رومانی لوک
رومانی سرائیکی پکھی واساں دا ہک گروہ ہے، جہڑے ہک ہزار سال پہلے سرائیکستان توں ہجرت کر تے یورپ ڳئے ہن تے ہݨ امریکہ اَسٹریلیا تائیں پھیلے ہوئے ہن۔
رومانی (Roma) تے ڈومری (Domari) قبیلے دی سرائیکی وسیب (موجودہ جنوبی پنجاب تے سندھ) توں ہجرت دی قطعی تعداد دے بارے وچ قدیم تاریخ وچ کوئی ہک مخصوص ہندسہ موجود نہیں، لیکن مختلف تاریخی تے جینیاتی تحقیقاں توں کجھ اہم معلومات ملدیاں ہن:
ابتدائی قافلے دی تعداد: ہک مشہور تاریخی روایت (شاہنامہ فردوسی) دے مطابق، پنجویں صدی عیسوی وچ ساسانی بادشاہ بہرام گور نے ہندوستان (خاص کر موجودہ سرائیکی علاقے) توں تقریباً 10,000 فنکار، گائیک تے لوہار منگوائے ہن۔ ایہ لوک بعد وچ فارس توں ہوندے ہوئے یورپ (رومانی) تے مشرقِ وسطیٰ (ڈومری) وچ کھنڈ ڳئے۔
ہجرت دے مختلف دور: ایہ ہجرت ہک وار نہیں بلکہ کئی صدیاں (پنجویں توں یارھویں صدی عیسوی تک) جاری رہی۔ وݙی ہجرت دا سبب محمود غزنوی دے حملے بݨے، جیندے توں بچݨ کیتے ہزاراں دی تعداد وچ لوکاں نے مغرب دا رخ کیتا۔
موجودہ عالمی آبادی:
رومانی (Roma): انہاں دی عالمی آبادی دا اندازہ 1 کروڑ توں ݙیڈھ کروڑ (10-15 Million) دے درمیان لایا ویندا ہے، جنہاں دی اکثریت یورپ وچ آباد ہے۔
ڈومری (Domari): مشرقِ وسطیٰ (شام، اردن، عراق، مصر وغیرہ) وچ آباد انہاں لوکاں دی تعداد تقریباً 20 توں 50 لکھ دے قریب ہے۔
لسانی تے جغرافیائی تعلق:
تحقیق توں پتہ لڳدا ہے جو رومانی تے ڈومری زباناں دا بنیادی ڈھانچہ سرائیکی زبان دے نال کافی مماثلت رکھدا ہے۔ ماہرینِ لسانیات دے مطابق ایہ قبیلے موجودہ سرائیکی وسیب تے اوندے نال ملحقہ شمالی سندھ تے راجستھان دے صحرائی علاقیاں توں نکھتے ہن۔
براعظم آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ وچ سرائیکی پکھی واساں (Gypsies/Roma) دی آبادی دے بارے معلومات کجھ ایں طرح ہن:
1. آسٹریلیا وچ آبادی
آسٹریلیا وچ جپسی یا روما برادری دی ہک خاصی تعداد موجود ہے، جیہڑے زیادہ تر یورپ (برطانیہ، یونان، تے مشرقی یورپ) دے رستے اتھاں پہنچے ہن۔
تعداد: آسٹریلین بیورو آف سٹیٹسٹکس دے مطابق، آسٹریلیا وچ روما (جپسی) نژاد لوکاں دی تعداد 5,000 توں 25,000 دے درمیان بتائی ویندی ہے، پر اصل تعداد ایں توں زیادہ تھی سڳدی ہے کیونکہ کئی لوک مردم شماری وچ اپݨی اصل شناخت ظاہر نی کریندے۔
علاقے: ایہ لوک زیادہ تر سڈنی (Sydney)، میلبورن (Melbourne) تے پرتھ (Perth) دے وݙے شہراں وچ آباد ہن۔
2. نیوزی لینڈ وچ آبادی
نیوزی لینڈ وچ جپسی آبادی آسٹریلیا دے مقابلے وچ کافی گھٹ ہے۔
تعداد: ہک اندازے دے مطابق نیوزی لینڈ وچ روما جپسیاں دی تعداد 1,500 توں 3,000 دے لگ بھگ ہے۔
تاریخ: ایہ لوک زیادہ تر 20ویں صدی دے شروع وچ برطانیہ توں ہجرت کر کے اتھاں آئے ہن۔
اہم نکتہ: سرائیکی نال تعلق
جیویں میں پہلے عرض کیتے، ایہ لوک براہِ راست سرائیکستان توں نی ڳئے، بلکہ ایہ اوں "روما" لہر دا حصہ ہن جیہڑی ہزاراں سال پہلے ایں خطے (وادی سندھ/سرائیکی وسیب) توں نکلی ہئی۔
لسانی مماثلت: آسٹریلیا دے جپسی جیہڑی "رومانی زبان" ٻولیندن، اوندے وچ اڄ وی سرائیکی دے بنیادی الفاظ (جیویں اکھ، نک، کتا، پاݨی، وغیرہ) موجود ہن۔
سماجی حیثیت: آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ وچ ایہ لوک ہݨ پکھی واس (خانہ بدوش) نی رہے، بلکہ انہاں نے مستقل گھر بݨا گھدے ہن تے جدید پیشیاں نال جڑے ہوئے ہن۔
جے تساں چاہسو تاں میں ودھیک تفصیل ݙے سڳداں کہ: