوب کوئینیں ول ڈاکٹر صاحب دا اے آکھݨاں جو ’’ طنز و مزاح وی دراصل شہر آشوب دی ہک شکل ہے‘‘ شہر آشوب دی تعریف دی قطعی نفی کریندے ایں لحاظ نال شہر آشوب بارے ڈاکٹر صاحب دی تعریف نال اتفاق نہیں کیتا ونڄ سڳدا۔

شہر آشوب کیتے نظم دی کئی خاص بݨت (ہیئت) مقرر کائنیں ایکوں کہیں وی ہیئت وچ لکھیا ونڄ سڳدے۔ جیویں جو شمیم احمد لکھیے:

’’شہر آشوب کی صنفی شناخت اس کے مخصوص موضوع پر منحصر ہوتی ہے اس کے لئے کوئی خاص ہیئت مختص نہیں رہی چنانچہ شاعروں نے شہر آشوب مختلف ہیئتوں میں لکھے۔ ‘‘(ص ۹۸)

او اڳوں تے لکھدن: ’’ اس صنف کی واحد پہچان موضوع سے ہوتی ہے۔‘‘ (ص۹۹)

شہر آشوب لکھݨ کئی سوکھا کم کائنیں ایندے کیتے شاعر دا شعری تجربہ اتے دل تے ݙکھ دی چوٹ لڳݨ ضروری ہے ول شاعر دا اپݨے وسیب ، علاقے اتے تہذیب نال ݙونگھا اتے اݨ ترٹ رشتہ ہووے جیندی وجہ نال اوندی نگاہ انہاں نکیاں نکیاں شئیں کوں وی بیان کرے جنہاں کوں عام بندہ سوچ ای نہیں سڳدا۔ ایں خوبی بارے شمیم احمد لکھدے:

’’ سیاسی، سماجی، اقتصادی بد نظمی اور مفلوک الحالی کے پر ااثر اور درد مندانہ بیانات کے لئے جہاں شاعر کا اف زرخیز تخلیقی ذہن کا مالک ہونا ضروری ہے وہاں یہ بھی ضروری ہے کہ اس کا اپنے معاشرے ، ماحول اور زندگی سے گہرا رشتہ ہو اس کی نظر میں ادراکی اور مشاہدے میں عمق ہو اور وہ چھوتی سے چھوٹی اور معمولی سے معمولی باتوں میں تخلیقی معنویت پیدا کر سکتا ہے۔‘‘(ص۹۸)

شمیم احمد دیاں انہاں تعریفاں تے وضاحتاں دے بعد ڈاکٹر مہر عبدالحق ہوریں دی ’’شہر آشوب‘‘ بارے تعریف ہک سرائوں غلط ثابت تھی ویندی ہے۔

میں ایں مضمون وچ جہڑی نظم کوں شہر آشوب آہدا پیاں او نظام نیں ’’ ملتان دی وار‘‘ دے طور تے لکھی ہے اے نظام کون ہے؟ ایندے بارے سارے سرائیکی تے پنجابی تذکرے چپ ہن۔ نظام دی اے نظم قلمی ہے اتے اے سئیں حبیب فائق دی قلمی نسخیاں دی ذاتی لائبریری وچ موجود ہے۔ جہڑی ۱۴x۶ انچ دے ہک دیسی کاغذ دے ورقے تے ݙونہاں پاسوں لکھی ہوئی ہے۔ اے نظم ہیئت دے لحاظ نال سی حرفی ہے۔ سی حرفی ایہو جہی نظم کوں آکھدن جیندے وچ ابجد دے ہک ہک حرف نال شروع کر کے ساریاں حرفاں اتے ہک ہک بند مکمل کیتا ونڄے۔ ایں وار دے پہلے صفحے تے ’’الف‘ کنوں ’ظ‘ تئیں اتے ݙوجھے صفحے تے ’’ع‘‘ کنوں ’’ن‘‘ تئیں شروع تھیوݨ آلے حرفاں دے بند ہن۔ اے سی حرفی مکمل وی کوئنیں کتھائیں کتھائیں پورے مصرعے گم ہن کجھ مصرعے کٹ کے انہاں اتے درست کر کے ٻئے مصرعے لکھے ڳن۔ اینویں ݙسدے کہ شاعر نیں ایں ورقے تے نظم دا کجھ حصہ لکھے باقی حصہ تاں لکھیا نہیں ڳیا یا وت کئیں ٻئے کاغذ تے صاف کر کے مکمل کیتا تے لکھیا ڳے جہڑا ہݨ تئیں مل نہیں سڳیا۔

ایں وار دے کل ۳۲ بند ہن جیندے حرف ’ت‘ دے ݙو بند ہن ہر بند اچ چار مصرعے ہن’پ‘ تے ’ق‘ دے حرفاںنال ݙوں ݙوں مصرعے ہن اتے ’ن‘ دے حرف نال ۳ مصرعے ہن۔ اے وار بالکل صاف لکھی ڳئی ہے اتے سارے مصرعے پڑھیج ڳن، جہڑے مصرعے اتھاں کائنیں او اصل وار اچ ای کوئنیں۔ تحریر پراݨی ہووݨ دی وجہ کنوں ایں سی حرفی دا خط پڑھݨ مشکل تے اوکھا ہے، سئیں حبیب فائق نیں اصل خط کوں پڑھ کے صاف لکھے جیندی مدت نال میں اصل نظم کوں دوبارہ پڑھ کے اتھاں لکھدا پیاں۔

جیویں جو میں اتے لکھے جو نظام ایں سے حرفی کوں ہک وار دے طور تے لکھے ایں واسطے اے نظم مواد دے لحاظ نال نواب مظفر خان (۱۸۱۸۔۱۷۵۷ئ) دی جرأت اتے بہادری کوں ظاہر کریندی ہے پر میݙے نزدیک اے ہک شہر آشوب وی ہے۔ نظم دے بعضے مصرعے وزن اتے لفظی ترتیب دے لحاظ نال قابل اصلاح ݙسدن پر انہاں کوں اتھاںبالکل اونویں لکھیا ویندا پئے جیویں اصل وار اچ موجود ہن۔ مقصد اے ہے کہ ہک قدیم شعری سمل پڑھا کواں دے اڳوں اپݨی اصل حالت وچ آ  کے محفوظ تھی ونڄے۔

نظام اپݨی ایں نظم اچ ملتان دی بربادی تے روندا تے کرلاندا نظر آندے۔ ملتان جیڑھا آغاز تاریخ کنوں دنیا دے تختے تے موجو دہے اسلام کنیں پہلے وی وݙی شان دا مالک ہئی ، اسلام آوݨ دے بعد وی ایندا جھنڈا اچا جھلدا ریہا۔ ہندواں اتے مسلماناں ݙونہاں ایکوں ملتان شریف آکھیا اتے اتھاں آوݨ اتے ایں دھرتی دی زیارت کرݨ وݙائی تے فخر دی ڳالھ سمجھی ایں لنڳوں آکھیا ڳیا:

جیںناں ݙٹھا ملتان

ناں او ہندو ناں او مسلمان (اکھاݨ)

ملتان اُتے ٻہوں حملے تھئے، اتھاں ہمیشہ بھگی پوندی رہی، لوک مریندے تے مریندے رہیے، پر ۱۸۱۸ ء اچ رنجیت سنگھ دیاں فوجاں ایندی چنڳیں مڄی کڈھی۔ اے ظلم ݙیکھ کے تاریخ داناں کوں لکھݨا پئے ڳی اجو ’’رنجیت سنگھ دیاں فوجاں دا ظلم ݙیکھ کے دلی تے نادر شاہ دا ظلم وی شرماندا ہئی۔‘‘ نظام دی ایں شہر آشوب دے اے مصرعے کیویں دھاڑ دھاڑ پئے کریندن ملاحظہ فرمائو:

۱۔ لٹیا پاک شہر ملتان قریشیاں دا ، نالے لٹے عمل کتاب شریف دا جی (۳)

۲۔ ب باگ حیاتی دا لٹ پیا وچ پکا شہر ملتان دے جی (۵)

۳۔ جنہاں سجھ تے چندر ناں ݙٹھاآہا اڳے نہیں (آ گئے نی) وچ طوفان دے جی(۶)

۴۔ پ پیو پتر نوں روندیاں چھڈ ڳئے، مانواں دھیریاں دا کوئی ناں ساک میاں(۹)

۵۔ نظام ویکھ تماشا تقدیر والا، آدم سوہݨا ہویا سب خاک میاں(۱۲)

۶۔ ت تقدیر اللہ دی کون موڑے۔ تقدیر ملتان لٹیا اے۔ (۱۳)

۷۔ ت تقیدر اللہ دی کون موڑے، تقدیر ملتان تیا ٓنودی اے(۱۷)

۸۔ ج جڳ وسندڑ کہیں لیکھے، رل ڳیا ملتان قریشیاں دا (۲۵)

۹۔ ابھے لمے دے وچ جو دھم ہئی شہر غرق ہویاخوا جویسیاں دا (۲۶)

۱۰۔ جہڑے چڑھدے آہے ترکیاں تازیاں اتے دھواں مل ٻیٹھے خاک پوشاں دا(۲۷)

۱۱۔ د، داغ ملتان شریف دا جی۔ ݙینہاں راتیں میکوں پیا چھکدا اے۔ (۳۳)

۱۲۔ جݙانہہ ماریا، سݨیا، ملتان یارو میݙا روح ناں خاک وچ ٹکدا اے۔(۳۴)

۱۳۔ رب پھروسائے ملتان کوں جی گھڑی گھڑی میݙا روح سکدا اے(۳۵)

۱۴۔ ذ ، ذکر ملتان شریف دا جی ݙینہاں راتیں ٻیٹھے نت ڳانودی آں(۳۷)

۱۵۔ رب پھر وسائے ملتان کوں جی، جیندے درداں دے ڳانوݨ ڳانودی آں(۳۸)

۱۶۔ ر، رت ہو یا ملتان یارو، جݙاںنہہ سنگھ نیں ہلاں کرایا اے۔ (۱۴)

۱۷۔ خلقت قتل ہوئی اندر ٻاہر دی جی، لہو نال نواب دھنوایا اے۔ (۴۲)

۱۸۔ ز، زہر ݙسے ملتان مینوں جگ پھٹ ڳیا چار یار یاں دا (۴۵)

۱۹۔ کفر غالب ہویا اسلام اتے جھیڑا چک پیا دین داریاں دا (۴۶)

۲۰۔ ہک پاک شریف ملتان آہا، ہک گھر ہویا کفرانیاں دا (۴۷)

۲۱۔ س سانگ لڳے رڑݨ ہار تینوں وسدے ملک نوں جار ولایا ای (۴۹)

۲۲۔ ابھے لمے دے وچ جو دھم پئی کیہاں ݙکھ ملتان کوں لایا ای(۵۰)

۲۳۔ کپ باغ بہاراں ذراعتی بھی ، وہندے کھوہاں کوں چا سکھایا ای۔(۵۱)

۲۴۔ جیندے وچ سوا لکھ پیروسے، شہر غرق ہویا خوا جویسیاں دا (۵۴)

۲۵۔ لہانور وچوں رنجیت آیا ملک مار گھدوس درویشیاں دا (۵۵)

۲۶۔ پیو پتر مریندے ݙیکھ کے جی کجھ عذر حیاتی دا پاوندے نیں(۵۹)

۲۷۔ کئیں تنداولڑی پئے ڳئی کفر نازل ہویا اسلام اتے (۶۲)

۲۸۔ جہڑے چڑھدے آہے ترکیاں تازیاں اتے، آئے نیں خاک ہیٹھ اتے۔(۶۳)

۲۹۔ ظ، ظالم ظلم کمال کیتا ملک مل ٻیٹھے چار یاریاں دا (۶۹)

نظام ایں شہر آشوب وچ ملتان دی بربادی کوں ہک ٻہوں وݙی تہذیب دی بربادی آکھے اوں ایں نظم وچ ملتان شریف دی عظمت تے وݙائی دا ایں ذکر کیتے۔

۱۔ خاک پاک ملتان دا سرمہ کیجئے ثانی چمک بغداد شریف دا جی (۲)

۲۔ لٹیا پاک شہر ملتان قریشیاں دا ، نالے لٹے عمل کتاب شریف دا جی (۳)

۳۔ ابھے لمے دے وچ جو دھم ہئی شہر غرق ہویا خوا جویسیاں دا جی (۲۶)

۴۔ ح حال ݙیکھو کفار دا جی، ملک مل ٻیٹھے چوں یاریاں دا (۲۹)

۵۔ جتھاں ہوکا، سکہ بہائوالحق دا جی ، جہڑا ملخ آہا سرداریاں دا (۳۰)

۶۔ نظام جتھاں حج نماز پڑھیندے آہے، کعبتہ اللہ آہا، دیندار یاں دا (۲۲)

۷۔ ہک پاک شریف ملتان آہا ہک گھر ہویا کفرانیاں دا (۴۷)

۸۔شہر پنجاب دے چنڳے ݙٹھے، عجب شہر ملتان قریشیاں دا(۵۳)

۹۔ جیندے وچ سوا لکھ پیرو سے، شہر غرق ہویا خواجویسیاں دا (۵۴)

۱۰۔ جتھاں علم کمال پڑھیندا ہا، عالم وعظ کردے دین داریاں دا (۷۰)

شاعر کوں ملتان دی بربادی دا ایݙا ݙکھ تھئے کہ او ظالم رنجیت سنگھ کوں بد دعائیں ݙیندے۔ اے بد دعائیں اوندے دل دی ہواڑ کڈھیندیاں پیاں ہن۔ شاعر آہدے۔

۱۔ س سانگ لڳے رڑݨ ہار تینوں وسدے ملک نوں جار ولایا ای (۴۹)

۲۔ جو کوئی مندا منگے مندا ملتان دا جی، سر دور ہوئے دھڑوکھ میاں (۷۵)

شاعر ملتان کوں ولا آباد ݙیکھݨ کیتے سکدے ہوئیں آہدے۔

۱۔رب پھر وسائے ملتان کوں جی۔ گھڑی گھڑی میݙا روح سکدا اے۔ (۳۵)

۲۔ رب پھر وسائے، ملتان کوں جی ، جیندے درداں دے ڳانوݨ ڳانودی آں(۳۸)

ایں شہر آشوب دا شاعر ملتان دا سچا محبتی ہے او ملتان کوں ہسدا وسدا ݙیکھݨاں چاہندے۔ اوں اتھوں دی روحانیت دا واسطہ ݙیندے ہوئیں پیران پیر، سئیں شیخ عبدالقادر جیلانی (میراں) کوں التجا کیتی ہے کہ ایں شہر کوں ول وسایا ونڄے اتے ظالم، رنکار رنجیت سنگھ کوں تہس نہس کیتا ونڄے، شاعر شیخ عبدالقادر جیلانی کوں مخاطب کر کے آہدے:

۱۔ ض ضرورت، کرو میراں! میراں ! مہر کرو ملتان اتے (۶۱)

۲۔ کئیں تند اولڑی پئے ڳئی، کفر نازل ہویا اسلام اتے (۶۲)

۳۔ غ غیرت ملک دی ، دور کرو میراں! مہر کرو ملتان اتے (۷۷)

۴۔ رن کار لعین کوں مار گھتو، جہڑا اچک پاوے ملتان اتے (۷۸)

۵۔ لاہور کوں چکنا چور کرو میراں! مہر کرو ملتان اتے (۷۸)

نظام دی ایں وار دے ۲۹ مصرعے ملتان دی بربادی دا ماتم کریندے نظردن اتے ۱۱ مصرعے ملتان دی وݙائی اتے ایں شہر دی ولا آبادی دی خواہش دا اظہار کریندن۔ شاعر نیں انہاں ۴۰ مصرعیاں وچ جہڑے ڈفکھ، درد دی کرلاٹ گھتی ہے او ہر دل آلا محسوس کر سڳدے۔

اے نظم نواب مظفر خان ، والیٔ ملتان (۱۸۱۸۔ ۱۷۵۷ئ) دی اوں آخری لڑائی دے بارے ہے جیندے وچ نواب آپݨے پنج پتراں اتے ہک کواری دِھی سودا شہید تھیا۔ نظم کوں پڑھ کے اندازہ تھیندے جو ۱۸۱۸ء اچ ملتان دی بربادی ویلھے شاعر جیندا ہا اتے اے سارے واقعے اوندیاں اکھیں دے اڳوں تھئن۔ او آپݨی ایں نظم دے ہر بند دے آخر وچ آپ آہدے

نظام ویکھ تماشا تقدیر والا ……

ایندے توں اینویں ݙسدے کہ شاعر سارے ھالات دا واقعاتی گواہ ہے جیویں جو او آپ لکھدے:

۱۔ پیو پتر نوں روندیاں چھڈ ڳئے ، مانواں دھیریاں دا کوئی ناں ساک میاں۔(۹)

۲۔ د داغ ملتان شریف دا جی ݙینہاں راتیں میکوں پیا چھکدا اے (۳۳)

۳۔ جݙانہہ ماریا، سݨیا ملتان یارو، میݙا روح ناں خاک وچ ٹکدا اے(۳۴)

۴۔ رب پھر وسائے ملتان کوں جی، گھڑی گھڑی میݙا روح سکدا اے۔ (۳۵)

۵۔ نظام من تقدیر خدا والی، لکھݨ والا جو اینویں لکھدا اے (۳۶)

۶۔ زہر ݙسے ملتان مینوں جڳ پھٹ ڳیا چار یاریاں دا (۴۵)

۷۔ ش شہر پنجاب دے چنڳے ݙٹھے عجب شہر ملتان قریشیاں دا(۵۳)

۸۔ پیو پتر مریندے ݙیکھ کے جی ، کجھ عذر حیاتی دا پاوندے نیں۔ (۵۹)

شہر آشوب دی ہک خوبی اے ہوندی ہے کہ اوندے وچ جہڑے شہر، دیہات، قوم یا ملک دی بربادی دا ذکر کیتا ویندے اوندا تعلق صرف اوں علاقے دی بربادی نال نہیں رہ ویندا بلکہ ہک انسانی مسئلہ بݨ ویندے۔ ݙوجھے لفظاں وچ او علاقائی مسئلہ نہیں رہندا بلکہ انسانی تے بین الاقوامی مسئلہ ہوندے۔ ملتان دی اے بربادی جیندا ایں شہر آشوب وچ ذکر کیتا ڳئے او ہک وسیع علاقے دی تہذیبی بربادی دے حوالے نال انسانی مسئلہ ہئی جیکوں اوں وقت اتے بعد دے شاعریں اپݨی شاعری دا موضوع بݨایا۔نواب سرفراز خان، منشی غلام حسن شہید ، لالہ سوہن لال (رنجیت سنگھ دا وقائع نویس، مصنف عمدۃ التاریخ )، گݨیش داس پنگل (پوربی زباند ا شاعر ) دلپت رائے لاہوری، شاہ عظیم (جھنگ دا شاعر ) اتے میر ساجد علی فنائی (دہلی … مصنف مثنوی عاقبت بخیر ) جہیں شاعراںنواب مظفر خان دے حوالے نال ملتان دی بربادی دا وݙے درد نال ذکر کیتے انہاں وچوں زیادے تر شاعر ملتان کنوں کافی دور دے رہݨ آلے ہن۔ اتھوں اندازہ تھیندے کہ ملتان دی ایں بربادی دا اثر ٻہوں دور تئیں تھیا۔

ایں شہر آشوب دے شاعر نظام دی زبان ابھچڑی ݙسدی ہے۔ جہڑی عبدالحکیم شور کوٹ تے جھنگ دے علاقیاں وچ ٻولی ویندی ہے۔ نظم ݙاڈھی سوہݨی، واقعاتی اتے محاکاتی ہے۔ شاعر ایندے وچ دل چھکویں تے من بھانوݨیں تصویر چھکی ہے۔ میݙے نزدیک اے نظم سرائیکی دی پہلی شہر آشوب ہے۔

کتابیات:

۱۔ نظام دی وار ( قلمی نسخہ ملکیہ حبیب فائق)

۲۔ مثنوی عاقبت بخیر از ساجد فنائی۔

۳۔ مزید لسانی تحقیقاں از ڈاکٹر مہر عبدالحق۔

۴۔ اصناف سخن اور شعری ہیئتیں از شمیم احمد

۵۔ نواب مظفر خان شہید از عمر کمال خان۔

حوالہ

کتاب: کرینہہ دے پُھل، مصنف: نصیر شاہ ، جھوک پبلشرز ملتان