رفعت عباس دی شاعری

’’پڑچھیاں اُتے پُھل‘‘ دے حوالے نال

                       ’’پڑچھیاں اُتے پھُل ‘‘ رفعت عباس دی سرائیکی غزل دا مجموعہ ہے ۔اے مجموعہ پہلی وار ۱۹۸۴ء وچ شائع تھیا تاں سرائیکی خواں طبقے اِچ ہک تہلکہ مچ ڳیا کیوں جو ایندے وچ پیش تھیوݨ آلیاں غزلاں اپݨے مزاج دے مہابوں بالکل نویں موڈدیاں ہَن۔غور نال ݙیٹھا ونجے تاں ءِغزلیہ شاعری ’’غزل ‘‘ دے عمومی مزاج کنوں ہٹ کے ہے ۔غزل عربی توں فارسی اتے وَل اُردو تے ہندوستان دیاں ٻنہاں مقامی زباناں دی شعریات اِچ داخل تھئی ۔ادبی محققین دے مطابق فارسی شاعر’’ردوکی‘‘ نے عربی قصیدہ دی ’’تشبیب‘‘ کوں قصیدہ کنوں الگ کر کے غزل دی صورت اِچ ہک نویں صنف تخلیق کیتی کیوں جو قصیدہ ءِچ وی غزل دی کارقافیہ ہکو قطار وچ آندا ہے۔غزل ہر بحراِچ تخلیق تھیندی ہے ،اشعاردی تعداد دی وی کوئی خاص پابندی نی ۔غزل اہل مشرق خاص کر فارسی تے اردو دی سُنجاݨ ہے پر ہُݨ اے پنجابی اتے سرائیکی وچ وی تواتر نال لکھی ویندی پئی ہے۔ایں صنف دی سُنجاݨ ہے جو ایندے وچ کہیں خیال ،تصور ،نکتہ ،نظریہ ،جذبہ اتے احساس دے اظہار کیتے صرف ہک شعر مخصوص اے۔مراد اے ہے جو غزل دا ہر شعر انج انج اپݨاں مفہوم تے معانی رکھیندے ۔ایں ڳالھوں نظم دے مقابلے وچ اے ہک موضوع تے مشتمل نی ہوندی چنانچے مسلسل خیال وی حامل ہووݨ دی بجائے ء ِ منتشر خیالی تے مبنی ہوندی ہے ۔ایں حد توݨے جوہک غزل ء ِ چ بیک وقت متضاد ،برعکس ،متناقص خیالات وی مِِل سڳدے ہن پر منتشر خیالی دے باوجود غزل دی ہیئت متعین ہے ۔اے ٻئی ڳالھ ہے جو ہݨ غزل دی ہیئت ء ِچ وی ٻہوں ساریاں تبدیلیاں آگئٖیاں ہن ۔مسلسل غزل،ایݨی غزل ،غزل مسلسل ،موشح نما غزل ،معرا غزل ،مردف  غزل ،غیر مردف غزل،دوہا غزل ،گیت غزل ،مہتابی غزل،مِنی غزل یا آزاد غزل وغیرہ ؛ غزل نال جُڑے اے اومباحث ہن جیڑھے خاص کر جدید اُردو غزل دے مباحث تصویر تھیندے ہن۔(۱) پر سرائیکی غزل گو شاعراں کول صرف روایتی غزل دی ہیئت دے تجربے ہن ،ایں تناظر اِچ رفعت سائیں دی غزلیہ شاعری انفرادیت دی ہک وݙی مثال ہے ۔انہاں فن کنوں گھِن کراہیں فکر تونڑیں سرائیکی غزل کوں ہک نویں تے نشابر انداز ݙتن ۔لمبی بحر اِچ آکھی گیئیاں اے غزلاں لسانیاتی تے ساختیاتی بنیاد تے ہک نویں انگ دی خبر ݙیندیاں ہن۔مطلع ،قافیہ ،ردیف اَتے مقطع دے پس منظر اِ چ ہک نویکلی سُنجاݨ دیاں حامل ہن ۔نویاں تراکیب ،نویں استعارے تے تشبیہاں ،نویکلے تلازمے تے اچھوتیاں علامتاں رفعت ؔدے فن کوں مستحکم کریندیاں ہن، ایویں ای انہاں دی فکر اوں بیانیے دا اظہار ہے ۔جیڑھا بیانیہ ’’کارپوریٹ کلچر ‘‘ دے ردعمل اِچ سامݨے آیا ہے ۔

                       جدید سرائیکی شاعری جیندے مہان ناں سئیں اشو ؔ لال ،عزیز شاہدؔ تے رفعت ؔعباس ہن ،انہاں اپݨی اپݨی شاعری ءِچ معدوم تھیوݨ آلے انسان دی ڳول ءِچ مقامی تے قدیم سرائیکی تہذیب اَتے ثقافت کوں نویں انداز وچ پھرولݨ دی کامیاب کوشت کیتی ہے ۔ایں حوالے نال اشولال دیاں ءِلائنیں قابل توجہ ہن:

’’۱۹۸۴ء میں رفعت عباس کی کتاب ’’پڑچھیاں اُتے پھُل‘‘ شائع ہوئی تو ہمیں احساس ہوا کہ ہمارے دریا ،ملاح ،کشتی ،پھل پھول ،موہانے اور پکھی واس بے معنی چیزیں نہیں بلکہ ان کے اندر بھی زندگی کی معنویت موجود ہے ۔اس کے بعد میںنے بھی شعوری طورپر اپنے مقامی مزاج اور تہذیب و ثقافت کو تاریخ کی اذیت سے گزر کر دریافت کرنے کی کوشش کی اور اس سفر کو نظم کی صورت میں جب بیان کیا تو فطری طورپر اس سفر اور بہائو میں اجتماعی اور ٹیل کلچر سامنے آیا ۔جس میں سسی اور ہیر کے ساتھ ساتھ سیتا اور رادھا بھی مجھے اپنی تہذیب وثقافت میں نظر آئیں ۔میں اپنے اسی تہذیبی و ثقافتی پھیلائو کو شعوری طورپر اپنی شاعری میں لے آیا کیونکہ یہی ہماری تاریخ کا فطری بہائو ہے ۔یہ اور بات ہے کہ ہمارے کلاسیکی ادب کے علاوہ اور کہیں بھی اس طرح کا تہذیبی و ثقافتی پھیلائو نہیں ملتا ۔‘‘(۲)

                        اے او تہذیبی تے ثقافتی پھیلائو ہے جیکوں سرمایہ دار انہ رویے دے مہابوں تے کارپوریٹ کلچر دے ہتھوں زبر دست نقصان پہنچے ۔کارپوریٹ کلچر دے ہتھوں تے ٻئی پاکستانی ریاستی پالیسیاں دے مہابوں ،شعوری کوششاں نال سرائیکی سُنجاݨ دی بربادی دے سامان پید ا کیتے ڳئے ہن ۔مغرب دے صنعتی انقلاب ،کالونیل رویے اتے وَل کولڈ وار نے تھرڈ ورلڈ کوں سرمایہ داری دے چکر ءِچ مادیت دے کلچر دی سوغات ݙتی ڳئی ہے ۔ایں سوغات نے ’’فرد‘‘ کنوں اوندی شناخت چھِک کرائیں ہک روبوٹ انسان دی تشکیل کیتی ہے پر انسان اپݨی ایں ’’روبوٹی‘‘ صورت کنوں ہُݨ تنگ آندا ویندے ۔ہُݨ یورپ دا انسان وی ہُݨ اپݨے باطن دو سفر دا ارادہ کر چکے۔

                       سئیں رفعت عباس دی ءِشاعری ایں امید دا ہی نواں بیانیہ ہے ۔کیوں ڄواوانسان کوں کاروباری اَتے بازاری رویوں توں بچا وݨا چاہندا ہے ۔اے ہک سنجیدہ تے ذمہ دارانہ سوچ دا منطقی انداز ہے ۔اصل اے انسان ہݨ مشینی صورت ِحال کنوں اُکتا ڳئے ،ایں تناظر ءِچ عکسی مفتی ہک وݙے پتے دی ڳالھ کیتی ہے ۔

’’اب تو اکانومی کا ان دتاورلڈ بینک بھی اس بات کوسمجھ چکا ہے کہ معاشی ترقی کے لیے معاشرتی اقدار اور ثقافت اہمیت رکھتے ہیں ۔یہی وجہ ہے کہ اس بینک نے کئی ایک ’’Anthropologist‘‘ کی خدمات حاصل کی ہیں ۔رقم کتنی بھی قرض دے دی جائے وہ سب رائیڳاں ہو جاتی ہے ۔اگر ثقافتی اقدار اس ترقی کو قبول کرنے کو تیار نہ ہوں۔ معاشی ترقی اِسی صورت میں ممکن ہے کہ ثقافتی اقدار اس سے ہم آہنگ ہوں ۔پچھلا دور مادی سائنسوں کا دور تھا ۔چونکہ اب تک مادی دنیا کو سمجھنا اور قدرت پر غلبہ حاصل کرنا ،قدرتی عوامل کو فتح کرنا ہی انسان کی ترجیح رہی ہے ۔لیکن مستقبل کی سائنس اپنا رُخ خود انسان کی طرف موڑ ے گی۔ یہی وجہ ہے کہ تمدن ،ثقافت اور معاشرتی علوم مستقبل کے علوم ہیں ۔‘‘(۳)

                       رفعتؔ عباس دی شاعری انہاں قدراں تے انسانی محبتاں دی ڳول ہے جیڑھیاں نام و نہاد ترقی دے منہ زور گھوڑے دے سُنبھاں تلے آکے کِتھیاں ڳل گیٖئیاں ہن :

ییڑیاں رنگݨ دے موسم وی پاݨیاں دے وچ لنگھے

یاد ریہاں یس اُڈدیاں کونجاں وِسر ڳئے سبھ کنڈے

شام تھیوݨ توں پہلیں پہلیں اینجھی وستی آسی

واہیں ٹھڈڑیاں ٹھڈڑیاں مِلسن پاݨی مَٹھرا مِٹھرا

ہولے ہولے نویاں جاواں اینجھیاں سونہیاں تھیسن

ہک ݙینہ ساکوں یاد نہ رہسی جیڑھا الیندا پاسا

پہلیں تاں ٻس ہرنیاں وانگوں تھل وچ رُلدیاں ڈُھکے

وَل کہیں پاسوں تھی سٖگے تاں چشمہ بݨ تے پھُٹوں

اساں تاں ہوا دیاں تختیاں اُتے لکھے ہوئے ناں ہسے

مِٹݨ کولوں پہلیں رفعت ؔ ہک واری تاں ݙسوں

رفعت ؔ انہاں محبتاں کوں مختلف وسیبی کرداراں ء ِ چ ایویں گُلیندن :

میرو ، والا میرو ،شالا جیندا رہوے

ساݙے سارے کھیڈ تماشے اینویں چلدے رہسن

ݙدھ وچیندا خُدا ککڑ ، ݙدھ وچیندیاں ڳاندے

اساں تاں ساریاں ٹرونڄݨاں ہے ،ساݙ ے قصے رہسن

طالب شاہ دا عرس ہووے یا چیتر وی مَلہݨ ہووے

ممدو ہوریں سب دے رلے ،سب دے رلے رہسن

حاتو کوں تاں مویاں ہویاں ستواں اَٹھواں سال اے

پر اوندیاں سبھ وَگیٖیاں بازیاں ،نال اساݙے رہسن

اَج ݙوائے کوں ݙیکھ تے رفعتؔ کیا کجھ ݙسݨ پئے ڳئے

جے تیئں مٹی جاگدی ہے پئی ،ایہہ پھُل کھڑدے رہسن

                       ایں طرحاں دے کردار اپݨے اندر وسیب دیاں یکیاں ریتاں تے رویتاں کوں سانبھ کے رکھیندے ہن ۔رفعتؔ اپݨیاں انہاں رویتاں تے ریتاں وچ معدوم تھیوݨ والے حوالیں کوں گلیندن ۔او آدھے ہن :

’’پڑچھیاں اُتے پھُل ‘‘ کی اجتماعی خود کلامی نے یہاں ایک ناٹک کی شکل اختیار کر لی ہے۔ میرو ،ݙیوایا ،ممدو نقلی اور مسخرے کے کردار میں ہماری زندگی کی کوئی اہم بات کہنے چلے آئیں ہیں ۔‘‘(۴)

                       کوئی ہک اہم ڳالھ نی بلکہ ءِکردار وسیب دی یکی کِتھیںہن ۔جیڑھی انہاں کرداراں دی صورت اَج تونڑیں محفوظ ہے ۔رفعت ؔ عباس کوں ءِڳالھ رُلا ݙیندی ہے جو سفاک مادی ترقی نے اساݙ ے کنوں اساݙی اصل سُنجاݨ چھِک گھِدی ہے ۔رفعتؔ دا عہد پاکستان ءِچ جیڑھے کارپوریٹ نظام دی چھاں تلے زندہ ہے اوبرائیاں ،بدیاں ،کج رویوں ،ظلماں ،ناانصافیاں ،بے ایمانیاں ،استحصال اَتے انسانیت کُش رویوآں دا نظام ہے۔رفعتؔ نے ایں نظام دیاں مختلف شکلاں اساݙے سامݨھے اُجاگر کیتاں ہے ،انہاں کوں اپݨا اے زمانہ تے اپݨا عہد برداشت نی تھیندا تاں ءِاپݨی مِتھ تے وسیب دی تہذیب تے ثقافت اِچ پناہ ونڄ گھِندے ہن ۔

تھل دیاں او خوشبو ئیں رفعت ؔ کتھ کر بھل سٖگیوسے

بے شک اپݨیاں مݙیاں لݙ تے بیٹ اِچ ان وٹھیوے

کݨکاں تاں بس ہولے ہولے نسرڳیاں ہن رفعتؔ

کیا آکھوں جو کݙ ݨ توݨیں ہرنیاں پھیرا پنیدیاں

اُٹھاں کوں تاں ݙیکھ تے لڳدے جیویں وسیب دے ہووݨ

ہک دم وی پر سُو نہیں کینھی اُٹھاں دے پرچھانویں

اساں ہک ݙوجھے کولوں بھڄ تے کِتھاں ونڄ سڳدے ہیں

تھلاں دے وچ گم تھی ویندن تھلاں دے پرچھانویں

بھانویں گھوڑ سوار کوں رفعتؔ لکھ اُٻاہل وی ہووے

ہک پھیریں تاں ݙک گھِندے ہن ککراں دے پرچھانویں

روز کھجوراں دا پرچھانواں کندھی اُتے پوسی

روز کہیں دیاں تانگھاں دے وچ کھول رکھیساں ٻوہا

                       رفعتؔ عباس ہوراں ءِحقیقت جاݨدے ہن جو زبان ادب ،تہذیب اتے کلچر وحدت تے پیاردا درس ݙیندے ہن تے آپس اِ چ جوڑ کے رکھیندے ہن ڄڈاں جو مذاہب تے پیار دا جو مذاہب تقسیم پسند تے فرقیاں ءِچ ونڈ کوں ودھارا ݙیندن ،ایں ڳالھوں زبان ،کلچرتے تہذیب دے مباحث فنون لطیفہ اچ ملبوس تھی کراہیں تہذیبی جڑت اتے احترام انسانیت دا ماحول بݨیندن ۔ایں پاروں آکھیا ویندا ہے جو سیکولراتے منطقی نظریات دی بنیاد تے پیدا تھیوݨ والے تنازعات اُتے سہولت نال ڳالھ مہاڑ تھی سڳدی ہے اَتے انہاں کوں اکثر مکالمے نال ختم کیتا ونڄ سڳدے۔ جݙاں جو مذہب تے عقیدے دی بنیاد اُتے سر چاوݨ آلے تنارعات حل نی تھیندے ۔اَج توݨیں ہندوتے مسلمان ایں مسئلے کوں حل نی کر سڳے جو ’’ایودھیا ‘‘ اِچ ’’مسیت ‘‘ اَتے ’’مندر ‘‘ ݙوہیں بݨا گِدے ونڄݨ یا نی یا وَل ہک اینجھی عمارت بݨائی ونڄے جیڑھی مسجد وی ہووے تے مندر وی ہووے۔کو سوودے حوالے نال البانوی مسلماناں قدامت پسند سرباں دے وچالے سادہ جیاں مسئلہ حل نی تھی سڳدا ۔ایویں ای یہودیاں تے عرباں دے وچالے یروشلم دا مسئلہ آسان کائنی کیوں ڄو ہر ’’ مقام‘‘ ݙوہیں کیتے تاریخی ،مذہبی اَتے جذباتی اہمیت رکھیندے ۔فرانسیی حکومت اَتے مسلمان والدین دے درمیان سکول دیاں ٻچیاںں دا سکول اِچ اسلامی لباس پاوݨ دا مسئلہ وی ایں نوعیت دا مسئلہ ہے ، ایں ڳالھوں اَج دا سُجا کا تخلیق کار لوکاں کوں عقیدے نال جُڑی جذباتیت اچوں کڈھݨا چاہندے اَ تے انہاں کوں دھرتی ،رِیت روایت ،تہذیب ،ثقافت اَتے اپݨی تاریخ دے تناظر اِچ ملفوف انسان دوستی دے رویاں نال جوڑنا چاہندے ،اے اوہو رویے ہن جیڑھے انسان دی سائیکی یا لاشعور دا حصہ ہن پر عقیدے دی غلط تشریح نے ایں سائیکی کوں غیر انسانی اِتے متشدانہ سرگرمیاں نال جوڑ کے اَج دے انسان کنوں اوندی سُنڄاݨ چھک گِدی ہے۔

                       ’’پرچھیاں اَتے پھُل ‘‘ ہک نویں Visionدی سرائیکی شاعری ہے جیندے وچ سرائیکی وسیب کوں چنھاں دی وادی وچ ڳولݨ دا ترلا کیتا ڳئے ۔اتھاں ’’وادی ٔ چنھاں‘‘ دا او حصہ جیڑھا سرائیکی وسیب ءِچ موجود ہے ،رفعت ؔعباس نے اونکوں ہک علامت دے طور تے گھِن کراہیں ہکو وقت اِچ سرائیکی مِتھ، لیجنڈتے رومانس کوں اپݨا سْڈی ایریا بݨایا ہے۔دانشور ڄانڈے ہن جو قوماں فلک آشنا عمارتاں ،وݙیاں تے کھُلیاں سڑکاں تے دھوں ݙیندی فیکڑیاں نال زندہ نی راہندیاں بلکہ ءِاپݨی تاریخی ،تہذیبی ،ثقافتی ،روحانی تے انسانی تے بشریاتی ریت روایت نال اپݨاںاستحکام پنیدیاں ہن ۔رفعتؔ دی شاعری ایں حقیقت دا جاندار بیانیہ ہے ۔انہاں سطحی تے معروضی ڳالھ دی بجائے اعلیٰ ارفع تے گہری سوچ کوں متعارف کرائے ،باسط بھٹی آدھے ہن:

’’ادھورے قصے کوں رفعتؔ ہک واری وَلا اڳوں تے ٹوریئے ۔ یار! عجب قصولی اے نویں ڳالھ کریندے ،انوکھڑی ڳالھ کریندے ،سݨݨ ا لے کوں ٻدھ ٻلہیندے ،ساݙی ڈھیر ساری شاعری یار دیاں زلفاں ،نین ،نقشے ،ٹور،پیراں ہتھاں ،مہندھیاں دے باہروں بھوندی رہی اے ۔رفعتؔ ہمیشہ نویں ڳالھ کریندے ،سوچݨ تے مکالمے دا دَر کھولیندے ۔‘‘(۵)

