روہی جھوک فریدی

روہی محض بشارت درسوں

مرسوں بھرسوں مول نہ ݙرسوں

بے درداں دی دِلڑی ترسوں

ݙینہ راتیں گھوں موں ہے یار

سرائیکی وسیب اِچ جتھاں تھل ، دمان دی آپݨی سُنڄاݨ ہے ۔ اُتھاں روہی دی سُنڄاݨ وی کہیں توں ڳجھی کائنی ۔ روہی دے ٹٻیں دے اوڈھر روہی دا سوہݨپ تے آپݨے اندر وَسا گھنݨ والی کشش لُکی ہوئی ہے ۔ اِتھوں دے ٹوبھیں دے چودھار کئی کئی مہینیں تائیں پکھی واس جھڳڑیاں بݨا کے وَسوں کیتی راہندن ۔ جتھوں دی ککڑی ریت دی چادر تیں صدیاں لنگھ ونڄݨ دے بعد وی مَیل نئیں ݙسدی ۔ روہی دا ذکر بے شک سنڄاپوں سہی ۔ بھل ایں سُنڄاݨ کوں سُنڄاپوں ویس پواوݨ سانگے خواجہ فریدؒ دا ناں کون نئیں ڄاݨدا ۔ تہوں تاں روہی تے خواجہ سئیں دے کلام کوں اَنجو اَنج نئیں کیتا ونڄ سڳدا ۔ اِتھوں دے وَن پونے موسمیں تے وکھو وکھ نظاریں نال انھاں دا بھرواں عشق ایں ڳالھ دا ثبوت ہے جو انہیں کوں باغیں تے بہاریں توں ودھ کے آپݨے وسیب دے ریت دے ٹٻے تے چار چودھار ساوی مخمل دی چادر توں ودھ کے اِتھوں دے بَر بریان مِلخ عزیز ہِن ۔ جیندا اظہار کجھ ایں طرحاں کیتا ڳئے:

ویرانہ آباد ݙسیجے

جنگل ٻیلا شاد ݙسیجے

دوزخ نظرم حُور قصور

خواجہ غلام فریدؒ روہی دیں سُک سڑ ونڄݨ والیں کنڈیں کریٹیں کوں سُنڄ بَر دی بجائے اوں اَکھ نال ݙیہدن جو اے سبھ کجھ زندگی دے سوہݨپ دے حوالے نظردن ۔ انھائیں نظاریں وچ خواجہ فریدؒ سکون دے خزانے ڳولیندیں اوں جاہ تائیں پُڄدن  جتھاں انسان اپݨے چودھار دیں مادی شئیں کوں بالکل بھلا ݙیندے تے اوکوں ہر شے وچ تخلیق کار دی صورت نظر آندی ہے ۔ جیندا اظہار کجھ ایں طرحاں کریندن:

حسن اَزل تھیا فاش مُبیّن

ہر ہر گھاٹی وادی ایمن

ہر ہر پتھر ہے کوہ طُور

خواجہ غلام فریدؒ کئی سالیں تائیں روہی اِچ راہوݨ دی وجہ توں ہک ہک وَݨ تے ہک ہک ٻوٹے کوں ٻہوں نیڑے توں ݙٹھا تے ایں ماحول اِچ رَچ کے آپݨے آپ کوں ایندا حصہ بݨا گھدونے ۔ بہار ہئی  یا خزاں ، جھڑگاجوں ہن یا اُکرس ، پوہ دی لُری ہئی یا ہاڑ مانہہ دی لُوار ، ڈھلدے پچھاویں ہن یا کڑکدے ݙوپہر اُنہاں ہر رنگ تے ہر ڈھنگ اِچ روہی نال عشق کیتا ۔ اے عشق حقیقت دیاں منزلاں کریندیں معرفت دے سمندر اِچ ٻݙ ونڄݨ دی بجائے ایں تار بحر دا تارا بݨ ویندے ۔ ایں بارے وچ خواجہ سئیں خود فرمیندن :

’’عشق لڳا گھر وِسریا‘‘

جݙاں وی عشق دا حوالہ آندے تاں اوندے ݙو روپ ہجر تے وصال سامݨے آندن ، ہجر دے حوالے نال خواجہ سئیں لکھدن:

روہ روہی راوے رُلدی

نِت قدم قدم تیں بُھلدی

کݙیں تھک ٻاہندی کݙیں ڄلدی

ہُݨ سانول یار وَہَر کر

ہجر ہووے تاں ملاپ دا تصور ٻہوں سوہݨا محسوس تھیندے تے ایں تصور دا دلفریب منظر وی پُر کیف ݙسدے ایں حوالے نال ہک کافی جیندے وچ روہی دا حُسن وی نکھر کے سامݨے آ ویندے:

روہی لڳڑی ہے سانوݨی

تُرت ولا ہوت مہاراں

کھمݨیاں کھمن رنگیلڑیاں

رِم جھم بارش باراں

سارے سڳن سہاڳڑے

یار مِلم آ یاراں

خواجہ سئیں دے ݙونگھے احساس تے اُچے تخیل ، روہی دے رازیں کوں ایں طرحاں سُنڄاتا جو روہی دا ہر منظر انھاں دیں اَکھیں دے سامݨے ہا ۔ آپݨے وسیب نال خواجہ فریدؒ کوں کتنا پیار تے محبت ہئی ۔ اوندا اندازہ ایں ڳالھ توں لایا ونڄ سڳدے جو انہاں آپݨے جذبات دے اظہار سانگے کہیں ݙوجھے ماحول دے مناظر تے موسم اُدھار نئیں گھدے ۔ بلکہ آپݨے وسیب دے حوالے نال ڳالھ کریندن ۔ ایہا وجہ ہے جو انہاں دی شاعری وسیب دے ہر انسان دی شاعری ہے ۔ ݙوجھے لفظیں اِچ ایں کلام اِچ روہی دی تصویر کشی تے منظر نگاری کرکے اِتھاں وسݨ والے بے آواز لوکیں کوں آواز بخشی ڳئی ہے ۔ ساوݨ اِچ برسات دے منظر کوں روہی سانگے بھاڳ دا موسم کجھ ایں طرحاں آکھیا ڳئے :

روہی وُٹھڑی مینگھ ملہاراں

ٻوٹے ٻوٹے تھیاں گلزاراں

شالا موڑم دوست مہاراں

بھاڳ سہاڳ دی موسم آیُم

قدرت مظاہر دا مطالعہ خواجہ غلام فریدؒ دے کلام دا اہم موضوع ہے ۔ ایں حوالے نال روہی دی منظر کشی اِچ اِتھوں دیاں ڄنڈیاں کریٹیاں ، ݙنگر ڈھور تے پکھ پکھیرو تائیں دے حوالے خواجہ سئیں دے کلام اِچ آپݨے پورے سوہݨپ نال موجود ہِن ۔ جیویں جو اِتھوں دے پکھیں بارے آہدِن:

چکویاں ، چکوے ، اغن پپیہے

کوئل ، مور ، چچونے چیہے

سہنس ، چکور ، چنڈور ، ٻٻیہے

شاغل گیت سُݨاوݨ دے

ایویں ݙنگریں ڈھوریں بارے لکھدن:

منجھیاں رِنگسِن ، ڳائیں ڈِھکسِن

بھیݙاں ٻکریاں چانگے ٹِکسن

اَکھیاں اَڑسِن دِلڑیاں ٻکسن

دھرتی دی تاثیر تے

سرائیکی زبان اِچ ’’روہ‘‘ پہاڑ کوں آکھیا ویندے ۔ ایندی نسبت نال ’’روہی‘‘ ریت دے اُنھیں ٹٻیں والی سر زمین کوں آکھیا ڳئے جہڑے پریں کنوں پہاڑی وانگوں ݙسدن۔ پر جئیں ویلھے روہی دا لفظ شاعری اِچ داخل تھئے تاں ایں روہی دے لفظ کوں صحرا دا حسن تصور کیتا ڳئے ۔ او حسن جیندے وِچ روہی دی زندگی دا مکمل عکس ݙٹھا ونڄ سڳدے ۔ جیندے وچ روہی دے ککھ کُلنجر توں گھن کے اِتھوں دی ڄٹی تائیں دیں روایتیں دی ترجمانی نظر آندی اے ۔ جیویں جو ہک مشہور کافی دے ٻول ہن:

وچ روہی دے راہندیاں

نازک نازو ڄٹیاں

روہی دے واسی پکھی واس دے طور تے ریݨ نبھاوݨ سانگے مجبورہن۔ ایہ لوک ہمیش کہیں نہ کہیں ٹوبھے دے نیڑے آباد ہوندن ۔ ہک ٹوبھے کنوں ݙوجھے ٹوبھے دا پندھ کرݨ انھیں دی مجبوری وی ہے تے ثقافت دا بھرواں اظہار وی ۔ انھاں دیاں جھوکاں بدلدیاں رہ ویندین ۔ کݙاہیں کݙاہیں تاں تریہہ دی وجہ توں روہی چھوڑݨ تے وی مجبور تھی ویندن پر ٹوبھے آباد تھیوݨ دے بعد او ولدے روہی والے پاسے دا رُخ کریندن ۔ جئیں کنوں روہی نال انھاں دے ڳانڈھے دا پتہ کجھ ایں طرحاں لڳدے:

روہی واس سبھے لݙ آسن

آپݨیاں جھوکاں ساڑ تے

یا وَت ہک ٻئی جاہ آکھیا ڳئے:

ساوݨ آن سوہیساں روہی

سِندھڑوں سگھری لݙ تے

خواجہ غلام فریدؒ دے کلام اِچ تشبیہاں ، استعارے ، محاوریں دی چاشنی ،تمثیلاں ، لفاظی ، نویاں نویاں ترکیباں دا ورتارا ، موسیقیت ، ثقافتی رنگ ، رومانوی رنگ ، آس اُمید دی جھلک تے رجائیت دے علاوہ ڈھیر سارے موضوعات مِلدن ۔ بھل انھاں دے کلام دی اصل سُنڄاݨ تصوف ہے ۔ روہی دے صحرا کوں عرب دا صحرا ، روہی دی وسعت کوں قربِ خدا دا استعارہ تے اِتھوں دے مشہور پھل پیلوں توں مراد اسلام دا پھل گھندن ۔ انھاں دی ایں فکر دا اندازہ لاوݨ سانگے انہاں دے کلام وچوں کجھ نمونے ݙیہدے ہائیں:

میݙا ملک ملہیر تے مارو تھلڑا

روہی چولستان وی توں

یا وَت لِکھدن:

کِتھ پُھل گُل باغ بہار ݙٹھم

کِتھ بُلبل زار نزار ݙٹھم

کِتھ خس خاشاک تے خار ݙٹھم

ہک نور دے سب اطوار ݙٹھم

ہک ٻئی جاہ تے صوفیانہ انداز اِچ فرمیندن:

اے نگری ملک پرایا ہے

اِتھ آسرا رکھݨ اَجایا ہے

منڈھوں رہݨ نہ ݙیندے کرِن روانہ

روہی نال خواجہ سئیں دے روحانی رشتے دی وجہ توں عام لوکیں اِچ کئی افسانے وی گھڑیندے ریہے ۔ ایں بارے اِچ علامہ رشید احمد طالوت لکھدن:

’’روہی دے سلسلے اِچ جہڑے وصال تے فراق دا ذکر کیتا ویندے ۔ اوں توں بعض قاری ایں وہم اِچ مبتلا تھی ویندن جو ایندے پِچھوں کوئی نہ کوئی رومان ضرور لُکیا ہوئے۔بھل حقیقت اے ہے جو روہی کوں خواجہ فریدؒ ایں وجہ لیوں پسند کریندن جو اِتھاں علیحدگی اِچ آرام تے شہری آبادیں دے شرتوں پریں عبادت تے ریاضت اِچ لطف حاصل تھیندا ہا۔‘‘

مختصر ایہ جو سرائیکی زبان دے ایں صوفی شاعر دی شاعری وچ جتھاں تصوف پاتا ویندے اُتھاں اے کلام ہر شخص کوں آپݨا بݨا گھنݨ وچ وی آپݨی مثال نئیں رکھدا ۔ جیندی وجہ لیوں خواجہ سئیں دیاں کافیاں نہ سمجھݨ والے وی وݙی چاہت نال سُݨدن۔ چھیکڑ تے ہک کافی دا ہک شعر :

روہی رنگ رنگیلی چک کھپ ہار حمیلاں پاوے

ٻوٹا ٻوٹا گھنڈ سہاڳوں گیت پرم دے ڳاوے

حوالہ

لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان