زندگی دی لایعنیت وچ خوشی دی ڳول

زندگی دی لایعنیت دے فلسفے دا علمبردار البرٹ کامیو7نومبر 1913ء کوں الجزائر وچ ڄایا ۔ جݙاں جو ایہ ملک فرانس دی کالونی ہا ۔ تقریباً اَدھی سماعت کنوں محروم کامیو دی ماء سپینی ہئی ۔ اوندا پیو ہک غریب کاشتکار ہا ۔ جیرھا پہلی عالمی جنگ وچ 1914ء وچ ماریا ڳیا ۔ کامیو دی ماء انتہائی غریبی دے حالات وچ اوندی پرورش کیتی ۔ 1930ء وچ کامیو کوں تپ دق ولھیٹ گھدا ۔ اَتے اوں اپݨا پسندیدہ کھیڈ فٹ بال وی کھیڈݨ چھوڑ ݙتا ۔ جیندے وچ گول کیپر دے حوالے  نال او کافی مشہور ہا ۔

کامیو اوکھے سوکھے حالات وچ اپݨی تعلیم جاری رکھی اَتے 1936ء وچ اپݨا مقالہ ChristianThought Neo - plotianism and مکمل کیتا ۔ جیرھا ایم اے دی ڈگری دے برابر ہا۔ کامیو 1935ء وچ کمیونسٹ پارٹی وچ شامل تھی ڳیا لیکن بعد وچ اختلاف دی بنیاد تے الجیرین پیپلز پارٹی جائن کر گھدی ۔ جیندی وجہ کنوں اونکوں سابقہ کامریڈ سنگتیں دے نال مخالفت دا سامݨا کرݨا پیا ۔ لیکن بعد وچ اِتھاں وی اختلافات دی بنیاد توں کڈھ ݙتا ڳیا ۔ اَتے او وَل فرانسیسی انارکسٹ موومنٹ نال جُڑ ڳیا ۔ اَتے ایں حوالے نال کئی مضمون وی لکھیئے ۔ اُوں ݙوجھی جنگ وچ نازیں دی بھر پور مخالفت کیتی ۔ 1953ء وچ مشرقی جرمنی وچ حکومت دے خلاف تحریک وچ انارکسٹیں دی حمایت کیتی ۔ اوں ایہ حمایت ݙوجھے ویلے اوں وقت کیتی جݙاں 1956ء وچ ایہ مخالفانہ تحریک پولینڈ اَتے کجھ عرصہ بعد ہنگری وچ چلی ۔

کامیو پہلی شادی 1934ء وچ کیتی جیرھی جلدی مُک ڳئی ۔ او اگرچہ شادی دے ادارے دے خلاف ہا اَتے اینکوں غیر فطری اَہدا ہا لیکن ایندے باوجود اوں ݙوجھی شادی 1940ء وچ ہک پیانو دی شوقین ریاضی دان خاتون نال کیتی ۔ جتھوں اوندے ݙو جڑواں ٻال پیدا تھئے ۔ مگر کامیو عام عورتیں نال تعلق وی قائم رکھی رہ ڳیا ۔ جیندے وچ سپین ڄماندڑو ایکٹرس ماریہ کافی مشہو رہے۔

ایں دوران اوں اخباریں وچ مضمو نیں دے علاوہ آزادانہ طور تے لکھݨ دا کم جاری رکھیا ۔ 1941ء وچ اوں اپݨیاں ݙو کتاباں اجنبی (ناول) اَتے   The Myth of Sisyphusلکھیاں ۔ کامیو کوں اوندیں ادبی لکھتیں تے 1957ء وچ ادب دا نوبل پرائز ݙتا ڳیا ۔ کیوں جو اوں اپݨی تخلیقات وچ اپݨے دور دے انسانی شعور دے مسائل کوں اُجاگر کیتا ہا۔