ایں تناظر اِچ رفعتؔ خود وی شاعری دی عظمت دا اعتراف کریندن ،اوفر میندن:

’’شاعری صرف لفظوں کا نام نہیں ،اس تسلسل میں قصے اساطیر ،ناٹک ،یوں کہیے کہ کسی بھی دھرتی کا پورا لیجنڈ ساتھ چلتا ہے ۔ اس لیے دنیا میں جہاں بھی کسی قوم پر کوئی دبائو آیا ہے ۔یہ دبائو استعما ریت کی شکل میں ہو یا فوجی آمریت سے وابستہ ،جہاں کہیں بھی لوگوں کی آزادی اور بنیادی حقوق غصب ہوئے تووہاں یہ ہمیشہ فنون آگے بڑھے ہیں ۔جس میں شاعری اور ناٹک ہمیشہ آگے آگے رہے ۔جہاں بھی اظہار کے راستے مسدو دہوئے تو پھر وہاں شاعری اور ناٹک لوگوں کو ہمت اور مسدود ہوئے تو پھر وہاں شاعری اور ناٹک لوگوں کو ہمت اور طاقت دینے کا حوالہ بنے ۔‘‘(۶)

’’پڑچھیاں اُتے پھُل ‘‘ روایتی غزل دی بجائے انوکھڑی سوچ دی پرچارک بݨ کراہیں سامݨے آئی  ہے ۔جݙاں رفعت ؔ نے اے شعر:

کینویں ساکوں یاد نہ رہسی اوندے گھردا راستہ

ݙو تاں سارے جنگل آسن ، تراے تاں سارے دریا

آکھیا تاں اُنہاں خود کوں ’’فریدی‘‘ روایت نال جوڑݙتا تے امید ،رجائیت تے شدید انقلابی جذبے کوں ودھا ر اݙے کے اپݨے لوکاں کوںہک پیغام نال متعارف کرائے جو منزل پڄݨ کیتے عشق د ی راہ اختیار کرو ۔ایں طرحاں زیر نظر کتاب اوں عشق دی دستاویز دی ہے جیڑھا قوماں اِچ جذبہ ہمت ،طاقت تے حوصلہ بخشیندے :

پُلاں تلوں لنگھدیاں ہویاں ٻہوں کجھ بھالݨا پوندا

اینویں تاں نہیں سانبھیاں ویندیاں ٻیڑیاں کلہم کلیہاں

ٻیڑیاں،مہاݨے ،دریا ،ٹاہلی ،کنگھی ،شیشہ ،پڑچھا ،پھُل ،بوچھݨ ،پکھی ،جنگل ،یاد ،پاݨی ،مینہ، جھومری ،جھمر ،پچھاواں ،گھوڑا ،شینہہ ،رات ،کونج ،مشکی ناگ ،نیلا سہیڑا ،رِچھ ،نیلی سِلھ ،مٹی، قبرتے ہیئاں ٻہوں ساریاں علامتاں ؛رفعتؔ دے ذہنی ارتقاء تے تخلیقی اداواں دا پتا ݙیندیاں ہِن۔ڄڈاں اساں انہاں علامتاں دا مطالعہ کریندے ہیں تاں اے خبر مِلدی ہے جو رفعتؔ کوں کہیں وݙے وچھوڑے تے ہجر دا سامݨا ہے ۔کیوں جو انہاں علامتاں دے پس منظر اِچ کہیں وچھوڑے دا تاثر مِلدے۔ بقول حفیظ خان :

’’ والد کی وفات کے بعد ،اس کا کثیر الجہتی اسکرین پلے، ادھورے خواب کی طرح بکھر کر رہ گیا ۔دریا رہانہ دریا کا کنارہ ،سکول ( گورنمنٹ مڈل اسکول سُنکی) رہانہ اس کے وہ باغیچے، جن کے قدم آدم پودوں میں چھپ کر ایک بچے نے پہلی بار پانی، مٹی اور پھولوں کی خوشبو کو ایک ساتھ محسوس کیا ۔وہ یہ بھی کہتا ہے ،والد کی موت کے بعد میں دریائے چناب کو اس کی جگہ دے چکا تھا اور اپنی بستی سے پندرہ میل دور بہنے والے اس دریا کو دیکھنے اور ملنے کے لیے بے تاب تھا ۔لیکن مجھے وہاں جانے میں کئی سال لگ گئے۔اس نے شیر شاہ کا میلہ ملک حسن بخش (رفعت کے والد) کی معیت میں دیکھا تھا ۔جھمر ،ناٹک ،تھیٹر ،شامیانے، سرکس ،مٹھائی کی دکانیں ،اندرسہ( اس کی پسندیدہ مٹھائی) اسی میلے ہی سے اس کی شاعری میں درآئے اور پھر وہ دریارہا اور نہ یہ میلہ ،نہ میرو ،ممدو ،ݙیوایا ،تماشے وال کیا بکھرے، تماشے بھی کھو گئے۔ سرپرست رخصت ہو ا تو پرستش کا دائرہ بھی تحلیل ہو گیا ۔‘‘ (۷)

رفعت خود وی اے ڳالھ آہدے ہن جو انہاں دے باطن اِچ ہک ہجردا حوالہ ہے جیڑھا مختلف شکلاں نال انہاں دے کلام دا حصہ بݨے :

’’شروع میں میرے پاس ایک دریا ،ایک بستی ،میرو ،ڈیوایا ،ممدو اور اپنی بستی میں ایک بوڑھا پیپل کا پیٹر تھا ۔جس کے نیچے میں نے پہلی بارناٹک دیکھا تھا لیکن بعد میں آوازوں، یادوں اور چہروں کا ایک ریلہ تھا جس کا بہائو میرے ساتھ رہا ۔مجھے محسوس ہو ا کہ میرے اندر ہزاروں سالوں کا ایک گھمسان ہے جو کلام کرنا چاہتا ہے ۔‘‘(۸)

کجھ کردار ،کجھ ڄاہیںاَتے کجھ شیواں بطور علامت تے استعارہ رفعت ؔ دے اظہار دا وسیلہ ہن۔ آکھیا ویندا ہے جو ہر زبان دے شعر وادب دیاں اپݨیاں علامتاں ہوندیاں ہن ۔جے اے علامتاں معدوم تھیوݨ لڳ ونڄݨ تاں سمجھو ذہن بانجھ تھیندے پئے ہن ۔رفعتؔ نے ’’پڑچھیاں اُتے پھُل ‘‘ اِچ جیڑھے استعارے تے علامتاں وریتاں ہن ،انہاں دے ݙو پہلو نشابر ہن:

۱۔                   اے یکیاں علامتاں تے استعارے رفعت ؔ نے اپݨے ماحول اچوں کشید کیتے ہن ۔

۲۔                 انہاں علامتاں تے استعاریں دے باطن اِچ ہجر تے وچھوڑے دی کسک غالب ہے۔ اے اوہو کسک ہے جیڑھی رفعت ؔ دے اندر ہر پل مچلدی راہندی ہے:

نہ ہݨ لہراں سُونہیاں گونہیاں نہ ہُݨ پکھی جاݨوں

ٹوکرے ونڈے ونڈے اساں وی کِن دریاواں ٹھِلے

چھہیاں سالاں بعد وی رفعتؔ سبھ انویں دا انویں

بس کجھ گھاٹی گھاٹی تھی گئی اوندے گھر وی ٹاہلی

وسریاں یاداں ول توں رفعت ؔ دل وچ تردیاں آندن

دوروں ٻہہ تے ݙیہدا ٹٖھا پُل توں لنگھد ے پاندھی

مدتاں بعد اج پاݨیاں اُتوں گھر دِر ولے ہسے

ہر شے ساکوں وہندی وہندی ،ٹردی ٹردی ݙسدی

نیلیاں سِلہاں والیاں مستیاں رہ ݙیدھیاں رہ رویندن

جیڑھا پہر قضا تھی ویندا او وَل کتھاں وَلدا

اے  وی ساکوں کینویں ݙیدھن ایہو ݙیکھ گِھنیجے

ہک پھیریں تاں پکھییاں دے نال پکھی بݨ اُڈیجے

ہک دھمیں تاں ایہو جہیں کوئی ، ایہو جہیں کوئی رفعتؔ

اپݨے آپ کوں چَنبے اتوں آپ ہی ونج چݨیجے

انہاں گھوڑ سواراں دے کوئی رستے وی ڄو ہوندے

ہک پھیریں گم تھیوݨ والے لبھدے وی جو ہوندے

جنگل تاں اے بھانویں سارا کہیں تے کھُل وی پووے

جیڑھی خوشبو گم ڳئی ہے اوہا لبھے وی تاں

اساں تاں رفعتؔ مر ونڄݨاں ہے ساݙیاں قبراں اُتے

راہواں بُھلیاں چڑیاں لہہ تے ڳاوݨ ڳاندہاں ہوسن

ہجر ، فراق تے وچھوڑا انسانی دلاں دی اداس کتھا ہے۔ایں ڳالھوں اے کتھا وݙی تخلیق دی بنیاد بݨدی ہے۔رفعتؔ کوں جیڑھے وچھوڑے دا روگ ہے او ذاتی وی ہے تے وسیبی وی۔او ہر ساہ نال انہاں جھوکاں تے کرداراں نال ہمکلام راہندن جیڑھے وقت دے پھیر وچ کھتائیں گم تھی ڳئے ہن۔پنج چھی ہزار سال پراݨی تہذیب دی مالک وادی سندھ کوں پاکستانی اسٹبلشمنٹ نے ستر سالاں اِچ وڳاڑݨ دی ہر کوشش کیتی ہے۔ ساݙے ݙیوائے تے ممدے ساݙی ایں تہذیب دے وارث ہَن۔رفعتؔ اپݨے کلام وچ انہاں وارثاں کوں ہکلاں ݙیندے نظردِن۔ایں پس منظر اِچ اے شاعری دی زبان وچ اپݨی تاریخ تے تہذیب کوں جڳاوݨ دی ہک آہر وی ہے۔جیندے وچ رفعتؔ ہر طرحاں نال کامیاب تھئے۔

