سرائیکستان

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
سرائیکستان (خودمختار انتظامی علاقہ)
سرائیکستان دے او ضلعے جیہڑے سول سیکرٹریٹ دے زیر انتظام ہن
سرائیکستان
انتظامی مراکز: ملتان، بہاولپور
مرکزی شہر: ملتان
دیگر اہم شہر: ڈیرہ غازی خان، ڈیرہ اسماعیل خان، جھنگ، میانوالی
مقامی تے اکثریتی زبان: سرائیکی
اقلیتی زباناں: پشتو، پنجابی، بلوچی، مارواڑی، میواتی، ہریاݨوی، اردو، ہندکو
آبادی: 42,000,849
رقبہ: 160,535 مربع کلومیٹر
آغاز بحیثیت نیم خودمختار انتظامی اکائی : یکم جولائی 2020ء
انتظامی سربراہ: کیپٹن (ر) ثاقب ظفر، ایڈیشنل چیف سیکریٹری، سرائیکستان
ایڈیشنل آئی جی پولیس، سرائیکی وسیب: ڈاکٹر احسان صادق
سرکاری حیثیت: نیم خودمختار انتظامی علاقہ
نظام حکومت: انتظامی سول سیکرٹریٹ (11 ضلعے)
علاقے : بہاولپور، ملتان، ڈیرہ غازی خان، سرڳودھا (ݙو ضلعے) تے ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن
Distribution of Pakistanis who spoke Saraiki as their mother tongue at the time of the 1998 Pakistan Census

سرائیکستان توں مراد پاکستان دا او علاقہ ہے جیہڑا زیادہ تر صوبہ پنجاب دا حصہ اے جزوی طور تے صوبہ خیبرپختونخوا دا حصہ وی ہے مگر ایندا زیادہ حصہ انتظامی طور تے خودمختار اے جتھاں انتظامی سول سیکرٹریٹ وی قائم ہے۔ سرائیکی معاشرے نے اپݨی حیثیت کوں مناوݨ کیتے سائنٹیفک طریقے نال جدوجہد کیتی ھے اَتے ثقافتی علامتاں کوں رواج ݙتے۔ بھل ڳالھ اے ھے جو اساں انھیں چیزیں دا جائزہ گھندے ہیں جو ثقافت دا حصہ بݨیاں ھِن ۔ ڈوھر شال ، لسان دا تحفظ ، لکار کھیس ، ڳندی ، کھسہ ، کھیڑی ، گُرڳابی ، تِلے آلی جُتی ، چنری ، لہنگا ، گھاگھرا ، پوپا ، ھسی غرض تمام سُڑہپ دے لوازمات جئیں زندگی کو خوبصورت بڑاوڑ ءِچ بنیادی کردار ادا کیتن ۔۔ مردیں واسطے پٹکا ، گھیرولی شلوار، سجرک ۔ قمیض اُتے ٻوٹے ۔ تمام ثقافتی شئیاں نے مل تے حملہ آوریں دی ثقافت دا مقابلہ کیتے اَتے ایں خطے ءِچ حملہ آوریں ، دراندازیں دی ثقافت کوں اِتھاں نسِڑڑ نہیں ڈتا ۔ دنیا کیا کِنوں کیا تھی ڳئی ھے جدید سائنسی دور آ ڳئے ساڈی پوشاکاں اساڈی روایت تہذیب و تمدن نے جو کردار ادا کیتے یقین کریں کہیں ڈوجھے معاشرے اینجھا کردار ڈیکھائی نہیں ڈتا۔[١]

تاریخ

Map of India during Mughal empireمغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)

کہیں زمانے اچ راوی دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل، دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان کوں دنیا دے بہوں وݙے علمی، تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی، تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ، کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ، لیکن ہو سگدے، کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے، پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح " دارا " نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی، ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ، کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن.

