سرائیکی دی الگ شناخت

سندھ دی چالھی فیصد آبادی اڄ وی گھریں وچ سرائیکی الیندی اے ، بلوچستان دے 30 فیصد علاقے سرائیکی الاوݨ تے مشتمل ہن ، صوبہ خیبرپختونخواہ دے دیرہ اسماعیل خان ڈویژن سمیت ٻہوں سارے علاقے سرائیکی قومیت تے مشتمل اِن ، ایندی کیا وجوہات ہِن ؟ ایں ڳالھ دا اندازہ تاریخ دا مطالبہ کیتے بغیر حاصل نی تھی سڳدا۔ جیکر اساں مطالعہ کروں تاں ہک ویلھے ایہے سارے علاقے سلطنت ملتان تے بعد اچ صوبہ ملتان دا حصہ ہن ، اتے اتھاں دی قومی تے سرکاری زبان سرائیکی ہئی ، جڳ مشہور کتاب ’’ آئین اکبری ‘‘ دے وچ صوبہ ملتان دا جغرافیہ انہاں الفاظ اچ بیان کیتا ڳے :

شاہ جہان دے زمانے اچ سلطنت مزید کھِنڈ ڳئی تاں ہندوستان کوں 22 صوبیاں اچ تقسیم کر ݙتا ڳیا ۔ شاہجہاں نامے اچ انہاں صوبیاں دی جیڑھی فہرست ݙتی ڳئی اے انہاں اچ لہور تے ملتان انج انج صوبے دے طور تے پیش کیتے ڳن۔مغلیہ دور توں پہلے ملتان تے ایندے نال دے علاقے جِتھاں اڄ وی سرائیکی زبان ٻولی ویندی اے ، لہور کنوں جدا طریقے نال ارتقا پذی تھیء ہن ، 1445ء توں 1525 ء تئیں ملتان تے لنگاہ حکمرانیں دا قبضہ ہا ۔ ایں عرصے وچ ملتان ہک خودمختار ریاست دی شکل اختیار کر ڳیا ۔ سلاطین دہلی دے دور اچ ملتان حملہ آوریں دے رستے تے ہووݨ دی وجہ توں ہک علیحدہ اہم صدر مقام بݨیا ریہا ۔

سرائیکی ثقافت تے مسلم اثرات :

پروفیسر عزیز احمد اپݨی کتاب ’’ کیا ہم اکٹھے رہ سکتے ہیں ؟ ‘‘ وچ لکھئے جو سرائیکی علاقے دی جداگانہ حیثیت توں انکار نی کیتا ونجٖ سڳدا۔ انہاں سرائیکی قومیت توں سرائیکی ثقافت کوں بالکل انج قرار ݙتے ، انہاں لکھئے جو سرائیکی ثقافت تے مسلم اثرات تے پنجابی ثقافت تے ہندو اثرات زیادہ ہِن ۔

عرباں دے آوݨ توں پہلے سندھ تے حاکم رائے خاندان دی سلطنت دے چار صوبیاں وچوں ہک صوبہ ملتان ہا یعنی ایندا تعلق اوں زمانے وچ وی لہور دی بجائے سندھ نال زیادہ ہا تے ایندے نال نال سرائیکی علاقے دی تریخ عرباں دے آوݨ دے بعد وی مختلف رہی ۔ محمد بن قاسم دی فتح سندھ دے نتیجے اچ ملتان تے عرب حکمرانی کرݨ لڳے ، جݙݨ جو ایندے ترائے سو سال بعد تک لہور ہندو حکمراناں دے زیر نگیں ہا۔ ملتان تے سرائیکی علاقے وچ عرب ثقافت تے اسلام دے اثرات پے پر لہور تے ہندو اثرات غالب ریہے ۔ لہور دے ثقافتی رشتے ملتان دی بجائے دہلی دے نال ہَن ۔ جݙاں ترائے سو سال بعد 1005 ء اچ محمود غزنوی نے لہور تے حملہ کیتا تاں ملتان دے برعکس اتھاں عرب اثرات دی بجائے ترکی تے ایرانی اثرات دا غلبہ تھیا ۔

پٹھاݨ سرائیکی بݨ ڳئے :

سرائیکی خطہ ایجھا بختیں تے بھاڳیں آلا خطہ ہے ایندے وچ جیڑھا وی آئے اونوکں اپݨے رنگ وچ رنگ گھدا ،افغانستان دے پٹھاݨ حملہ آور اتھاں آئے تاں ٻہوں جلد اپݨی شناخت بھُل تے ایں وسیب دا حصہ بݨ ڳئے ۔

عالمگیر دی موت دے بعد دہلی دی حکومت ڈھلی پئے ڳی، ملتان تے آسے پاسے دے سرائیکی علاقے تے سدوزئی حکمران قابض تھی تے ملتان دی حکومت ہک واری ول نیم خودمختار حکومت دی شکل اختیار کر ڳئی ۔ ملتان دے سدوزئی حکمران پٹھاݨ ہووݨ دے باوجود کیوں جو ٻہوں عرصہ توں ملتان اچ قیام پذیرت ہن ، ایں واسطے اپݨی عادتیں دے اعتبار نال سرائیکی بݨ ڳئے ۔ پٹھاݨ کلچر دی بجائے مقامی کلچر دے اثرات انہاں تے نمایاں ہَن ۔ اہل ملتان کوں پنجابیاں توں 1772ء توں 1780 ء جہے تھولے عرصے واسطے واسطہ پیا ۔ اے او زمانہ ہا جݙاں سکھ لٹیرے سردار جھنڈا سنگھ ولنا سنگھ تے ملتان تے قبضہ کر تے ہر پاسے لُٹ مار تے قتل و غارت دا بزار گرم کیتا ۔ پر سدوزئی حکرمان حاجی مظفر خان نے 1780ء اچ ملتان کوں سکھ گردی توں جان چھُڑا ݙتی ۔ اے اوہو حاجی مظفر خان ہے جیڑھا 1818ء اچ رنجیت سنگھ دے فوجاں نال لڑدا ہویا اپݨے نو پُتراں تے ہک دھی سمیت شہید تھی ڳیا ۔ نواز مظفر خان شہید دی یاد اچ منعقد کیتی ڳئی ہک تقریب اچ تقریر کریندے ہوئے عمر کمال خان ایڈووکیٹ سچ آکھئے جو نواب مظفر خان سرائیکی ہا ، کیونجو ملتان دے رنگ اونکوں اپݨے رنگ اچ رنگ گھدا ہا ، جیکر او پٹھاݨ ہووے ہا تاں اتنی وݙی قربانی نہ ݙیوے ہا تے سکھیں نال سودے بازی کر تے بھجٖ ڳیا ہووے ہا ۔

حوالہ

معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