                       رفعتؔ نے ہوش سبھالݨ نال ہی ایں حقیقت کوں جاݨ گِھدا ہئی جو قیام پاکستان توں فوری بعد ریاست پاکستان نے ملک دیاں چھوٹیاں قومیتاں خاص کر سرائیکی قومیت کوں نظر انداز کرݨ دی پالیسی جاری رکھی ہوئی ہے۔ایں طرحاں سرائیکی وسیب بدیسی’’ کالونیل ازم‘‘ دے بعد دیسی’’کالونیل ازم‘‘ دا شکار وی تھی ڳئی ہے۔نوآبادیاتی عہد دے منڈھ وچ سب کنوں پہلے نو آبادکار کہیں نہ کہیں طریقے نال زمین تے قبضہ کریندے۔ایندے بعد او اِتھاں اپݨی ثقافت اتے مذہب دی برتری دے حوالے نال مقامی تہذیب، ثقافت اتے مذہب کوں کمتر قرار ݙیندے۔اَتے اپݨی ثقافت رائج کرݨ دی کوشش کریندے(۹) سرائیکی وسیب نال اے عمل صدیاں توں جاری ہے جیندا احساس رفعتؔ کوں ٻہوں جلدی تھی ڳیا ہئی۔اَتے ایہو احساس ’’پڑچھیاں اُتے پھُل‘‘ دی تخلیق دا باعث بݨے۔

                       حضرت خواجہ غلام فریدؒ تے رفعتؔ دے کلام اِچ ہک وݙی مماثلت اے ہے جو خواجہ سئیں نے سرائیکی وسیب دے وݙے’’ رنگ‘‘ روہی کوں تخلیقی ریاضتاں نال اپݨی روح دا ایویں حصہ بݨایا جو انہاں دی ہک لائن پڑھݨ نال پوری روہی سامݨے آویندی ہے۔ایویں ہی رفعتؔ نے سرائیکی دریائی تہذیب دے رنگ کوں اپݨے من دا حصہ بݨا کے پوری سرائیکی تہذیبی تے ثقافتی ریت کوں ہمیشہ کیتے محفوظ کر چھوڑیے۔ رفعتؔ دی شعری کائنات وچ چنھاں پورے سرائیکی وسیب دا استعارہ بݨ کے صدیاں تے محیط تہذیب دی طرفوں ہک بلیغ اشارہ ہے ،خواجہ سئیں نے روہی ،رفعت نے چنھاں اَتے اشو لال نے سندھ دریاتے تھل کوں جاندار تہذیبی تناظر وچ پیش کر کے اتھوں دے لوکاں دی عظمت دا اعتراف کیتیے ۔میݙے موقف دی تائید وچ رفعت دے ݙوچار شعر ݙیکھو :

تیݙیاں کافیاں پڑھ تے خواجہ ہݨ تاں اینویں لڳدے

جیویں میݙا اپݨا وی کوئی روہی رہندا ہووے

اساں تاں وہندیاں پاݨیاں تے وی بتیاں بالی ویندے

دریاواں دی مݨ تے ساݙی ماڑی وی جو ہوندی

ٻہوں ساریاں کوئی وستیاں وچوں لنگھدیاں اینویں لڳدے

جیویں ساری عمر اساݙی اتھاہیں لنگھی ہووے

اساں تاں ایں دریا دے مݨ دی مٹی ہی چُم گھِنوں

آپے کہیں تے ونڄ ہی کھُلسن ایندیاں رمزاں آکھو

اساں ہک ݙوجھے کولوں بھڄ تے کتھاں ونڄ سگدے ہیں

تھلاں دے وچ گم تھی ویندن تھلاں د ے پرچھانویں

’’پڑچھیاں اُتے پھُل ‘‘ بظاہر سرائیکی غزلیہ مجموعہ ہے ،پر ایندے خالق نے غزل دی روایت اچوں ہک نواں رنگ متعارف کرائے ،غزل عام طورتے عشقیہ موضوعات نال مزین ہوندی ہے پر رفعتؔ دی غزل داستانوی رنگ نال رنگی ہوئی ہے ،ایویں ڄاپدے جیویں ایندی غزل دا ہر منظر کہیں قصے دا کینوس ہے ۔مرادا ے ہے جو ہر شعر کیں تلمیحاتی رنگ نال کہیں سچے قصے دی خبر ݙیندے، اے رنگ رفعتؔ دے تاریخی تے تہذیبی شعوردی نشابر مثال ہے:

پوری کھیٖڈ اِچ ساݙا حصہ ایہو ہے بس رفعتؔ

جیڑھے ویلے بادشاہ آوے بتیاں سر تے چانواں

اساں تاں شادیاں والے کچا وے جھل تے بیٹھے ہوئے ہیں

کِتھاں رہ ڳیا ہو سی رفعتؔ او الغوزے والا

مشکی نانگ کوں ساوݨ دے وچ مار بیٹھے ہیں رفعت ؔ

ہݨ تاں ہک پچھاواں ساݙے چار چفیرے رہسی

جنگل دے سبھ قصے گدڑ کلہا ڄاݨدا ہئی پیا

پر ایں قصاں اندر خود کوں بادشاہ ڄاݨدا ہئی پیا

گھوڑ سوار تاں جنگل دے وچ گم تھی ویندا رفعتؔ

او تاں بس ہک نیلا سیہڑ رستا ڄاݨدا ہئی پیا

ہک پھُلے دی ڳالھ تاں اینجھی کوئے نہ ہئی پئی رفعتؔ

مائی جو اینویں ٹرویندی تاں کاں دا دل وَدھ ویندا

ساکوں اڄ تئیں یاد ہے رفعتؔ او گدڑ دا قصہ

کنیں مینگݨیاں پاتے وی جو راجہ بیݨا رہندے

                       ایں طرحاں اَساں آکھ سڳدے ہیں جو رفعت ؔ دی غزل ،فارسی تے اردو غزل توں نہ صرف الگ مزاج رکھیندی ہے بلکہ معاصر سرائیکی غزل دے اندروی رفعتؔ ہک نویکلا شاعر بݨ کے سامݨے آندا ہے۔ انہاں دا کمال اے ہے جو انہاں استعارے ،تلازمے ،اشارے ،کنائے تشبیہاں اَتے تلمیحاں اپݨے ماحول اچوں اخذ کر کے اپݨی غزل کوں ’’سرائیکیت‘‘ دی اعلیٰ ترین مثال بݨا ݙتے ۔معاصرسرائیکی غزل اَتے نظم دی ہک وڈیٖ خامی اے ہے جو ایندے اُتے ’’اُردو ‘‘ شعری اسالیب تے لہجہ دارنگ گوڑھا ہے پر رفعتؔ ہوراں پوری برجستگی نال سرائیکی مزاج کوں اپݨے نال رکھے ۔ایندی وجہ اے ہے جو رفعتؔ اپݨے من وچ وسیب دے عام لوکاں دے جذبے تے احساسات کوں وسا کے ہک نویں رنگ دا ایہو جیہاں ’’ اظہاریہ ‘‘ ݙیوݨا چاہندا ہئی جیکوں پڑھ کے بے ڳانگی تے اجنبیت دا احساس نہ تھیوے ۔انہاں ہک قصولی دی کاراپݨے وسیب دے قصیاں کوں بیان کیتے ۔ایں تناظر وچ ’’پڑچھیاں اُتے پھُل ‘‘ دا عنوان وی معنی خیز ہے ۔پڑچھا زمین تے وچھاوݨ آلی ہک صف داناں ہے ،جیندے اُتے ورکر کلاس یا عام لوک ٻاندھن ،رفعت ؔانہاں لوکاں کوں پھُل دی علامت وچ گھِندن ۔اَتے رنگلا پڑچھا رفعتؔ دی دھرتی ہے ،جیندے اُتے پھُلاں جیں لوک وَسدن تے اپݨے پس منظر وچ ہک ایجھی تہذیب رکھیندن جیندی اپݨی سُنجاݨ تے اپݨا حوالہ ہے ۔زیر نظر کتاب ایں ’’حوالے ‘‘ دی ڳول دا عنوان ہے ۔کیوں جو رفعتؔ دے وسیب دے اے پڑچھے مِل تے ݙکھ سُکھ وݨدݨ دا وسیلہ بݨدن ۔ایں حوالے نال وادی سندھ دے لوکاں دے مزاج دا پتا وی لڳدے جو کیویں اتھوں دے لوک صدیاں توں رَل مِل کے راہوݨ دے عادی ہن:

ہک ݙوجھے کوں ݙیکھ تے جیندن ،شالا جیندے رہوݨ

بوہا ساݙے گھر دا بوہا ،کندھی اوندی کندھی

ساݙے ویڑھے پھُل ہووݨ تاں کینویں تھیوے رفعتؔ

کِکر دی خوشبو وی ساکوں رات سمݨ نہ ݙیندی

اساں تاں پہلے ݙینہہ دیاں اینویں تھل دیاں ریتاں ہاسے

او تاں اوں نے ہݨ تئیں ساکوں کٹھا کیتی رکھیا

ویندے ویندے پاکستانی حالات تے واقعات دی روشنی وچ ہک ٻیا شعروی ݙیہدے ونجو،کیویں جو جرم پاکستان دیاں وݙیاں قومیتاں کریندیاں ہن پر سزا دے حقدار وادی سندھ دے لوک بݨدن :

کنگڑی تاں ٻس ݙوجھے کھاندے ہتھیں کونج آویندی

جیندے نکے نکے ٻچے نہ پاݨی نہ چوڳا

ایں طرحاں دے حساس موضوع سرائیکی تلمیحاتی روایت اِچ بیان تھی کرائیں رفعتؔ دی شاعرانہ عظمت کوں ظاہر کریندی ہے تے ایہو ہی ’’پڑچھیاں ‘‘ اُتے پھُل ‘‘ دی عظمت دی دلیل ہے ۔

حوالہ

اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان