ساݙے ہیرو

وسیب دے لوکیں کوں اڄ تئیں اے ڳالھ نی ݙسائی ڳئی جو دھرتی دے ہیرو کون ہِن ؟ تل واٹویاں تریخاں لکھݨ آلئیں کوڑ دے بھِکل ریڑھ تے اپݨیں ڳٹھ مٹھڑیں کوں اسمان تے چھاڑہیے۔ جیرھا نصاب اساکوں پڑھایا ویندے اوندے وچ نِرا کوڑ بھریا پے۔ انہاں حملہ آوریں جنہاں اساݙے وسیب کوں تباہ برباد کر تے خون دیاں نہراں وہائن تے اسیݙے نسلیں دا قتل کیتے، انہاں کوں اساݙے ہیرو بݨا تے پیش کیتا ڳے۔میکوں کجھ لوک آکھدن جو نواب مظفر خان وی تاں حملہ آوریں دا پُتر اے ۔ میں آکھداں جو آوریں دا پُتر ضرور اے پر او حملہ آور نی ، او اتھاں جٖائے تے ایں دھرتی دا پُتر اے ، ولا اوں ماء دھرتی دا پُتر بݨ تے ݙکھائے ۔ جے تئیں اساݙا صوبہ نی بݨدا تے ساݙا اپݨا تعلیمی نصاب تیارنی تھیندا اساں اپݨی اولاد کوں اپݨے مشاہیر بارے ݙساؤں تے انہاں نال محبت دا درس ݙیوں۔

نواب مظفر خان شہید ؒ

والئی ملتان نواب مظفر خان شہید مارچ 1757ء ملتان دے شاہی محل واقع ابدالی روڈ نواب شجاع الدین دے گھر پیدا تھئے ، نواب مظفر خان دی تعلیم و تربیت خالص اسلامی ماحول ءِ چ تھئی، نواب شجاع خان اپݨے پُتر کوں حضرت حافظ جمال اللہ ملتانی دے درس ءِ چ حصول علم کیتے بھیجٖیا ، ست سال دی عمر ءِ چ آپ ناظر قرآن مجید ختم کیتا۔اوندے بعد دینی تعلیم خاص طور تے فن سپاہ گری دی طرف خاص توجہ ݙتی ڳئی، چند سال دے قلیل عرصے ءِ چ آپ تعلیم و تربیت دا عمل مکمل کر گھدا۔

حضرت حافظ جمال اللہ ملتانی روحانی پیشوا ہووݨ دے نال نال ہک ٻہوں وݙے ادیب تے سرائیکی زبان دے بہترین شاعر وی ہن ، آپ دے کول علمی‘ ادبی تے عسکری محفلاں تھیندیاں رہ ویندیاں ہن ، انہاں محفلاں دا نوابزادہ مظفر خان دی طبعیت تے خوشگوار اثر تھیا ، کم عمری دے باوجود آپ اپݨے استادیں توں ایجھے ایجھے سوال پُچھ گھندے ہن جو استاد وی حیران رہ ویندے ہن ۔ ہک روائت دے مطابق ہک دفعہ مظفر خان اپݨے استاداں توں پُچھیا جو ملتان شہر دی تاریخ کتنی پراݨی ہے ؟ تے اے جو ملتان دی عظمت بارے مشہور فارسی شعر : ۔

ملتان ماء بجنت اعلیٰ برابر است

آہستہ پابنہ کہ ملک سجدہ می کند

کئیں نال منسوب اے ؟ استاد جواب ݙتا جو ملتان شہر دی تاریخ بارے تعین ایں سانگے نی کیتا ونڄ سڳداجو ایندی تاریخ ہزاراں سالاں تے محیط اے ، صرف اتنا آکھیا ونڄ سڳدے جو ملتان کائنات دا واحد شہر اے جو ہزاراں سالیں توں مسلسل آباد ہے تے جتھاں تئیں ملتان دی عظمت بارے شعر دا تعلق ہے تاں اے شعر حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی نال منسوب ہے ، جݙݨ نواب مظفر خان اے ڳالھیں اپݨے استاد توں سُݨیاں تاں او فرطِ مسرت نال جھومݨ لڳے تے بے ساختہ انہاں دی زبان توں اے جملہ ادا تھیا جو جیں شہر ءِ چ فرشتے سجدے کریندے پن اونکوں قیامت تئیں نی مٹایا ونڄ سڳدا۔

حضرت حافظ جمال اللہ ملتانی دی تعلیم و ترربیت دا اے اثر تھیا جو نواب مظفر خان کم عمری ءِ چ امور مملکت دے رموز توں آشنا تھی ڳئے ، چنانچہ آپ دے والد نواب شجاع الدین خان محض 13 سال دی عمر ءِ چ مظفر گڑھ دا علاقہ ( جِتھاں وقتاً فوقتاً سکھیں دے حملے تھیندے رہندے ہَن ) نواب مظفر خان دے حوالے کیتا، نواب مظفرخان حملیں دے دفاع کیتے سب توں پہلے خانگڑھ ءِ چ قلعہ تعمیر کرایا ، جو دفاعی نقطہ نظر دے علاوہ فن تعمیر دے حوالے نال اپݨی مثال آپ ہا۔ ایں دوران سکھاں ملتان تے قبضے کیتے حملے تیز کر ݙتے تے ملتان دا گھیرا تنگ کیتا۔ حملہ آور سکھیں نال جنگ دے مقدس مشن ءِ چ نواب شجاع خان اپݨی علالت تے ٻڈھیپے دی وجہ توں حضرت حافظ جمال اللہ ملتانی دے کول گوشہ نشین تھی تے اللہ اللہ کرݨ لڳے تے امور مملکت اپݨے وݙے پُتر نواب مظفر خان دے حوالے کر ݙتے، 1777ء کوں نواب شجاع الدین فوت تھی ڳئے۔ والد دی وفات دے بعد تخت ملتان دی ذمہ واریں دا پہاڑ نواب مظفر دے سر تے آ ڳیا ۔

نواب شجاع خان دی وفات دے فوری بعد بھنگی مثل دی سکھا فوج ملتان تے حملہ آورتھی ڳئی۔ ملتان ءِ چ داخل تھیندے ای سکھا فوج قتل و غارت تے لٹ مار شروع کر ݙتی ۔سینکڑاں مرد تے عورتاں دے نال نال معصوم ٻالیں کوں تہہ تیغ کر ݙتا۔ شاہی خزانے توں اسلحہ ،سونا ،چاندی ، نوادرات ، نقدی تے ݙوجھا اسباب لٹݨ دے بعد سکھا فوج اسلامی مملکت ملتان دا تمام نظام درہم برہم کر ݙتا، عالیشان عمارتاں کوں مسمار کر ݙتا ڳیا، علمی مراکز تے لائبریریاں کوں بھاہ لا ݙتی ڳئی، عبادت گاہیں دی وی بے حرمتی کیتی ڳئی تے باغات اجٖاڑ ݙتے ڳئے ،بربریت تے لُٹ مار دے بعد سکھا فوج واپس ڳئی تاں 23 سال دے نینگر نواب مظفر خان کوں تباہ حال ملک کوں سنبھالا ݙیوݨ کیتے کافی محنت کرݨی پئی۔

