سانچہ:امباں دی پیٹی (سرائیکی افسانہ)، لکھت: اسماعیل بھٹہ

او روہی توں شہر کماوݨ ڳیا تاں شروع وچ اتنے وݙے شہر وچ اوندا دل نہ لڳا، اونکوں او ٹٻے یاد آندے ہن جتھاں او جنگل پاݨی کرݨ ویندا ہئی تاں کوئی خلل پاوݨ والا نہ ہوندا ہئی تاں او سوچیندا کہ اتنے وݙے شہر وچ لوگاں واسطے اتنی تھوڑی جہی جاہ جینکوں لوڳ لیٹرین آکھدن، جتھاں آزادی نہ سکون تے پنج منٹ توں ودھ کوئی ٻیہہ وی نہ سڳے، اونکوں ترس آندا ہئی، اونکوں اپݨی سالھ یاد آو ے ہا جیہڑی ہر سال ڈھاہوݨ والی تھی ویندی ہئی تے ابا اماں رل کے نویں کانیاں تے گارے نال لمبدے ہن، اونکوں ڄنڈی دے وݨ تے ٹوبھے یاد آندے ہن، جنہاں وݨاں تے چڑھ کے سنگیاں ٻیلیاں نال ہل کانگڑا کھیݙدا ہئی، اونکوں یاد نہ آندا ہئی تاں اپݨا او پرائمری سکول جتھاں ہکو استاد ہئی جیہڑا پنج دیاں پنج جماعتاں دا سارے مضموناں دا استاد وی ہئی تے سکول دا ہیڈماسٹر وی. او اونکوں سݙ مارے ہا، اورہاں آ او لالو آ، اٹھ دا پہاڑا سݨا پر اڳوں اوندی چپ ہوندی ہئی تے سارا سکول ݙیکھݨ والا ہوندا ہئی. ماسٹر اونکوں ہاڑ دی دھپ وچ سارا ݙیہاڑا کھڑا کر کے سزا ݙیندا ہئی، ایں واسطے وی کہ اونکوں ہݨ پہاڑے آوݨے چاہیدے ہن کیونکہ ہݨ او پنجویں جماعت وچ ہئی تے ایہا پنجویں جماعت اوندے کیتے ہݨ الانبھا بݨ ڳئی ہئی.

ول اوہنے سوچ گھدا کہ او وݙے شہر کماوݨ ویسی کیونکہ پڑھائی اوندے وسوں ہݨ ٻاہر تھی ڳئی ہئی تے ایندے کولوں ودھ استاد ولوں بے عزتی تے دھپ دی سزا اوندی برداشت توں ٻاہر ہئی. بجنوٹ توں وݙے شہر ونجݨ دا اوہنے جس وقت فیصلہ سݨایا تاں نانی اوندی رووݨ لڳ ڳئی. اوندی نانی ݙسیندی ہئی کہ اتھوں چݨݨ پیر توں ٻہوں دور بہاولپور تے ملتان دے شہر ہن، جیہڑے ساݙے وݙیاں نے وی نی ݙٹھے. اوہنے نانی تے اپݨی اماں کوں تسلی ݙتی کہ بے شک شہر ٻہوں دور ضرور اے پر کجھ عرصے بعد اپݨے سارے قرضے لیہہ ویسن تے نمبردار کولوں جان چھٹسی تے میں روہی واپس ول آساں. اوندے ابے نے نمبردار نال ڳالھ کیتی کہ لالو کوں کہیں شہر بھڄوا ݙیو تاکہ تہاݙے قرضے لہا سڳوں. "میݙے ہک سنگتی کوں ٹھیکہ ملا ہویا اے ملتان وچ ہک وݙے گھر بݨاوݨ دا، لالو کوں اتھاں کم تے لوا ݙیسوں تے او ساݙے پیسے وی کٹوائی رکھسی " نمبردار نے ولدی ݙتی. ول نمبردار دا نوکر امب چا آیا تے ہک ہک امب ݙوہاں پیو پتراں کو ݙتس. اونکوں سارا کجھ اونویں یاد آندا پیا ہئی. نمبردار نے ݙسا کہ اے دوسیہری امب اے تے اے بہاولپور تے ملتان وچ تھیندے، ٻہوں چسولا میوہ اے، اوہنے ݙسیا کہ او وی ہݨ ہک پندرہ ایکڑ دا قلمی امب دا باغ لائی کھڑے یزمان وچ، ایں سال لڳدے پھل پوسی کیونکہ ٻور چئی کھڑے. ہک دم او انہاں خیالاں توں نکل آیا تے اونکوں یاد آیا کہ کم تے ونجݨ دا ویلا تھیا کھڑا اے تے دیر نہ تھی ونجے نہ تاں ٹھیکیدار ناراض تھیسی. "ہک چار دا مسالحہ بݨا اوئے لالو، دیر کر ݙتی آندیاں، چیٹ کر" کم تے پہنچدیاں ای ٹھیکیدار نے آکھا تے اوہنے اچھا سئیں آکھ کے کم شروع کر ݙتا.اونکوں یاد آیا کہ امب دا موسم آیا کھڑے ، روہی وچ تاں امب لبھݨ نال نی لبھدے پر اتھاں ملتان وچ امب مکدے ای نی پر نال ای اوندا ہاں وسم ڳیا کیونکہ اوندی ݙیہاڑی دے سارے پیسے تاں ٹھیکیدار کولوں نمبردار دا منشی بشکیندا گھن ویندا ہئی تے آکھدا ہئی کہ تیݙے پیو دے قرضے جس وقت لیہہ ویسن تیکوں ݙیہاڑی ملݨی شروع تھی ویسی، پر پچھݨ تے وی اے نہ ݙسیندا کہ قرضہ کتنا اے. اونکوں صرف روٹی، پاݨی تے ہک ویلے دی چاہ ملدی ہئی. "میں بازاروں امب نی گھن سڳدا" اوہنے سوچیا. ول او مسالحہ بݨا کے کہی نال رلاوݨ لڳ ڳیا.

اڳلی سویرے ناشتے دا ویلا تھیا تاں ٹھیکیدار امب گھن آیا، اوہنے سمجھا شاید مزدوراں کوں ݙیسی پر او سارے امب ٹھیکیدار آپ کھا ڳیا. "کم تے توجہ کر اوئے لالو " ٹھیکیدارنے دھڑکا ݙے کے آکھا، ول او ریت دیاں تغاریاں ڈھووݨ لڳ ڳیا. "میں پیسے کٹھے کر کے امباں دی پیٹی گھنساں" پر اونکوں یاد آیا کہ میکوں پیسے تاں ملݨے نی. اونکوں دوروں ای نمبردار دا منشی بشکیندا آندا ہویا نظریا تے آندے ہی اونے آکھا " لالو، تیکوں چار مہینے تھی ڳن آئے ہوئے تے نمبردار صاحِب دا ڈالہ ٻئے مزدوراں نال بھریج کے روہی ویسی ملتانوں تے بہاولپوروں، توں وی تیار تھی ونج تےگھروں تھی آ، پندرہ ݙیہاڑے لا وا گھر، ولدا ایہو ڈالہ ساریاں مزدوراں کوں روہی توں چا آسی. " چار مہینے بعد اپݨی سالھ وچ ٻیہہ کے اوندی ساری تھکاوٹ تے مونجھ لیہہ ڳئی. ابے نے آ کے اونکوں پچھیا "پتر منشی نے میکوں ݙسیا اے کہ تیݙے سارے ݙیہاڑیاں قرضے وچ لڳیاں ڳیاں ہن، پر کوئی ڳالھ نی ساݙے سروں قرضے دا بارا لیہہ ونجے ساکوں ٻیا کیا چاہیدا اے" اوہنے ہا وچ جواب ݙتا تے اپݨے خیالاں وچ گم تھی ڳیا. "ٻچہ کیا سوچیندا ٻیٹھا ایں" ابے نے اوندے کولوں پچھیا. اتنی دیر وچ اماں وی مسی روٹی تے لسی چا کے آئی تے آکھس "ابی اے کھا گھن میݙا ٻچڑا". اوہنے ابے کولوں، مسی روٹی دا گھراں بھنیندے ہوئے پچھیا "ابا اپݨے بجنوٹ وچ امب کینھی تھیندے؟ " ابے نے آکھا پتر امب بہاولپور دے نواب کھا سڳدن یا ملتان دے پیر یا ول ساݙا نمبردار، ساݙا امب نال کوئی سانگا نی. "ابا سݨے کہ نمبردار وی پرے شہر دے نال امب دا باغ لئی کھرے" اوہنے پچھا، ابے نے جواب ݙتا "ہا، پر او وی نواباں تے پیراں کوں ونج کھویندا اے، ساݙے واسطے او باغ نی ٻچہ". او ول مونجھا تھی ڳیا تے آکھس "ابا، میں سوچیا ہم کہ اپݨی ݙیہاڑی وچوں پیسے بچا کے امباں دی پیٹی گھن آساں، آپ وی کھاساں تے تہاکوں وی کھویساں‌، پر ݙیہاڑی تاں نمبردار دا منشی بشکیندا گھن ویندا اے، ابا کیا اساں ہمیشہ ایویں ای سکدے رہسوں ہر شے کوں" پر ابے کول کوئی جواب نہ ہئی تے او چپ کر کے ٹٻیاں ول ٹر ڳیا تے اوندی ماء تے نانی اونکوں ݙکھ نال ݙیہدیاں رہیاں کہ او کیوں اپݨے پتر دی منگ پوری نی کر سڳدیاں.

منشی ول ڈالہ گھن آیا تاں اونکوں اماں، ابے تے نانی نے ول روانہ کرݙتا تے اونکوں ٹھیکیدار کول کم کریندے ہوئے ڈھائی مہینے لنگھ ڳے. نمبردار دا منشی روز رات کوں اپݨے مالک کوں ہفتے وچ کئی واری یزمان ونج کے مل آندا ہئی تے بندیاں دی رپورٹ ݙیندا ہئی تے مزدوراں دی آمدن تے خرچ بارے پورا حساب ݙیندا ہئی پر نمبردار ول وی دل وچ ایہو سمجھدا ہئی کہ منشی کتھائیں کتھائیں ݙنڈی مریندےپر منشی دا حساب پکا ہوندا ہئی. ہک ݙینہہ یزمان وچ اپݨے امباں دے باغ وچ کھڑے ہوئے نمبردار نے منشی کوں آکھا"اوئے بشکیندے آ، امب لہاوݨ واسطے روہی توں مزدور گھن آ تے منڈی وچ ڳالھ کر گھن، تے خیال کریں کہ اے ساݙے باغ دا پہلا پھل ہوسی" جی سرکار میں بندوبست کرینداں، "آندے چھݨ چھݨ، سویرے سویرے بندے لڳ ونجن" نمبردار نے ول حکم ݙتا تے منشی نے سر ہلا ݙتا. چھݨ چھݨ دی سویر تھئی تے باغ وچ مزدوراں دی آماں گھاماں ہئی، تے مزدوراں نے کم شروع کرݙتا. "امب لہا کے پیٹیاں وچ رکھدے آؤ تے کوئی امب تلے ڈھٹھا تاں خیر نی"، اے روہی دے کئی موضعیاں دے مزدور ہن جیہڑے ونگار تے آئے ہن، جنہاں کوں منشی بشکیندا نال نال ہکل ݙتی کھڑا ہئی، "اٹھویں ݙیہاڑے سارے باغ دے امب پیٹیاں وچ بند کرا کے ملتان گھن ویساں تے اوں توں پہلے تساں کم مکاؤ، ہک ݙیہنہ چاچے رکھے کوں ݙیکھ کے منشی نے آکھا"آ رکھے آ، نمبردار دے باغ دا پہلا پھل ہئی تے توں ونگار تے نی آیا، چلو تیݙا پتر لالو تاں ملتان اے پر توں تاں آ سڳدا ہاویں" رکھے نے آکھا "میں آ ڳیاں سئیں، میکوں پتہ ای کوئی نہ ہئی، ہݨ پتہ لڳے تاں اوکھ سوکھ نال تہاݙے ڈالے دے ݙوجھے پھیرے دے مزدوراں نال آ ڳیاں تہاݙے کول" منشی نے سݨ کے آکھا"او کملے آ، ہݨ تاں کم وی مک ڳیا اے، ایں تھوڑے جیہے کم نال تیݙی بھلا کیا مزدوری بݨسی، تے توں گھن کے کیا ویسیں، ول نال اپݨی تریمت کوں وی گھن آیا ایں" رکھے نے جواب ݙتا "منشی سئیں تساں ساکوں زال مرد کوں لا ݙیو کم تے، جو مزدوری بݨسی ساݙا نصیب" اے سݨ کے منشی نے انہاں کوں امباں دی لہائی تے پیٹیاں وچ بند کرݨ تے لا ڈتا. اے کم انہاں نے پہلی وار ݙٹھا تے کیتا پر کم اوں ݙیہاڑے ای ختم تھی ڳیا. منشی نے انہاں کوں مزدوری دے بارے ݙسا تاں او ٻہوں تھوڑی ہئی. کیونکہ کم انہاں دا گھٹ ہئی، ول رکھے دی گھر والی نے منشی کوں آکھا"منشی سئیں، تساں ساکوں مزدوری نہ ݙیو بلکہ ساکوں مزدوری دے پیسیاں دے بدلے ہک امباں دی پیٹی ݙے ݙیو، تے اے پیٹی تساں اپݨے نال ملتان چا ونجو تے ساݙی طرفوں ساݙے پتر لالو کو ݙے ݙیو، باقی کھوٹ وادھ قرضے وچ لکھ گھنو" رکھے نے ذال کوں ݙٹھا تے خوش تھیا، چلو کہیں بہانے نال ساݙے پتر دی امب کھاوݨ دی آس پوری تھیسی. منشی تھوڑی جیہی منت نال ظاہری طور تے من ڳیا پر دلوں راضی نہ ہئی. او ہک امباں دی پیٹی تے لالو دا ناں لکھ کے روہی آڳے، تے ملتان ونجݨ والے ہک مزدور جیہڑا منشی نال ملتان ویندا پیا ہئی، اوندے ہتھ پتر واسطے پیٹی تے سلام دا سنیہا ذمے لایا.

لالو سلہاں ڈھوہندا کھڑا ہئی تے روہیلے مزدور نے ڈالے توں لاہندیاں ای اونکوں ڳلکڑی پا کے آکھا"لالو تیݙے کیتے خوشی دی خبر اے، تیݙے پیو تے ماء نے تیکوں سلام وی بھیڄے تے امباں دی پیٹی وی، امب حالی منڈی چوً ڳن پر تیݙی پیٹی جیندے تے تیݙا ناں لکھا ہویا اے او منشی تیکوں بھڄوا ݙیسی" اے سݨ کے اونکوں نمبردار دا کھوایا ہویا او امب یاد آ ڳیا، جیہڑا اوہنے اپݨے ڈیرے تے اونکوں تے اوندے پیو کوں کھوایا ہائی، تے اوندے منہ وچ پاݨی آڳیا. او خیال ای خیال امب دی چس چاوݨ پے ڳیا، کہیں ویلے او سوچیندا کہ امب دا پھونکݨاں بݨیساں، تے کہیں ویلے اوندیاں ݙلیاں اونکوں تصور وچ نظرن، ول اونکوں اپݨے خیالاں وچ امب دیاں ڳٹکاں کھنڈیاں ہویاں نظردیاں، پر ول او خیالاں کوں جھٹک تے کم وچ رجھ ویندا. کم توں بعد روٹی کھاوݨ ویلے اونکوں خیال آوے کہ روٹی نال امب کٹیا ہویا پیا ہوندا تاں کیا چس آندی. رات کوں سمھݨ ویلے وی اونکوں امب یاد آندے ریہے، تے ول رات خواب وچ وی اونکوں امباں دی پیٹی نظری، جیہڑی منشی چا کے اونکوں ݙیوݨ آیا کھڑا ہئی جینکوں ݙیکھ کے او ٻہوں خوش تھیا، پر جس وقت امب چا کے کھاوݨ لڳا تاں اکھ کھل ڳئی. سویرے ناشتے ویلے اونکوں خیال آیا کہ روٹی تے لسی نال اگر امب وی ہوندا تاں....... اوندا ٹھڈا ساہ نکلا. ول او کم تے لنگھ ڳیا. اپݨے امبان دی پیٹی دے بارے سوچیندے سوچیندے ݙو ݙیہاڑے لنگھ ڳے تے پیٹی اونکوں نہ ملی، پر او مطمئن ہئی کہ پیٹی ہݨ پکے ہتھ وچ اے تے ٻہوں جلدی مل ویسی، تے نال ای خوش تھی ویندا. ہک ݙینہہ منشی اونکوں آندا ہویا نظریا تاں اوہنے اپݨی امباں دی پیٹی دے بارے وچ پچھیا تاں اوہنے جواب ݙتا"یار پیٹی تاں تیݙے پیو نے بھڄوائی ہئی، پر نمبردار کوں ایں کم وچ گھاٹا تھیا اے، تے سارا کجھ منڈی وچ نال ای لڳا ڳیا اے، تیݙی پیٹی وی منڈی ونجݨ لڳی ہئی پرمیݙی ذال نے نمبردار دی منت کیتی، تے انہاں نےاو تیݙی پیٹی ساکوں ݙے ݙتی اے، تے ݙوجھا ݙیہاڑا اے میں تے میݙی ذال ٻال کھاندے کھڑن. پر توں فکر نہ کر، ایں پیٹی دے پیسے قرضے وچ کٹیج ڳن تے توں محنت نال کم کر تاکہ تیݙے پیو دے قرضے جلدی لہن" پر او شاید سݨدا وی نہ پیا ہئی جیویں اوندا خون نچڑیج ڳیا ہووے. اونکوں ایویں لڳا کہ اوندا ساہ رک ڳے. او ٻہوں کجھ آکھݨاں چاہندا ہئی پر ٻولݨ دی ہمت نہ تھیوس. اے سارا کجھ آکھ کے منشی ٹر ڳیا پر نال ای او کم روک کے سمھݨ والے کمرے وچ ٹر ڳیا تے اپݨی وچھی ہوئی گِندی تے ویندیاں ای ڈھے پیا تے ول اونکوں نندر تے بخار وچ اپݨا ہوش نہ ریہا. سویر تھئی تاں اوکھا سوکھا تھی تے بغیر ناشتے دے کم تے آیا تے دیر نال آوݨ تے پچھلے ݙینہہ بغیر ݙسے کم توں ٹر ونجݨ تے ٹھیکیدار دی دڑڳ تے لتاڑ سݨس تے چپ کر کے ہولے ہولے کم کوں لڳا ریہا. جیہڑے ویلے منشی آیا تاں اوہنے روہی اپݨے گھر ونجݨ واسطے چھٹی منگی، تے منشی نے گھور کے اونکوں ݙٹھا تے ول کجھ سوچ کے آکھݨ لڳا کہ اڳلے کجھ ݙیہاں وچ ڈالہ روہی ویسی تاں تیکوں بھیڄ ݙیسوں.

گھر ونج کے اپݨی سالھ وچ ٻیٹھیاں، ماء کوں آکھس "اماں کیا آپاں ہمیشہ ہر شے کوں سِکدے رہسوں" ماء دا ٹھڈا شوکا نکھتا تے سمجھ ڳئی کہ منشی نے کیا ہتھ ݙکھائے. نانی سک دم تھی ڳئی، تے کوئی ڳالھ وی نہ کر سڳی، بس زمین تے ٻیہہ کے انگل نال لکیراں مریندی رہی. ابے دے پاسے ݙیکھ کے اوہنے آکھا"ابا ہݨ میں ملتان کماوݨ نہ ویساں" اے سݨ کے ابے نے آکھا"ٻچا‌‌، اساں نسل در نسل غلام لوگ ہیں، انہاں منشیاں تے نمبرداراں دے، انہاں سرداراں دے، جیہڑے امب اساں آپ رہیندے ہیں، جنہاں دی گوݙی اساں خود کریندے ہیں تے جنہاں کوں پاݨی تے اپݨا لہو ݙے کے وݙا کریندے ہیں، انہاں امباں دی ہک پیٹی وی ساݙا حق نی ہوندی، نمبردار آکھدے کہ تیݙا پتر چنگا کم کریندے، تے اے ہݨ، میݙے مزدوراں وچ شامل رہسی، پتر اساں نمبردار دی حکم عدولی نی کر سڳدے تے نہ ای اوندے نال ٹکر گھن سڳدے ہیں، میݙا ٻچہ تیکوں منشی نال ڈالے تے ݙوجھیاں مزدوراں نال ونجݨاں پوسی، نہ تاں منشی تے نمبردار ساکوں نہ رہوݨ ݙیسن کیونکہ قرضے لہائے بغیر ساݙی خلاصی نی تھی سڳدی تے اے ہݨ اللہ کوں پتہ کہ نمبردار دا قرضہ کݙݨ مکسی " اے سݨ کے اوہنے مسی روٹی دا گھراں منہ وچ گھت کے اتوں لسی دا گھٹ پیتا پر امب دا اونکوں خیال نہ آیا کیونکہ اوندے تے صرف منشی، نمبردار، نواباں تے پیراں دا حق ہوندے.اے ڳالھ اونکوں سمجھ تاں آئی پر ٻہوں دیر نال ...