سرائیکستان دا جغرافیہ تے محل وقوع

سرائیکستان وچ کوہ سلیمان، روہی، تھل ،دمان تے بار،نیلی بار ، گنجی بار ، ساندل بار، کِراݨا بار، چج دوآبہ تے رچنا دوآبہ شامل ہن۔ ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔تریویہہ ضلعیاں تے مشتمل وادی سندھ دا اُتلا میدان ہک ڄغرافیائی خطہ ہے۔ ایں کوں سرائیکستان اہدے ہن۔ پاکستان دے جغرافیائی خطے، پہاڑ، سطوح مرتفع، وادی سندھ دا زیریں میدان تے وادی سندھ دا بالائی میدان ہن۔ ہیں چھیکڑی خطے کوں سرائیکستان وی آہدے ہن۔ سرائیکستان ہک جغرافیائی خطہ ہے۔ ایندے وچ کوہ سلیمان، روہی، تھل ،دمان تے بار،نیلی بار گنجی بار تےساندل بار رچنا دوآبہ شامل ہن۔ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔

‎سرائیکستان دے ضلعے

خطہ سرائیکستان وسیع و عریض رقبے تے پھیلا ہویا اے جیندے وچ کئی اضلاع آندن جنہاں دی تفصیل درج ذیل اے.

ہندوستان تے مرہٹہ راج دے دوران خطہ سرائیکستان دا نقشہ جیہڑا صوبہ ملتان دے طور تے ݙٹھا ونج سڳدائے

اہم سرائیکی قصبے تے شہر

بہاولپور، ملتان، لودھراں، منڈی جہانیاں، میلسی، روجھاݨ، راجن پور، ڈیرہ غازی خان، تونسہ، فورٹ منرو، میانوالی، کندیاں، کالاباغ، پائی خیل، کمرمشانی، روکھڑی، داؤد خیل، چکڑالہ، ماڑی انڈس، موچھ، یزمان، پپلاں، واں بھچراں، ڈیرہ اسماعیل خان، ٹانک، جلالپور پیروالہ، شجاع آباد، خانبیلہ، خانبیلہ لمہ، وستی بزدار، صادق آباد، رحیم یار خان، مظفر ڳڑھ، لیہ، کروڑ لعل عیسݨ، چوٻارہ، جھنگ، احمد پور سیال، شورکوٹ، ہتھیجی، احمد پور شرقیہ، دھوڑکوٹ، اوچشریف، لال سہانرا، کلاچی، چشمہ، غازی پور، بھکر، خانسر، دریا خان، فاضل پور، عیسیٰ خیل، پروآ، پہاڑ پور، خیر پور ٹامیوالی، لیاقت پور، خان پور کٹورہ، جتوئی، علی پور، مبارک پور، کبیر والہ، وہاڑی، حاصل پور، سنانواں، ڄام پور، سخی سرور، بھونگ

مقامی سیاست دا انداز تے روایات

سرائیکی خطے دی سیاست اُنھاں دے ہتھ وچ ھِے جو نہیں چاہندے سرائیکی اِنھاں دی غلامی کِنوں نجات حاصل کرن نکل سڳن جسطرح ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار پنجاپی ھِے اے طبقہ جیندے ہتھ وچ سرائیکی سیاست ھِے اے وی پنجاپی دا مددگار طبقہ ھِے پنجاپی دے نال نال گدی نشین تے جاگیردار وی ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار ھِے اینجھا کائنی اساں سارا ملبہ پنجاپی اُتے رکھ تے استین دے ناگاں کِنوں غافل تھی ونجو تے ایں خوف وچ رہو جو ایں کیتا ڳیا تاں اوں تھی ویسے فلاں تھی ویسے اِے لوک ساڈی سادگی دا ناجائز فائدہ اٹھا تے اساکوں لٹیندے رہسِن، گدی نشین تے جاگیردار ھک ڈوجھے کوں سپورٹ کریندن تے سرائیکی خطے کوں پسماندہ رکھی بیٹھن ۔۔۔۔ سرائیکی خطے دے مسائل اوں صورت وچ حل تھیسِن جڈا تل وطنی سیاست وچ دلچسبی گھنسِن سیاست ایں وقت تَل وطنیاں کِنے کائنی بلکہ اُنھاں کِنے ھِے جو درپردہ سرائیکی کوں کم زات تے نیچ سمجھدن اِنھاں لوکاں تے پنجاپیاں وچ کوئی فرق کائنی پنجاپی اگر سرائیکی نال شدید نفرت کریندن تے اے 0.5 فیصد طبقہ وی جو پیچھلے چالھیں سالیں کِنوں سرائیکی اُتے سیاست کریندا پئے سرائیکی نال گھٹ نفرت کائنی کریندا اِنھاں دی نفرت پنجاپیاں کِنوں ودھ ھِے ایں مسئلے دے حل کیتے سرائیکی نینگر سیاست وچ عملی حصہ گھنن تے ڈوھا نفرت دے سودگراں اُتے کڑی نظر رکھی ونجے ۔۔۔۔ اے نفرت دے سوداگر کینہ پرور تے لالچی وی ھِن تے سرائیکی نال بغض وی رکھیندن ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔اِنھاں ڈوھا کِنوں نجات ھی سرائیکی کیتے ترقی دے راستے کھول سڳدی ھِے ۔۔۔۔۔ ھک طبقہ کِنوں نجات دے نال نال ڈوجھے طبقے تے کڑی نظر رکھڑ نال سرائیکی اپڑا بچاؤ کر سڳدن تے اُتے آ سڳدن اِنھاں اُتے بھروسہ کررڑ ممکن کائنی ورنہ نسل پرست کڈھائی وی نہ چاہسِن سرائیکی کوں پنجاپی کِنوں نجات ملے۔۔۔ھتوں اے نسل پرست پنجاپی دے مدد گار بڑ تے سرائیکی کوں نقصان پہنچیندن۔

سرائیکی قومیتی جماعتاں

وفاقی جماعتاں

سرائیکی وسیب دے حکمران خاندان

  • عباسی، نواب صلاح الدین عباسی، احمد پور شرقیہ
  • چنڑ، ملک محمد اقبال چنڑ، بہاولپور
  • للو، ملک حبیب للو، اوچ
  • گیلانی، یوسف رضا گیلانی (ملتان)، افتخار الحسن گیلانی (اوچ)
  • پیرزادہ، میاں ریاض حسین پیرزادہ، خیرپور ٹامیوالی
  • گردیزی، سید عرفان گردیزی، حاصل پور
  • وارݨ، سردار عامر یار وارݨ، دھوڑکوٹ
  • پنوہاں، ملک حاصل محمد پنوہاں، علی پور
  • سہروردی سادات، مخدوم سید احمد محمود، رحیم یار خان
  • متیاݨہ، میاں ممتاز متیاݨہ، چشتیاں
  • لالیکا، میاں عبدالستار لالیکا مرحوم، چشتیاں
  • خاکوانی، اعظم خان خاکوانی، وہاڑی
  • کھچی، ممتاز خان کھچی، وہاڑی
  • بھابھہ، نور خان بھابھہ، میلسی
  • ݙاہا، خانیوال
  • ہراج، مہر اللہ یار ہراج، خانیوال
  • ٻوسݨ، حاجی سکندر حیات ٻوسݨ، ملتان
  • بھٹہ، شہزاد مقبول بھٹہ، ملتان
  • راں، مظہر عباس راں، ملتان
  • لانگ، نغمہ مشتاق لانگ، جلالپور پیروالہ
  • کانجو، عبدالرحمان کانجو، لودھراں
  • کھر، غلام مصطفٰی کھر، مظفر ڳڑھ
  • بخاری، باسط سلطان بخاری، مظفر ڳڑھ
  • نیازی، عمران خان نیازی، امجد علی خان، میانوالی
  • اعواݨ، عائلہ ملک، کالاباغ
  • روکھڑی، گل حمید خان روکھڑی، میانوالی
  • شادی خیل، الحاج عبیداللہ خان شادی خیل، میانوالی
  • ڈھانڈلہ، ملک افضل ڈھانڈلہ، بھکر
  • اولکھ، احمد علی اولکھ، لیہ
  • لغاری، جمال خان لغاری، ڈیرہ غازی خان
  • مزاری، میر بلخ شیر مزاری، روجھان
  • کھوسہ، سردار ذوالفقار علی خان کھوسہ، ڈیرہ غازی خان
  • دریشک، سردار نصراللہ خان دریشک، راجن پور
  • قیصراݨی، میر بادشاہ خان قیصراݨی، تونسہ
  • گورچاݨی، سردار شیر علی گورچاݨی، راجن پور
  • لونڈ، سردار جاوید اختر لونڈ، ڈیرہ غازی خان
  • نواݨی، رشید اکبر نواݨی، بھکر
  • جتوئی، قیوم جتوئی، جتوئی

ثقافت تے روایات

پٹکا سرائیکی ٹریڈیشن دا اہم جُز ہے ۔پٹکے کوں بدھݨ دے ڈھیر طریقے ھِن ۔سادہ طریقے نال وی پٹکا بدھا ویندے تے پٹکے کوں وَل ڈے تے ھک پاند مُونڈھے تے وی رکھیاں ویندے ڈوجھا پاند سَر وچ لُکیاں ھویا ھوندے ۔کجھ شوقین مزاج نینگر رنگین پَٹکا بدھ تے اپݨی خوبصورتی وچ اضافے دا سبب بݨݨ سانڳے رنگین پٹکے دا استعمال کریندن مقصد صرف خوبصورت نظر آنوݨ تے سرائیکی ٹریڈیشن کوں نشابر کرݨا ھوندے ۔جناب استاد ملک سونا خان بے وس دا پٹکا اسٹائل ھک عام سرائیکی پٹکا اسٹائل ہے ۔جو سرائیکی وسیب وچ عام ہے ۔[٣]

گھیرولی شلوار :گھیر والی شلوار سرائیکی علاقہ دا کلچر ہے کجھ علاقاں اچ ایکوں ولیں آلی شلوار وی آکھا ویندے ایں علاقہ توں اے کلچر باہر نختے ۔ھُݨ اے گھیر والی شلوار بلوچ وی استعمال کریندن تے پاکستان دے ڈوجھے خطے دے لوک ایکوں استعمال کریندن گھیرولی شلوار سرائیکی ٹریڈشن دا حصہ ھے ایکوں سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور دے سابق نواب استعمال کریندے رہے ڳئین ھُݨ اے گھیرولی شلوار والا کلچر متروک تھیندا پئے ضرورت ایں ڳالھ دی ھِ سرائیکی ٹریڈیشن اُبھارݨ سانڳے ایندا استعمال نینگر کرن ۔۔لیکن بلوچستان وچ ھالی وی ایندا استعمال تھیندے ۔شوقین مزاج نوجوان نسل ایندا استعمال کریندی ھِ ۔سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور نواب صبح صادق خان عباسی گھیرولی شلوار دے نال تصویر سرائیکی کلچر کوں نشابر کریندی پئی ہے ۔[٤][٥]

سرائیکی زبان تے ایندے لہجے

ملتان، مظفرگڑھ , بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، میاںوالی،خوشاب، صحبت پور، ضلع بار خان تے درگ وچ سرائیکی دا معیاری لہجہ الایا ویندے۔ سرائیکی زبان دے ویہہ ہزار کنوں ودھ شاعر ہن۔

رحیم یار خان، راجن پور، کشمور تے گھوٹکی دے اضلاع وچ سرائیکی دا لمے آلا لہجہ ٻولا ویندے. سندھی دے گہرے اثرات دی وجہ توں اے لہجہ معیاری ملتانی سرائیکی توں قدرے مختلف اے.

جھنگوی سرائیکی، جھنگ، ساہیوال، پاکپتݨ، اوکاڑہ،تاندلیانوالا، کمالیہ، پیرمحل،پنڈی بھٹیاں، چنیوٹ، سرگودھا، منڈی بہاؤالدین،. بہاولنگر، تحصیل حاصل پور(ضلع بہاولپور)، فاضلکا تے سری گنگا نگر دے علاقیاں وچ جھنگوی سرائیکی الیندے ہن۔ ایں کوں ݙبھاری سرائیکی وی آہدے ہن۔ ایں لہجے وچ "ب" کوں "ٻ" ، "ج" کوں "ڄ" ، "د" کوں "ڊ" تے "گ" کوں ہمشہ "ڳ" ٻولیندے ہِن۔ سلطان ٻاہو، علی حیدر ملتانی، ریاض،عابد تمیمی تے وارث شاہ سرائیکی دے ݙبھاری لہجے دے شاعر ہن۔ ایں لہجے دے مزید ست لہجے ہن۔ ہر تحصیل دا لہجہ کُجھ نہ کُجھ وکھرا ہے.