سکھا فوج دی واپسی دے بعد ملتان دا ول اقتدار سنبھلیندے ای نواب مظفر سکھ گردی دا شکار تھیوݨ آلے گھراں ءِ چ ڳئے، لواحقین تے متاثرین کوں پُرسہ تے حوصلہ ݙتا، ملتان دی نویں سروں آبادی کیتے اقدامات کیتے باغ لوائے ڳئے، محکمہ مال تے دفاعی نظام کوں ول تشکیل ݙتا ڳیا ، انصاف دی فراہمی کیتے قاضی کورٹس قائم کیتیاں ، تعلیم کیتے درسگاہیں تعمیر کیتیاں ، زراعت کیتے جامع منصوبہ بندی کیتی ، انہاں اقدامات دے نتیجے ءِ چ جنگ توں شکستہ حال ملتان دی حالت بدلݨ شروع تھی ڳئی، ایں دوران سکھاں ولا حملے شروع کر ݙتے پر ریاست بہاولپور دے نواب دی مدد نال نواب مظفر خان انہاں حملیں دا دون بھن ݙتا۔ سکھاں دی یورش تے حملے دے باوجود نواب مظفر خان ملتان دی ترقی واسطے کوئی کسر نہ چھوڑی ، انہاں ملتان دی ترقی کیتے سڑکاں بݨوایاں ، نہراں کھٹوایاں ،قلعے تعمیر کرائے ، نویں شہراں دی بنیاد رکھی، کتب خانیں تے صنعت و حرفت کوں ترقی ݙتی ، آثار قدیمہ دی حفاظت دے اقدامات کیتے ۔ ہنر منداں تے دستکاراں دی حوصلہ افزائی کیتی ، گھریلو صنعتاں کوں فروغ ݙتا تے برآمدات ءِ چ اضافہ کر تے ملتان کوں ہک دفعہ ول مضبوط تے خوشحال بݨا ݙتا، پر حریص تے ہوس پرست سکھاں کیتے اے صورتحال نا قابل برداشت ہئی ، سکھاں ملتان تے قبضے کیتے ساندوڑاندست حملے کیتے ، تمام حملیں دا نواب مظفر خان مردانہ وار مقابلہ کیتا، جیندی وجہ توں نواب مظفر کوں شجاع ابن شجاع دا خطاب ݙتاڳیا ۔

مسلسل ست حملیں دی شکست دے بعد پنجاب دے مہاراجہ رنجیت سنگھ کوں یقین تھی ڳیا جو مظفرخان کوں جنگ دے ذریعے شکست نی ݙتی ونڄ سڳدی ، چنانچہ موذی تے بد بخت بخیل رنجیت سنگھ منافقانہ چال چلی تے نواب مظفر خان کوں صلح دا پیغام بھیڄ تے 1802 ءِ چ دریاپار کیتا تے دیرہ غازی خان دے قبضے ءِ چ آ ڳیا ، نواب مظفر خان کیتے سوکھڑیاں گھن آیا تے حملیں دی معافی منگی نال ای اپݨے بابا گرو نانک دی قسم کھا تے آکھیا جو میں اڳوں تے ملتان تے حملہ کائنا کریساں ۔ پرنال ای ریاست ملتان ءِ چ غداریں دی تلاش شروع کر ݙتی ، ایں سانگے رنجیت سنگھ کوں عبدالصمد بادوزئی آف بھکر دی شکل ءِ چ ہک غدار مل ڳیا ، جئیں ریاست ملتان ءِ چ سازشیں دا جٖال وچھا ݙتا تے نواب مظفر خان دے وݙے پُتر سرفراز خان تے ݙورے پا تے اونکوں اپݨا ہمنوا بݨایا تے ریاست دی جاسوسی تے ݙوجھی تخریب کاروائیاں تیز کر ݙتیاں ،سرفراز دے بودنئیں تے الوچ پوݨے دی وجہ توں رنجیت سنگھ کوں ہک دفعہ ول ملتان تے حملے دا موقع مل ڳیا۔

1818ء دے شروع ءِ چ مسلماناں دے غدار نواب عبدالصمد خان بادوزئی نے رنجیت سنگھ کوں ملتان تے حملے دی دعوت ݙتی جیندے نتیجے ءِ چ سکھاں دی بھنگی مثل جدید اسلحہ تے جنگی سازو سامان نال سنبھر تے ملتان تے حملہ کر ݙتا، قلعہ ملتان کوں فتح کرݨ کیتے ترائے مہینے جنگ تھیندی رہی ، پر سکھا فوج ملتان دا قلعہ فتح نہ کر سڳی، ایندے بعد سکھاں نویں کمک منگوائی، چنانچہ سکھاں دی بارہاں مثلاں نال ہزاراں گھڑ سوار فوج ملتان تے حملہ آور تھئے ، جنہاں آندے ای ملتان تے چڑھئی کر ݙتی تے قلعے دی دیوار ءِ چ دراڑ پا تے اندر داخل تھی ڳئے ، ایں موقع تے ملتان دی سپاہ دے نال نال نواب مظفر خان تے انہاں دے پُتر سرفراز خان ،ذوالفقار خان ،شاہ نواز خان ، ممتاز خان ، شہباز خان ، اعزاز خان ، امیر باز خان تے ہک دھی صبیحہ بی بی جنگ ءِ چ شریک تھئے، جنگ دے دوران رنجیت سنگھ دی طرفوں نواب مظفر خان کوں ہتھیار سٹݨ دا حکم ݙتا ڳیا، نواب مظفر خان انکار کیتا تے آکھیا جو مسلمان کافر دے اڳوں ہتھیار نی سٹیندا ۔ انہاں آکھیا جو مسلمان کوں جان دی نی ایمان دی فکر ہووݨی چاہیدی اے ۔ نواب مظفر خان چند سو سپاہیاں  دے نال ہزاراں سکھاں دا مردانگی دے نال مقابلہ کریندے ریہے تے سینکڑاں سکھاں کوں دوزخ پُجٖایا ۔ ایں دوران نو اب مظفر دا پُتر ذوالفقار خان شہید تھی ڳیا ۔ سکھا فوج دی طرفوں ول سنیہا آیا جو ’’ ٻڈھا مظفر ! ہیل تیݙی چیل ترٹ ڳئی اے ہُݨ ملتان دی کنجی اساݙے حوالے کر ݙے ‘‘۔ نواب مظفر خان آکھیا ’’ او میݙے پیٹ ءِ چ اے ‘‘ ۔ سکھاں ݙو ٻئے پُتر تے دھی کوں وی شہید کر ݙتا تے آکھیا جو ہُݨ ہتھیار سٹ ݙیو ، نواب مظفر خان جواب ݙتا جو ایں مٹی تے اٹھ تاں کیا اٹھ لکھ پُتر ہوون تاں وی ہک ہک کر تے قربان کر سڳداں ، نواب مظفر خان چھیکڑی دم تئیں سکھ فوج دے نال جنگ کیتی تے ہتھیار نہ سٹ تے رسم شبیری ادا کیتی ۔ نواب مظفر خان دی شہادت دے بعد وݙے پُتر سرفراز خان تے سب توں چھوٹے امیر ایاز خان عمر 3 سال کوں قید کر تے لاہور چا ڳئے تے ملتان تے ہک دفعہ ول لُٹ مار تے قتل و غارت دا بازار گرم کریندے ہوئے ظلم دے پہاڑ تروڑ ݙتے۔ تاریخ دیاں کتاباں گواہ ہن جو سکھا فوج ملتان دے قبضے دے بعد گھراں ءِ چ داخل تھی ڳئی ، گھریں کوں لُٹیا ، سونا، ڳئو ڳہݨا چاتا تے نال عصمت مآب تریمتاں دی آبرو ریزی کرݨ دی کوشش کیتی ۔ تاریخ عالم ءِ چ پہلی واری تھیا جو سرائیکی وسیب دیاں غیرت مند چھوکریاں تے عورتاں عزتاں بچاوݨ کیتے کھوہ تے کھوہیں ءِ چ ترپ مار ݙتے، جان ݙے ݙتی، آن نہ ݙتی ، بعد ءِ چ نہ صرف ملتان بلکہ وسیب دے اکثر علاقیاں وچ کھوہ لاشیں نال ٹٻ تھی ڳئے تے انہاں کوں اجتماعی قبراں قرار ݙتا ڳیا ۔

حوالہ

معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