سئیں دلنور نور پوری دی سادگی

ایم اے سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی دی طالبہ شازیہ بی بی جگ مشہور سرائیکی شاعر سئیں دلنور نور پوری دی حیاتی تے انہاندے فن ، فکر تے شاعری بارے تھیسز کریندے پِن ۔ انہاں میکوں آکھئے جو تہاݙے نال ڈھیر وقت گزریے تُساں کجھ لکھ ݙیو ، انہاں دا آکھݨ تاں ٹھیک اے ، کیوں جو دلنور سئیں اسیݙے نال ڈھیر وقت گزاریے پر میݙا مسئلہ اے ہے جو ہک تاں چیتا چٹ اے ، کوئی گٖالھ یاد نی راہندی ، ݙوجھا روز دی ڈائری لکھݨ دی عادت کینھی ، ایں سانگے میکوں اوکھ تھیندی اے ۔ دلنور صیب دی حیاتی دے ڈھیر سارے رُخ ہن۔ او سرائیکی زبان دے سچے خادم ہن، ہمدرد تے غمگسار آدمی ہن، اولاد دے چنگٖے پیو، شاگردیں دے چنگٖے استاد تے یاریں دے چنگٖے یار ہن میں انہاندے ہک پہلو ٹوک مذاق بارے کجھ یاداں سانجھیاں کرینداں ۔ شئت پڑھݨ آلئیں کوں پسند آ ونجٖے۔

سئیں دلنور نور پوری اپݨی شکل ، صورت توں نہ لگٖدے ہن پر ٹوک مذاق چنگٖی کریندے ہن۔ انہاں دی ہک نظم اے ݙوجھی شادی، نظم دا منڈھ ایویں ہے جو ’ ’ سوکھا ودیں آکھیا من ، نہ پرنیجیں ݙوجھی رن ‘‘ اپݨی نصیحت کوں پُٹھا کر تے دلنور سئیں ݙوجھی شادی دے شونق کوں ہاں نال لا گھدا۔ اساں جھوک ءِ چ اشتہار چھاپیا۔

ضرورت رشتہ

ذات پات، رنگ نسل، دھن ، دولت دی کوئی شرط کینھی، کنواری ،رنڈڑ تے عمراں دی قید وی کینھی، رشتے دی ضرورت اے ، ہک شرط نال جو آوݨ آلی کنوار سئیں دلنور نور پوری نال سرائیکی دے کم سانگے اوندا ساتھ ݙیوے تے اوندی بٖانہہ بٖیل تھیوے۔

اشتہار پڑھ تے میݙا ہک سکا فضل احمد دھریجہ میݙے کول آیا ، میکوں آکھیُس : ’’ سوتر ! جھوک ءِ چ ا شتہار پڑھئے ،میݙے ملتان آلئیں سکیں آکھے پتہ کرو گھر تے ور چنگٖا ہووے تاں اساں سانگا کریسوں ۔‘‘

میں آکھیا: ’’ واہ بھئی واہ اے تاں چنگٖی گٖالھ اے ۔ ‘‘

فضل آکھیا : ’’ چنگٖی گٖالھ اے‘ تاں ول چنگٖائی کرو تے گھوٹ دی زیارت کراؤ۔ ‘‘

نال بیٹھے ہوئے دلنور سئیں آلے پاسے اشارہ کیتا تاں فضل احمد لاحول پڑھی۔

میں آکھیا:’’ سوتر خیر تاں ہے ؟‘‘

فضل احمد ولدی ݙتی :’’ سوتر ! دھیاں پرناوݨ دی گٖالھ اے ، پڑھاوݨ دی نی ۔‘‘

اشتہار پڑھ تے سئیں شوکت مغل آکھیا : ’’ تہاݙے کیتے کنوار لبھ آیاں پر ہے سٹھ سال دی۔‘‘

دلنور صیب ولدی ݙتی : ’’ مغل صیب ! میں تہاݙا شکر گزار آں، تُساں مہربانی کیتی اے ، جیکر تھی سگٖے تاں ہک مہربانی کرو ، تریہہ ، تریہہ سال دیاں ݙوں تھی ونجٖن ۔ تہاݙی سٹھ سال آلی گٖالھ وی رہ ونجٖے تے میݙا کم وی تھی ونجٖے۔‘‘

خان پور امدیں ویندیں میں احمد پور شرقیہ رُکدا ہم، چا چا وستی چوک تے چار یار باسط بھٹی ،خورشید بخاری ، رحیمݨ روہیلا تے جہانگیر مخلص مل پمدے ہن۔ چنگٖی آؤ بھگت دعا سلام تے رام ست کریندے ہن۔ ہک ݙینھ میں بس توں لہہ تے ݙاݙے باسط بھٹی دی دوکان تے اجٖاں پیر نی پاتا، میکوں چا لا گھدُس۔ میں آکھیا : ’’مارکہ! خیر تاں ہے ، پندھ دا ماریا میں آیاں ، بھریے تپئے تُساںبٖیٹھو‘‘۔

باسط اکھیندے : ’’ بس سئیں بس ، جھوک کوں تماشہ بݨائی کھڑو۔‘‘

میں آکھیا : ’’ کیا تھئے ؟‘‘

’’ہر آئے ݙینھ دلنور دی شادی دا اشتہار چھپیا پیا ہوندے ، دلنور پہلی تاں وسئی بٖیٹھے ، ہُݨ جو آن دی بٖی شادی ہووے ۔ ‘‘

میں ملتان آ تے دلنور سئیں کوں سارا ماجرا سݨایا ۔ دلنور صیب آکھدے : ’’ پہلے تُساں اشتہار اپݨی مرضی دا لائے تے ہُݨ تُساں اشتہار میݙے آکھئے تے لاؤ، مفت وی نہ چھاپو ، ݙوں سو روپے وی ݙینداں ‘‘۔

میں آکھیا :’’ تُساں کنے پیسے ڈھیر اِن ۔ ݙوں سو گھن گھنساں پر اے ݙسو اشتہار کیا لاؤں۔ ‘‘

دلنور صیب آکھدے : ’’ اشتہار اے لاؤ جو ضرورت رشتے دا ہوکا واپس،  کیونجو جو پہلی گھر آلی دے بھرا نراض اِن ۔ ‘‘

حسنین شاہ اساݙا جگر اے ، او وی ݙاڈھی بھوڳ کریندے ۔ ہک ݙینھ اشتہار پڑھ تے دلنور صیب کوں آکھدے : ’’ دلنور سئیں پہلے گٖالھ کیوں نی کیتی، اساݙے سݨاویں ءِ چ ایجھے سوہݨے رشتے اِن جو ݙیکھسو تاں ٹھر ویسو ، ہک واری آؤ پے ، رشتہ وی شاعر گھراݨے ءِ چ کرویساں ۔‘‘

حسنین دی دعوت تے دلنور سئیں میکوں وی نال سلہاڑ گٖے، اُتھاں فیض فریدی دی کتاب دی گھنڈ کھلائی تے سرائیکی مشاعرہ وی ہا ، اساکوں سٹیج سیکرٹری شاکر مہروی سٹیج تے سݙ گھدا ۔

دلنور صیب آکھیا: ’’ آپاں سٹیج تے نہ جٖلوں ، شاعریں دی للہر بیٹھی اے، بیٹھیں بیٹھیں اپݨی پندھری پُڄ ویسے تے حسنین آلی گٖالھ وی رہ ویسے ۔ ‘‘

حسنین آکھیا ’’ جُٖلو جُٖلو اُتے جُٖلو ، بازو کݙاہیں کݙاہیں نی ویندا۔ ‘‘

اساں سٹیج تے پُڄ گٖیوسے ، حسنین وی نال اے ۔ شاکر مہروی ہوکا ݙیندے ’’ مارکہ دلنور سمیت سٹیج تے 106 موجود اِن ۔ بٖے آوݨ کار اِن تُساں تکڑے تھی بٖہو ۔ ‘‘

دلنور صیب آکھیا ’’ بس سݨ گھدیوے ، ہُݨ وی وقت اے کھسک جٖلوں ‘‘ ۔ نال ای اِرک مار تے آکھدن : ’’ حسنین کوں آکھو حیا کرے تے کم دی گٖالھ کرے ‘‘۔

میں حسنین کوں آکھیا : ’’ یار حیا کر دلنور صیب کوں جیرھے مقصد کیتے سݙوائی ،اوں پاسے آ ‘‘۔

حسنین آکھدے :’’ پتہ نی ابے سئیں کوں کیا وہم اے، میں آکھیا تاں ہے، شاعر فارغ تھیون ، رشتے دی گٖالھ چُلیندوں ۔ ‘‘

میں آکھیا :‘‘ حسنین ! دلنور صیب مشاعرے سانگے نی آیا، رشتے سانگے آئے ۔ ‘‘

حسنین آکھدے : ’’ ظہور صیب ! خدا دا ناں منو ، مشاعرے دے میزبان دے گھر ڈھوونجٖݨی اے، جے تئیں مشاعرے دا متام نی مُکدا ، کیا پرلا اساݙی سُݨسے؟ انویں ابا سئیں ڈھیر اُبٖاہلا ہے ، تاں اساݙے پاسے وی ہک مُڑس ٹر گٖے، اوندیاں چار ذالیں ہِن ۔ او وی خواہشمند اِن پر او ہک ہک کر تے نی کٹھا بار لہاوݨ چہندن۔‘‘

دلنور صیب آکھیا :’’ ظہور صیب ݙٹھے وے ،میں آکھیا نہ ہا، حسنین کوئی نہ کوئی پھڑتک مریسے ۔ ‘‘

حسنین آکھدے : ’’ ووئے ابا سئیں میکوں تیݙی تے تہاݙے نک نموز دی قسم پھڑتک کینھی، انہاں دی مجبوری اے ‘‘۔

’’ کیا مجبوری؟ ‘‘دلنور صیب فٹ ولدی ݙتی ۔

’’ جوآن امان اولاد اے ،ا و آکھدن اساں چار چار پیو نی چہندے ، ہکو ہووے ، ٹھالے دا ٹھالہ گھنے تے ویندا تھیوے ‘‘ ۔ حسنین دی ولدی تے دلنور صیب مسکیا نہ تے کوہترا منہ کر تے ’’ ہوں ‘‘ کیتُس۔ ’’ میں آکھیا نہ ہا حسنین چکر باز اے، ہک ݙٰندا نی تے چار پرنیسے۔‘‘

دلنور صیب ہک واری دھریجہ نگر آئے۔ جھوک اخبار نواں شروع تھیا ہا ۔ میں آکھیا ’’ سئیں وݙے پیر کیتے وے ، غریبیں دی  جھوک  تے لنگھ آیو۔ ‘‘ دلنور صیب آکھیا ’’ پہلے نور پوروں خانپور آیاں ،اِتھوں پتہ لگٖے جو اڄ جمعہ ہے تے تُساں گھر ہوسو۔ ‘‘ میں آکھیا : ’’ کیا تہاکوں جمعے دا پتہ کینھی ۔ ‘‘ انہاں آکھیا ’’ جمعے دا جمعے آلئیں کوں پتہ ، اساں کوں تاں سرائیکی دے سوا کوئی سُدھ کائنی ‘‘۔ اتنے ءِ چ دلنور صیب کھیسے ءِ چ ہتھ مار تے ہک کاغذ میکوں ݙتا، ایہ جھوک اخبار دی نظم ہئی۔ میں شکریہ ادا کیتا۔ دلنور سئیں آکھیا : ’’ جھوک اخبار سرائیکی قوم کیتے معجزہ ہے۔ ‘‘ مُکلیندیں ہوئیں انہاں ݙو سو میکوں ݙتا تے آکھیا : ’’ جھوک ءِ چ میݙی طرفوں مبارکبادی دا اشتہار لاؤ ‘‘ ۔ میں ݙاڈھی ناں مناں کیتی پر انہاں زوریں ریت ݙو سو میݙے کھیسے ءِ چ پا ݙتا۔ ایݙوں دھریجہ نگر دے نالوں گزردی ریلوے لائن آلے پاسوں وسل دی آواز آئی۔ دلنور صیب زور دا آکھیا : ’’ حق ! جھوک کیتے اشتہار ایویں لازمی ہِن جیویں انجݨ کیتے تیل ‘‘ ۔

دلنور صیب دا ہک نینگر شاگرد شام ویلھے آیا ، ہنالہ ہا اساں بٖاہر بیٹھے ہاسے، نینگر ہتھ ملا تے ہک پاسے منہ کر بٖیٹھا ، تھولی دیر بعد ݙیکھدوں جو او روندا بٖیٹھے ۔ میں ویڑا تھی گٖیم، خیر ہووے ، مونڈھے تے ہتھ رکھ ے میں پُچھیا پُتر خیر تاں ہے ؟ کوئی ہاں ہوں نہ کیتُس۔ دلنور صیب مونڈھے کوں دھندول تے پُچھیا جو’’ ݙس ووئے کیا تھئے ؟‘‘ رومال دے پاند نال ہنجھوں اُگھ تے آکھدے : ’’ استاد جی کھیسہ کپیج گٖے ‘‘۔

’’ چوکھے پیسے ہَن ‘‘ دلنور صیب دے پُچھݨ تے آکھدے ’’ پندراں سو ‘‘۔

’’ پیسے سامھے آلے کھیسے ءِ چ ہن یا پاسے آلے ءِ چ ؟ ‘‘ دلنور صیب دے پُچھݨ تے شاگرد آکھدے ’’ استاد جی پاسے آلے کھیسے ءِ چ ہِن ‘‘ ۔ دلنور صیب کوڑیج تے آکھدے سامھے آلے کیوں نی رکھئے ۔ شاگرد آکھدے ’’ استاد جی سامھے کھیسہ کینھی ۔ ‘‘ دلنور صیب آکھدن : ’’ٹھیک تھئے تیݙے نال ‘‘۔

’’ ٹھیک تھئے ؟ ‘‘ میں آکھیا : ’’ دلنور صیب کمال کریندو۔‘‘

دلنور صیب آکھدے : ’’ پاسے آلی جیب ہمیش گٖنڈھ کپ دی ہوندی ہے ، ٹھیک ایں سانگے تھئے جو اگٖوں تے اے درزی توں سامھے آلی جیب رکھویسے تے ویسلہ تھی تے سفر نہ کریسے ‘‘ ۔

جھوک ءِ چ بٖیٹھے ہاسے ، سامھے سرائیکی دے مہان شاعر احمد خان طارق سئیں اپݨے سنگتیں نال امدے نظریئے۔ دلنور صیب تے اساں سارے بھڄ تے ونڄ ملیوسے ۔

احمد خان طارق سئیں آکھدن :ـ ’’ یار دلنور پچھلے ݙیہاڑے ریڈیو تے تہاݙی کافی تے اوں توں پہلے آصف شاہ دی آواز ءِ چ تیݙا ݙوہڑا سݨیئے۔ میکوں اینجھا بھاݨے اینجھا بھاݨے جو میں بے سُد تھی تے بٹن تلے کیتے جو ولا سݨاں پر او تاں ریڈیو ہا ، ٹیپ تاں نہ ہئی ‘‘ ۔ دلنور صیب آکھیا : ’’ سئیں تہاݙی مہربانی ، تُساں میݙا دل رکھئے وے نَتاں سچ تاں اے ہے جو تُساں وݙی بلا شاعر ہیوے ۔ ‘‘ طارق سئیں مُسک تے آکھیونے : ’’ شاعر کوں کݙھ ݙیو، باقی جو آکھئے وے سچ اے‘‘۔

شاعری کوں نواں رنگ ݙیوݨ آلے مہاندرے شاعر رفعت عباس دلنور صیب کوں اپݨی کتاب ’’ سنگت وید ‘‘ دان کیتی تے میں آلے پاسے اشارہ کر تے آکھیا : ’’اے تاں ان پڑھ آدمی اے ، دلنور صیب توں شاعر ایں ، کتاب بارے کوئی تبصرہ کر ‘‘ ۔

دلنور صیب کتاب کوں ولا ولا اتھالی پُتھالی ونجٖن، ہک ہک کرن جو سوال کرن جو’’ ٹائٹل کیں بݨائے، جلد کئیں کیتی اے ، کاغذ کتھوں منگوائے ؟ ‘‘ رفعت سئیں ہک ہک کر تے ولدی ݙیندے گٖئے۔ دلنور صیب واہ واہ کر تے ولا پیو تے پیو ایہو جہے بٖئے سوال پُچھݨ پئے ونجٖن۔ رفعت عباس اکتے تھی تے آکھدن : ’’ او دلنور صیب ! چھڑا مُکھ پنے تے جلد دی تعریف نہ کرو ، شاعری بارے وی ݙسو۔ ‘‘

دلنور صیب غریبواں منہ بݨا تے آکھدن : ’’ سئیں ! میں بُٖجھارتاں بٖجھݨ دا تاں نکے لا توں فارغ آں ۔‘‘ رفعت صیب کاوڑ تے کھل کوں رَلا تے آکھدن : ’’ چھوڑ یا ر دلنور ! اے ݙس جو کتاب دا ناں تیکوں کیویں لگٖے ؟ ‘‘ دلنور صیب آکھدے : ’’ ہاں سئیں رفعت صیب سنگت تاں ٹھیک اے ، اے ݙسو جو وید کیا ہے ؟ ‘‘اے ہر طرح دا بھوڳ ہا۔ ایندے بعد دلنور صیب رفعت صیب کوں آکھیا جو ’’ سئیں تُساں عظیم سرائیکی شاعر ہیوے پر ڈھیر پڑھئے لکھئے لوکیں سانگے ۔ عام لوکیں کوں سمجھݨ ءِ چ اوکھ تھیندی اے۔

دلنور صیب دا کمال اے ہے جو انہاں جتھاں سینکڑاں دی تعداد ءِ چ نویں شاعریں دی سنجٖاݨ کرائی اے ، اُتھاں انہاں رُلی کھلی ڈھیر ساری شاعری کوں کٹھا کر چھوڑیئے ،انہاں دا کمال اے ہے جو بھاجٖڑ ویلھے ، اِتھوں لݙ ونجٖݨ آلے ڈھیر سارے سرائیکی الاوݨ آلے ہندو شاعریں دا کلام وی چھپوائے ،او سارے وسیب کوں پھریے کھڑے ہن۔ زمانے تے زمانے دے چلاکئیں کوں چنگٖی رت جٖاݨدے ہن پر ول وی انہاں وچ سرائیکی آلی سادگی ہئی ۔دہلی کانفرنس توں واپس آیا تاں سارے کٹھے تھی تے بٖہہ گٖئے ۔میں سرائیکی مشاعرے بارے ݙسیا ، دلنور صیب دے مونہوں نکتا گٖیا ۔

مشاعرے ءِ چ موجی ہا؟

میں آکھیا : ’’ کیرھا موجی‘‘۔

’’ اوہو جئیں نظم پیسہ لکھی ہے ‘‘ ۔

میں کھل تے آکھیا ’’ دلنور صیب ! او ہندوستان ہا اگٖلا جہان نہ ہا ‘‘ ۔ دلنور صیب کھل تے آکھدن : ’’ ہا یار او تاں شودا کݙوں کڑاں مر گٖے ‘‘ ۔

جھوک ءِ چ سیالے دی ہر رات کچاری تھیندی اے، ہک رات عاشق بزدار صیب ،دلنور صیب کوں آکھدن : ’’ اڄ تاں اساں جھانبڑ جوسی سݨسوں ۔‘‘ اے نظم کیا ہئی ؟ نہ تاں سرائیکی ہئی نہ مارواڑی تے نہ وت کوئی بٖئی زبان ۔ البتہ ہئی پوری شاعری دے پورے ردھم تے سُر تال ءِ چ ۔ دلنور صیب نظم وی سݨیندے ہن تے منہ نال طبلہ وی وجٖیندے ہن۔ ݙاڈھا لطف تے سواد آیا ۔ میں پُچھیا :ـ ’’ دلنور صیب ! ایہ دعائیں ہِن یا مندے ؟‘‘

’’ نہ دعائیں نہ مندے ‘‘

دلنور صیب دی اے گٖالھ سݨ تے میں پچھیا ’’ ول اے کیا ہِن ؟ ‘‘

’’ تریجھی جنس ‘‘ انہاں دی گٖالھ زور دا ترہکا لگٖا۔

بھکر ڈاکٹر افضل ڈھانڈلے دے گھر گٖے بیٹھے ہاسے ۔سرائیکی دے ڈھیر سارے لکھاری بٖیٹھے ہن۔ سئیں غلام حر خان کنداݨی پُچھدن : ’’ سئیں دلنور صیب تُساں سارا سال وس وسیب پھردو،  کݙاہیں اپݨے  گھر ویندو تاں کیویں لگٖدے ‘‘۔

دلنور صیب آکھدن : ’’ سچ پُچھدو ‘‘۔

’’ جیا سئیں ! سچ ءِ چ  تاں سواد اے ‘‘۔

’’ ایویں لگٖدے جیویں اوپری جاہ تے آیا بٖیٹھا ہوواں ‘‘۔

سارے کھل پئے۔

غلام حُر خان بٖانہہ کوں اُتے چا تے آکھیا ’’ دلنور ہتھ سٹ ، اے ہے سچ تے سچ دا سواد ‘‘ ۔

نوٹ:          کھل ہس دے حوالے نال سئیں دلنور نور پوری دیاں اساں یاداں تازہ کیتین، جتھاں تئیں انہاں دی سرائیکی خدمات دا تعلق اے اوندے بارے میݙا مضمون سئیں دلنور نور پوری دی کتاب ’’ متاں مِل پووے ‘‘ ءِ چ موجود اے ۔ ضرور پڑھسو۔

حوالہ

معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