سندھی سرائیکی: جیکب آباد، سکھر، کشمور، گھوٹکی، نصیر آباد، جعفرآباد تے جھل مگسی دے علاقیاں وچ سندھی سرائیکی الیندے ہن۔ کوٹ سبزل کنوں گھن تے رانی پور تائیں سرائیکی لوکل تے مقامی زبان ہے۔

شمالی سرائیکی، ضلع چکوال، پنڈ دادن خان، ڄنڈ تے کوہاٹ دے علاقیاں وچ وی سرائیکی الائی ویندی ہے۔ ایں لہجے کوں اعواݨکاری یا اعواݨی یا چکوالی یا کوہاٹی یا شمالی سرائیکی وی اہدے ہن۔ شاہ مراد چکوالی سرائیکی دا ٻہوں وݙا شاعر ہے۔ ۔ پیلو چکوال دا سرائیکی شاعر ہے۔ علی محمد مسکین وی ایں لہجے دا شاعر ہے۔ایہ شمالی سرائیکی ہے۔ کوہاٹی سرائیکی دے چھی لہجے ہن۔ خوشحال ڳڑھ دا لہجہ، توگھ دا لہجہ، ٻلی تنگ دا لہجہ، کوہاٹ شہر دا لہجہ، وادی بوراکا دا لہجہ، شکر درہ دا کوہاٹی لہجہ، 1981 دی مردم شماری وچ ضلع کوہاٹ وچ چالہی فیصد کوہاٹی (سرائیکی) ہائی،

ݙاکٹر یونس ندیم، محمد جان عاطف، ریاض، انجم یوسف زئی تے سعد اللہ خاں کوہاٹی زبان دے ادیب تے کارکن ہن۔ کوہاٹی، چکوالی تے اعواݨکاری لہجے آپس وچ ٩٠٪ سرائیکی نال٨٠٪ ہندکو نال٦٠٪ تے پنجابی نال٤٠٪ نال رلدے ملدے ہن۔ ایں سانگے ایہ سرائیکی شمار تھیندے ہن۔ بلوچستان دی جعفری تے کھیترانی، سوات دی آجڑی تے قندھار دی سرائیکی وی سرائیکی دے لہجے ہن۔

سرائیکی زبان دی تعلیمی حیثیت

تعلیمی نظام

تعلیمی ادارے

پیشہ ورانہ تعلیمی ادارے

شخصیات تے مشاہیر

وسائل تے معدنیات

صنعت تے تجارت

آبی وسائل

ذرائع نقل و حمل تے آمد و رفت

زراعت تے فصلاں

مواصلات

  • پی ٹی وی ملتان
  • ریڈیو پاکستان بہاولپور
  • ریڈیو پاکستان ملتان
  • ریڈیو پاکستان ڈیرہ اسماعیل خان
  • ریڈیو میانوالی
  • وسیب ٹی وی
  • روہی ٹی وی

طبی سہولتاں

  • بہاول وکٹوریہ ہسپتال بہاولپور
  • نواب صادق ہسپتال بہاولپور
  • نشتر ہسپتال ملتان
  • شیخ زید ہسپتال رحیم یار خان
  • ساؤتھ پنجاب ہسپتال ملتان[١٠]

قومی تے مقامی کھیݙاں

سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم

ملتان سلطانز

انتظامی خودمختاری

سرائیکی وسیب انتظامی طور تے ہک خودمختار علاقہ ہے جیہڑا کہ ہک صوبائی سول سیکرٹریٹ تے کئی وفاقی اداریاں دے زیر انتظام ہے۔ یکم جولائی 2020ء خطہ سرائیکستان دا او تاریخی ݙینہہ اے جݙݨ پاکستان تحریک انصاف دی حکومت ولوں بالخصوص وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں دے کاوشاں نال اتھاں سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا ۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔[١٢]

خودمختار صوبائی سیکرٹریٹ (صوبائی محکمے)

سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ اچ ابتدائی طور تے مندرجہ ذیل محمکہ جات شامل کیتے ڳئے ہن جنہاں وچوں کجھ دے سیکرٹریاں دی تعیناتی تھیوݨی باقی ہے۔ [١٣]

  1. سروسز اینڈ جنرل ایڈمنسٹریشن ڈیپارٹمنٹ
  2. داخلہ
  3. صحت
  4. اعلیٰ تعلیم[١٤]
  5. سکول ایجوکیشن[١٥]
  6. زراعت
  7. پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
  8. لائیو سٹاک اینڈ ڈیری ڈیویلپمنٹ
  9. پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
  10. سیکرٹری لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈیویلپمنٹ
  11. سیکرٹری ہاؤسنگ، اربن ڈیویلپمنٹ اینڈ پبلک ہیلتھ انجینئرنگ
  12. آبپاشی
  13. جنگلات
  14. کمیونیکیشن اینڈ ورکس
  15. محکمہ مال (ریونیو)
  16. محکمہ بیت المال
  17. ڈائریکٹوریٹ پبلک ریلیشنز، حکومت پنجاب [١٦]
  18. محکمہ پولیس
  19. میٹرو بس سسٹم ملتان[١٧]
  20. ممبر انفراسٹرکچر ڈویلپمنٹ اتھارٹی ملتان[١٨]
  21. ڈائریکٹر سپیشل برانچ پولیس، جنوبی پنجاب، ملتان[١٩]
  22. دفتر ڈائریکٹر پبلک انسٹرکشنز ایجوکیشن جنوبی پنجاب، ملتان
  23. پنجاب ایجوکیشن فاونڈیشن، ریجنل آفس ملتان[٢٠]

وفاقی محکمے تے ادارے

  1. واپڈا (میپکو ملتان)[٢١]
  2. پاکستان پوسٹ (پوسٹ ماسٹر جنرل آفس جنوبی پنجاب سرکل)[٢٢]
  3. پاکستان ٹیلی ویژن، ملتان مرکز[٢٣]
  4. ریلوے کنسٹرکشن پاکستان (ریجنل آفس ملتان)[٢٤]
  5. دی انسٹی ٹیوشن آف انجینئرز پاکستان، ملتان سنٹر[٢٥]
  6. پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس ملتان [٢٦]
  7. ایف آئی اے، ملتان[٢٧]
  8. اے ٹی آئی آر، ملتان آفس [٢٨]
  9. نیشنل ہائی وے اتھارٹی، جی ایم کنسٹرکشن ، پنجاب ساؤتھ، ملتان [٢٩]
  10. ساؤدرن پنجاب ایمبرائیڈری انڈسٹریز (پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ)[٣٠]
  11. نیشنل ہائی وے اینڈ موٹروے پولیس، ڈی آئی جی سینٹرل 2، ملتان [٣١]
  12. پوسٹل لائف انشورنس کمپنی لمیٹڈ، ریجنل ڈائریکٹر ملتان[٣٢]
  13. پاکستان ٹیلی کمیونیکیشن اتھارٹی، ریجنل آفس ملتان[٣٣]
  14. پاکستان کونسل فار ریسرچ ان واٹر ریسورسز، ریجنل آفس بہاولپور[٣٤]
  15. پاکستان سائنس فاونڈیشن، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان[٣٥]
  16. پی ایس کیو سی اے، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان زون[٣٦]
  17. ڈائریکٹوریٹ آف حج، ملتان[٣٧]
  18. وفاقی شرعی عدالت، جنوبی پنجاب، ملتان [٣٨]
  19. ریجنل نیب ملتان[٣٩]
  20. ایس ایم ای بی ایف سی ساؤتھ پنجاب، ملتان[٤٠]
  21. نادرا ریجنل ہیڈکوارٹر ملتان[٤١]
  22. دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، بہاولپور تے ملتان[٤٢]
  23. قومی امن کمیٹی برائے بین المذاہب ہم آہنگی، حکومت پاکستان[٤٣]
  24. ڈائریکٹر ٹریڈ ڈیویلپمنٹ اتھارٹی پاکستان، ملتان[٤٤]
  25. ڈی جی آڈٹ، جنوبی پنجاب، ملتان[٤٥]
  26. پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان[٤٦]
  27. ڈپٹی جنرل مینیجر پیمرا، ملتان[٤٧]
  28. ریجنل دفتر نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن کارپوریشن، ملتان[٤٨]

این جی اوز تے فلاحی، مذہبی تے تحقیقاتی ادارے

  1. عالمی مجلس تحفظ ختم نبوت، ملتان[٤٩]
  2. الخدمت فاونڈیشن ساؤتھ پنجاب[٥٠]
  3. جنوبی پنجاب سنٹر برائے ریسرچ اینڈ ڈیویلپمنٹ ملتان[٥١]
  4. سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر، ملتان[٥٢]
  5. پاکستان جرنلسٹ ایسوسی ایشن، جنوبی پنجاب[٥٣]

عالمی تے بین الاقوامی ادارے

  • اقوام متحدہ دے وفود برائے سرائیکی وسیب یا جنوبی پنجاب

ضلعی سطح تے دیگر محکمے

انتظامی تقسیم

1.جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ

  • بہاولپور، ملتان تے ڈیرہ غازی خان ڈویژنز تے مشتمل وسیب دا علاقہ ایڈیشنل چیف سیکریٹری دے زیر انتظام
  • ضلع ڈیرہ غازی خان دے ذیلی انتظام دے طور تے کوہ سلیمان دے قبائلی علاقے بذریعہ پولیٹیکل اسسٹنٹ

2.ضلع میانوالی، بھکر تے ضلع خوشاب دا جزوی علاقہ، کمشنر سرڳودھا ڈویژن (شمالی پنجاب) دے زیر انتظام

3.ضلع ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک دے ضلعے، صوبہ خیبرپختونخواہ، کمشنر ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن دے زیر انتظام

مزید ݙیکھو

حوالے

  1. https://waseb.org/about/وسیب
  2. http://jisp.pk/
  3. https://www.saraikiliterature.com/en/language/history-of-saraiki-language
  4. https://seraikigeet.com/
  5. http://saraikimusic.blogspot.com/?m=1
  6. https://www.isp.edu.pk/
  7. http://ccek.edu.pk/page.php?slug=academic
  8. https://www.punjabpolice.gov.pk/trainingbranch
  9. https://pwd.punjab.gov.pk/regional_training_institutes_address
  10. https://southpunjabhospital.com/
  11. https://www.pcb.com.pk/domestic-squads.html
  12. https://www.punjab.gov.pk/node/4018
  13. https://urdu.siasat.pk/news/2020-08-18/news-47139
  14. https://highereducation.southpunjab.gov.pk/
  15. https://schooleducation.southpunjab.gov.pk/
  16. https://www.facebook.com/DPRMultan/
  17. https://pma.punjab.gov.pk/mmbs
  18. https://www.idap.pk/details/board-of-authority
  19. https://thepakistandaily.com/usman-buzdar-appoints-controversial-uncle-as-special-branch-director-south-punjab/
  20. http://www.pef.edu.pk/Contact/index.aspx
  21. http://www.mepco.com.pk/
  22. https://www.pakpost.gov.pk/contact_us.php#top
  23. https://ptv.com.pk/Contact
  24. http://www.railcop-pk.com/reg-offices.htm#
  25. http://iepislamabad.org/iep-centres.php
  26. https://pec.org.pk/branch_laision_offices.aspx، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس، شاہ رکن عالم کالونی ملتان
  27. https://www.fia.gov.pk/contact
  28. https://atir.gov.pk/?page=admin
  29. https://nha.gov.pk/contact-us
  30. http://spei.com.pk/
  31. https://nhmp.pitb.gov.pk/telephone_directory
  32. https://plic.com.pk/contact
  33. https://www.pta.gov.pk/en/multan
  34. https://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/
  35. http://www.psf.gov.pk/contact.aspx
  36. http://updated.psqca.com.pk/contact-us/
  37. https://mora.gov.pk/Detail/M2IzNTUwNjQtMWM1OS00YWIxLWE3ZjUtY2ZiYmM2M2RkOTU0
  38. https://www.nayatime.com/story/2022-05-07-13-33--1651912414
  39. https://nab.gov.pk/contacts.asp#mul
  40. https://www.smebfcmultan.com/
  41. https://www.nadra.gov.pk/operational-management/
  42. دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، ملتان و بہاولپور بنچ https://advocategeneral.punjab.gov.pk/law_officer
  43. https://www.facebook.com/npcpbwp/
  44. https://tdap.gov.pk/
  45. https://agp.gov.pk/Jobs
  46. http://pid.gov.pk/contact_regional
  47. https://pemra.gov.pk/contact.php
  48. https://ntc.net.pk/ContactCentral.html
  49. http://laulak.info/old/MLAULAK/laulak.htm
  50. https://alkhidmat.org/contact.html
  51. https://spcrd.org/
  52. https://sasc.bzu.edu.pk/website/
  53. https://pja.org.pk/south-punjab/