کامیو 4جنوری 1960ء وچ ہک کار دے حادثے وچ تقریباً چھتالی سال دی عمر وچ فوت تھی ڳیا ۔ اوندی موت وی اوندے زندگی دے لایعنی فلسفے دی ہک مثال ہئی ۔ ریلوے ٹکٹ اوندی جیب وچ ہا لیکن اوں اپݨے ہک  الجیرین دوست جیرھا اوندیں کتابیں دا ناشر  وی ہا دی استدعا تے اوندی کار وچ سفر کرݨ شروع کر ݙتا ۔ ایں حادثے وچ کار ڈرائیور تے ناشر وی مر ڳیا ۔

کامیوٻہوں سارے موضوعات اُتے مضامین ‘ ڈرامے ‘ افسانے ‘ ناول اَتے فلسفیانہ کتاباں لکھیاں ۔ اوندے ناولیں وچ ۔

(1)ؒThe Stranger(اجنبی) 1942ء ۔ (معروف فرانسیسی ادبی نقاد تے فلسفی ر ولاں بارتھ اینکوں آئیڈیل ناول قرار ݙتے)

(2)The Plague(طاعون) 1947ء

(3)The fall(زوال) 1956ء

(4)A happy death(موت دی خوشی) ایہ ناول شاید 1937-38ء دے درمیان لکھیا ڳیا لیکن کامیو دی موت دے بعد 1971ء وچ چھپیا ۔

(5)The First man(پہلاآدمی) ایہ نامکمل ناول اے جیرھا کامیو دے اپݨے بچپن بارے ہے ۔ ایہ وی اوندی موت دے بعد 1995ء وچ چھپیا۔

غیر افسانوی ادب وچ اوندی کتاب The Rabel(باغی) اے ۔ جیندے بعد اوندے اپݨے فلسفی سنگتی ژاں پال سارتر (1980۔1905ء) نال تعلق خراب تھئے اَتے ٻئی اہم کتاب The Myth of Sisyphusاے ۔ ایہ 1942ء وچ چھپی ۔ ایندے وچ ٻارہاں مضمون ہِن اَتے اینکوں ترئے مختلف عنوانات وچ ونڈیا ڳئے ۔ اُردو وچ انیس ناگی ایندا ترجمہ ’’سیسیفس کی کہانی‘‘ دے ناں نال کیتے۔کامیو دا ویہویں صدی دے مغربی فلسفے وچ ہک اہم مقام سمجھیا ویندے ۔ اوندے فلسفے وچ اگرچہ کئی مکاتیب دے حوالے ملدن۔ مگر زیادہ تر موضوعات انسانی زندگی دے حوالے نال ’’موجودیت‘‘ Existentialism اَتے لایعنیت Absurdismدے ارد گرد گھومدین۔

ہک  دفعہ ژاں پال سارتر اپݨے ایں سنگتی کامیو کوں ’’چرب زبان اَتے اپݨی عظمت کنوں نا آشنا‘‘ آکھیا ۔ تاہم 1945ء وچ اپݨے ہک انٹرویو وچ کامیو آکھیا ہا ۔I am not an existentialist Sartre abd I are always Surprised to See our names linked(1)

فرانسیسی فلسفی رینے ڈیکارٹ (1650۔ 1596ء) دا قول اے  I think therefor i am

لیکن اوندے برخلاف کامیو آہدے۔

" I Rebel therefore I exist"ایندے نال اِی او اپݨے فلسفے زندگی دے بے معنویت بارے ایہ وی آہدے۔

"The absurad is the essential Concept and the first truth"

اساں جیرھلے کامیو دی کتابیں خصوصاً ناولیں کوں پڑھدوں تاں اُنھیں وچ ’’موجودیت‘‘ اَتے زندگی تے دنیا دی لایعنیت ٻہوں واضح نظر آندی اے بلکہ بعض اوقات اینویں لڳدے جو او ایندا اعلان کریندا پئے۔او  اہدے ۔:ہم ایک طرف دنیا کی اس بھر پور وسعت اور بیگانگی  میں جو زمین پر ہمارے مختصر قیام سے یکسر بے نیاز ہے۔اور دوسری طرف موت کے درمیان جو ہماری زندگی کے جوش و خروش کو ہمیشہ کے لئے مسترد کر دیتی ہے کس لئے زندہ ہیں (2)

اوندی کتاب The myth of Sisyphusزندگی دی بے معنویت دی کھلی تبلیغ اے ۔ لیکن دلچسپ ڳالھ اے ہے جو زندگی دی ایں بے معنویت اَتے لایعنیت دے باوجود او ایں کتاب وچ خود کشی دی مخالفت کریندے ۔(2)شاید او زندگی دے اثبات لیوں خود کشی دی مخالفت دے نال نال سزائے موت دی وی بھر پور مخالفت کریندے ۔ فرانس کنوں الجزائر دی جنگ آزادی (جیندا سارتر زبردست حامی ہا)دا کامیو مخالف ہا ۔ اَتے الجزائر واسطے متبادل حقوق دی ڳالھ کریندا ہا ۔ تاہم جنگ آزادی دے مجاہدین کوں سزائے موت ݙیوݨ دی سخت مخالفت وی کریندا ریہا ۔ شاید ایندی وجہ ایہ ہئی جو کامیو انسان دی انفرادی آزادی دا حمایتی ہا۔ اوانسانی زندگی دی بے معنویت کوں دور کرݨ واسطے انفرادی آزادی دا اِت واسطے حامی ہا جو اوندے نزدیک ایں بے معنویت کوں انفرادی حوالے نال خوشی دی تلاش نال جوڑیا ونج سڳدے۔ اَتے ایندا اظہار او اپݨے ناول A haphy deathوچ کریندے ۔ اوندا خیال اے جو اساں Dualismنال جیندے رہ سڳدوں۔

" I can accept periods of unhappiness because I know I will also experience happines to Come."

The myth of Sisyphusوچ کامیو ایں ڳالھ نال دلچسپی رکھدے ۔ جو اساں کیویں زندگی دی لایعنیت دا تجربہ کریندوں اَتے اساں کیویں ایندے نال جیندے رہ سڳدوں۔ اِتھاں اساکوں اوندا فلسفہ موجودیت(وجودیت) اَتے لایعنیت جڑیا ہویا نظردے۔

زندگی دی لایعنیت اَتے بے معنویت دااحساس اساکوں اوندے نال The Stranger(اجنبی) وچ ٻہوں نمایاں نظر اندے ۔ ایں ناول دا مرکزی کردار مرساں جیرھا ہک ادارے وچ ملازم ہے ۔ کوں اطلاع ملدی اے جو اوندی ماء مر ڳئی اے او ماء دی تدفین وچ شامل تھیوݨ واسطے روانہ تھیندے جیرھلے او اُتھاں ہوسٹل وچ پُڄدے تاں اوں کنیں پُچھا ویندے جو او ماء دا آخری دیدار کریسی ۔ لیکن مرساں انکار کر ݙیندے ۔ جنازے ویلے او پچھوں پچھوں ہولے ہولے ٹُردا رہندے ۔ او تدفین دی ساری کارروائی وچ سگریٹ پیندا رہندے ۔ بعد وچ کافی پیندے اَتے تدفین دے بعد اپݨی فرم دی ہک سابقہ ملازمہ نال جنسی تعلق قائم کریندے اَتے فلم وغیرہ ݙہدے۔

بعد وچ جیرھلے او واپس آندے تاں اپݨے ہک دوست دی خواہش تے اوندی ناراض محبوبہ کوں خط لکھدے تاکہ او وَل آوے تاکہ اوندا دوست اوندے نال سُم سڳے ۔ اَتے بے وفائی دے بدلے دے طور تے اونکوں انتقاماً کُٹ وی سڳے ۔ خط دے نتیجے وچ اوندے دوست دی محبوبہ آ ویندی اے ۔ اوندا دوست اونکوں کُٹ تے زخمی کر ݙیندے ۔ ایندے نتیجے وچ مقدمہ قائم تھی ویندے اَتے مرساں بطور گواہ پیش تھندے اَتے اَہدے جو او بے وفا ہائی ۔ مرساں کوں محبوبہ دے زخمی تھیوݨ دا کوئی ارمان تک وی نئیں تھیندا۔

بعد وچ اوندے دوست دی محبوبہ دا بھرا اوندے دوست دا دشمن تھی ویندے ۔ محبوبہ دے بھرا دے نال کجھ ٻے عرب نوجوان وی ہوندن ۔ جیرھے ہک ݙینہہ کٹھے مرساں ‘ اوندے دوست کوں ساحل سمندر تے سیر دے دوران ملدن ۔ اَتے مرساں دے سنگتی کوں چاقو نال زخمی کر ݙیندن ۔ اُتھائیں مرساں کنیں اوندے دوست دا ݙتا ہویا پستول ہوندے ۔ موسم کافی گرم ہوندے ۔ گرمی دی شدت نال ریت تے سجھ دیں کرناں دیاںلاٹاں مرساں کوں بے چین کریندن او بیزاری اَتے فرسٹریشن دی ایں کیفیت وچ پستول نال ہک عرب کوں قتل کر ݙیندے اَتے مریے ہوئے بندے تے مزید چار فائر کریندے۔

ناول دا ݙوجھا حصہ ایں قتل دے مقدمے نال تعلق رکھدے ۔ مرساں گرفتار تھی ویندے ۔ اوندے واسطے سرکاری وکیل مقرر تھیندے ۔ مقدمے دی بے جا طوالت اَتے انتظار وغیرہ مرساں کوں بیزار تے پریشان کیتی رکھدے۔ مقدمے دے دوران استغاثہ دا وکیل قتل دے بارے گھٹ ڳالھ کریندے مگر مرساں دی ماء دی جنازے وچ شمولیت دی ساری کہانی کوں موضوع بݨیندے۔ او عدالت کوں آہدے جو مرساں ہک بے رحم انسان اے ۔ ایہ اپݨی ماء دی موت تے رُناں نہ ہا ۔ آخری وقت اوندا منہ ݙیکھݨ کنوں انکار کر ݙتا ہِس۔ سڳریٹ پیندا رہ ڳیا ہا ۔ اَتے فلم ݙٹھس اَتے اپݨی محبوبہ نال سُتا وغیرہ ۔ دراصل پورا مقدمہ قتل دے حقائق دی بجائے مرساں دی ماء دی موت تے مرساں دے رویے دے گرد گھمدا رہ ڳیا ۔ آخر وچ ’’فرانسیسی عوام‘‘ دے ناںتے مرساں کوں سزائے موت دا حکم سُݨا ݙتاویندے۔

پھاسی چڑھݨ کنوں پہلے قید خانے وچ ہک پادری آندے اَتے مرساں کوں آہدے جو خدا تے ایمان گھن آ۔ پادری دے مطابق مرساں کوں ایندا فائدہ تھیسی  لیکن مرساں پھاسی دا حکم سُݨݨ دے بعد ایں عمل کوں بے فائدہ سمجھدے ۔ پادری دے بار بار تنگ کرݨ دے بعد مرساں پریشان تھی ویندے اَتے پادری نال اُلجھ پوندے۔(3)

ایں ناول وچ مرساں دی ساری زندگی اَتے ملازمت دی بے مقصدیت ‘ مقدمے دی بے ڈھنگی اَتے غیر متعلق کاروانی اَتے فرانسیسی عوام دے ناں تے پھاسی انسانی زندگی اَتے عدالت دی فضول کارروائی دی بے معنویت بلکہ لایعنیت کوں اُجاگر کریندی اے ۔ اِتھاں ساری کہانی وچ جتھاں کامیو زندگی دے بے تکے کمیں اَتے سرکاری اداریں دی کارکردگی دی لایعنیت کوں اُجاگر کریندے ۔ اُتھاں زندگی دے خاتمے لیوں پھاسی دی سزا دی وی مخالفت کریندا ہویا نظردے۔

اگر انسانی زندگی اِتلا بے معنی اے تاں اوندے گزارݨ دا کیا جواز اے ۔ کامیو دے نزدیک خوشی دی تلاش اِی ایندا جواز بݨ سڳدی اے اَتے اوندے نال زندگی گزاری ونڄ سڳدی اے ۔ خوشی دی ایں تلاش دی کہانی کامیو دے ٻے ناول A happy deathوچ اساکوں نظر آندی اے ۔ ایں کہانی دا مرکزی کردار دا ناں وی مرساں نال رَلدے ملدے ۔ او وی اپݨی جاب کنوں بیزار نظر آندے اَتے ہک محبوبہ نال یاری باشی وچ وقت گزریندے ۔ ایں دوران او اپݨی محبوبہ دے ہک پراݨے عاشق زیگریو کوں ملدے ۔ جیرھا ڄنگھیں کنوں معذور اے ۔ مگر ٻہوں امیر اے ۔ گفتگو دے دوران زیگریو اونکوں آہدے جو خوشی وقت اَتے دولت منگدی اے ۔ خوشی دی ایں تلاش وچ او زیگریو کوں قتل کر ݙیندے اَتے اوندی دولت سمیٹ گھندے ۔وَل ایندے بعد او نوکری چھوڑ تے یورپ بھج ویندے اَتے شہریں دے سیر سپاٹے کریندے ۔ لیکن وَل ایں یکسانیت کنوں بیزار تھی ویندے اَتے اپݨے کجھ پراݨیں خواتین دوستیں دی خواہش تے واپس وَل آندے ۔ اوندیاں او دوست خواتین وی بے مصرف زندگی گزریندین اَتے مختلف حوالیں نال خوشی دی تلاش وچ رہندن ۔ او انھیں خواتین وچوں ہک نال شادی کر گھندے ۔ اَتے چنگا جیہاں مکان ہک خوشگوار تے پسندیدہ ماحول وچ گھن گھندے اَتے اُتھاں نکمی زندگی گزارݨ لڳ ویندے ۔ آخر ہک ݙینہ بیمار تھی ویندے تے موت سر تے آ ویندی اے ۔ او ڈاکٹر کوں آہدے جو اونکوں اینجھی دوائی نہ ݙتی ونڄے جیندے نال او ہوش وچ نہ رہے ۔ او ہک باہوش اَتے خوشی دی موت مرݨ چاہندے ۔ شاید اِتھاں موت دی ایہ خوشی زندگی دے بے معنویت کوں ختم کرݨ دی کوشش اے۔(4)

کامیو دا ناول ’’اجنبی‘‘ ہک بندے دے قتل تے اوندے مقدمے دی بے معنی کارروائی اَتے مرکزی کردار مرساں دی پھاسی تے ونڄ مُکدے ۔ اینویں ݙوجھا ناول ’’موت دی خوشی‘‘ دا منڈھ وی ہک قتل کنوں شروع تھیندے تے ہیرو دی موت تے ونڄ مُکدے ۔ کامیو ایہ ݙسݨ چہندے جو زندگی دا انجام ایہو کجھ اے ۔ اَتے ساری زندگی دی جدوجہد بے معنی اے ۔ تاہم ’’اجنبی‘‘ وچ او غیر فطری موت یعنی پھاسی دی مخالفت کریندا نظردے اَتے ایندے بارے آہدے:

The absurdity is in Society,s  Creating a Justice System to Give Meaning.

لیکن ݙوجھے ناول وچ فطری موت کوں او خوشی دی موت قرار ݙیندے ۔ اِت واسطے اوندے نزدیک زندگی دی معنویت فرد دے اپݨے حوالے نال اے ۔ جیرھا حالات کوں بامعنی بݨیندے۔

Albert Camus presents the World meangless therefore it renderd by oneself . It  is the indivial

person who gives meaning to acircumstances 

اساں اپݨی زندگی کوں کیویں با معنی بݨا سڳدوں ۔ ایہ ساݙے اپݨے اُتے ہے۔

حوالہ

کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان