دلشاد کلانچوی ۔ خاکہ

لکھت: عبدالباسط بھٹی

درمیانہ قد، سانولا رنگ، سلوݨی طبیعت، سروں گنجے اتے بھیݙے لیلے دی کَھل دی بݨی ہوئی ٹوپی، تھوݙ غُلابی ، اکھ مستانی، نک طوطے دی چُنج، اکھیں اتے موٹے فریم آلی عینک، پَھدے پر پَھد لکائی ودن بݨاوتی ݙنداں توں فیدہ چاتی ودن۔ گِھگھاں لڑک ڳن یارو ٻڈھیپا آ ڳیا۔ مچھاںنک دی امان اچ ݙاڈھی مون۔ مَنجھ سُتھݨ اتے تن اتے قمیص، جوانی اچ پینٹ شرٹ وی پیندے رہ ڳن، نہ اُبھردے دا پتہ نہ لہندے دی خبر، ݙینھ سرائیکی رات سرائیکی۔

اٹھدے ٻاہندے واہمہ دل کوں مُول نہ وسرے سرائیکی سرائیکی سرائیکی۔ ایہ ہن مامائے سرائیکی سئیں دلشاد کلانچوی سئیں۔ بابائے سرائیکی کیوںنہ …؟ بابائے سرائیکی تاں فریدݨ سئیں تِھے۔ کلانچوی سئیں خود وی حضرت خواجہ غلام فرید رحمتہ اللہ علیہ کوں بابائے سرائیکی منیندن میں بے وساں ہاں کیا نہ کراں، کنتے مراں، کن منہہ کراں کتھ ونڄ لُکاں۔

بندہ ریٹائر تھیوے، اللہ اللہ کرے آرام کرے اساں ݙٹھے ڈھیر بزرگ مسیتاں مَل ویندن۔ کلانچوی سئیں ریٹائر کیا تِھن سرائیکی زبان تے ادب دے پڑ پئے ڳن ݙٹھڑے ݙند تے چٹڑے وال، نہ کوئی حد نہ ٻناں، اصلوں چھڑ ڳن سرائیکی دے پِچھوں۔ حالی تئیں کتاباں کوئی ݙڑھے پن۔ چلو نونہاں دی تاں جان چھٹی نہ تیری نہ میری۔ اپݨی غرقی اِچ غرق پتر جوان ، دھیاں پرایا دھن۔ ہمت تاں ساݙی مامی دی جیڑھی ایجھے بندے نال گذار ڳئی اے ، گذاری ویندی اے، اللہ دی ٻانہی۔ کلانچوی سئیں کوں ہٻلا سا کھادی ویندے ہَے متاں سِر تے آ ونڄے تے کوئی کم ادھورا رہ ونڄے۔

زہر کوں زہر سمجھ تے پیندوں

ݙیکھ تاں سہی ہٻلاس اساݙے

لکھی آندن۔ چھپائی آندن۔ ونڈائی آندن۔ اللہ ڄاݨے کوئی خزانہ لکائی ودن یا مصلے تلوں پیسے چیندن جیڑھے ویلھے ونڄوں ’’ بھٹی صاحب نویں سوکھڑی قبول کرو‘‘ ہزاراں دیاں کتاباں تاں میں دٻ آیاں فی سبیل اللہ۔ ساݙی کم عقلئی کلانچوی سئیں دی بھل منسائی مجال اساں کݙاہیں کوئی پیسہ کھرکیے ہووں، ہے توباں کلانچوی سئیں ہتھ سوڑا کیتا ہووے۔

کلانچوی سئیں ہر صنف اچ لکھدن۔ لکھدے پن ودھ ودھ، تھیوݨ ڈھیر، مذہب توں شروع تھن، شاعری تے ان کھڑن۔ ظلم اے حد مک ڳئی اے شاعری کوں نھیں بشکیا ، ݙسو بھال اساں کیا کیا کروں؟ ساݙا کیا قصور اے متاں کوئی سمجھے کلانچوی سئیں ٻڈھے تھی ڳن۔ کلانچوی سئیں ولدی جوانی چیندے پن مستی پکڑی آندن۔

ڳل اچ پا محبت دا کشکول گھنساں

میں خیرات دل والی انمول گھنساں

میݙا دل اکھیندے او ہک ݙینھہ منیسی

منا ویڑھے آساں ٻلھا کول گھنساں

میں رڳ رڳ توں اوندی ہاں دلشاد واقف

رُٹھے کوں مناوݨ دی رڳ ڳول گھنساں

ایہ حال کلانچوی سئیں دا پنجاسی توں ٹپدے پن۔ ٹھرکی ایں جو دل توں گھٹ کوئی شہ قبول نئیں کریندے۔ ݙسو سوہݨا اساݙے جہیں چُھوہَر چھٹکر کیݙے مرن؟ ’’ واہ مئی لعلو آپ تاں ڳلیوں ٻیاں کوں وی ڳالیو‘‘ ساکوں وی سرائیکی دی بیماری کلانچوی سئیں کنوں لڳی۔ سن ۱۹۷۷ء اچ پہلا سرائیکی خط دلشاد کلانچوی سئیں کوں لکھیا۔ جیندا جواب کلانچوی سئیں ۷۷۔۸۔۱۳ کوں ݙتا۔ خط اڄاں وی لکائی وداں تبرک حاضر اے۔

’’ تہاݙا سرائیکی وچ لکھیا ہویا خط ملئے۔ میݙا خیال اے تہاݙا پہلا سرائیکی خط اے۔ جیڑھا تساں سرائیکی وچ لکھئے تے ٻہوں خوشی تھئی اے، جو ایہہ خط سرائیکی وچ ہے تے ٻہوں سوہݨیں لفظاں وچ ہے کوشش کروں تاں ایں کنوں وی ٻہوں سوہݨیں لفظاں وچ لکھ گھنسو۔ سرائیکی کیتے تہاݙا شوق تے خدمت دا جذبہ ݙیکھ تے خوشی تھئی اے۔

میں لکھیا، ٻچیاں دے شہر ہوونی، میں ادیب بݨݨ چاہنداں۔ جواب آیا ’’ جیکر کوئی ٻال سرائیکی دا ادیب بݨ ونڄے تاں ایںکنوں ٻئی کیا خوشی تھی سڳدی اے۔‘‘

میں پہلی واری کلانچوی سئیں کوں ۱۹۷۷ء اچ ݙٹھا۔ دل اڑ ڳئی، ٹکی تھی ڳیم۔ ساد مرادا، بھولا شولا، اللہ والا، ݙٹھم کتھ تے ، سائیکل تے، سائیکل وی اوھا جو ݙہدیں سک نہ لہے۔ حیران تھی ڳیم وبل ڳیم۔ یارو ایہہ کیا، ناں ڳاݙی نئیں چیندی آپ سائیکل تے بھل ووئے جواناں تیݙی سادگی۔ اللہ ڄاݨے ہݨ او سائیکل کتھ ہے؟ جے پوترے ݙوہترے ویچ چھوہارے کھا ڳن تاں اللہ دی مرضی جے گھانگا کہیں چنڈ وچ پے تاں او سرائیکی قوم دا ورثہ ہے اینکوں سنبھالݨا چاہیدے۔

اللہ ڄاݨے ساݙی مامی کیویں جھٹ گزاریئے ایجھے بندے نال۔ جے نینگریچے چندرا بھنورا تاں لوکاں دیاں ڳالھیں جہان دے مہݨیں ، جے ٻڈھا لٹھا ای لفٹ نہ کراوے تاں ڳالھ مک ڳئی ٻیا کیا:

’’ مسرت دا پیئو۔ او مسرت دا پیئو‘‘

’’ہوں؟‘‘

’’سئیںذری میݙی ڳالھ تاں سُݨو‘‘

’’توباں چپ نیوی کر سڳدی، ہتھ تے ٻلوائی چا۔ سِر کھا ٻاہندیں۔ کھڑ ارام کر ہک صفحہ تاں ٻیا لکھݨ ݙے۔‘‘

’’ اے اڄاں ہک صفحہ پیا لکھیندے سویل دا۔ بھاہ لڳی کتاباں کوں۔ میݙیاں پہاجݨیں ، سویل دی سݙیندی ٻیٹھی آں اڄاں تیݙا ہک صفحہ ای نئیں پیا مُکدا۔ میݙی تاں قسمت سڑ ڳئی۔ پتہ نئیں کیا ݙٹھا میݙے ماء پیئو ایجھے نکمے دے لڑ لا ݙتونیں۔ شادی تھی تاں پنٹڑی پا کالج آندا پئے ویندا پئے۔ پنشن تھی تاں ݙینھ رات کتاباں اچ۔ میݙے کنوں تاں ایہے چنڳیاں۔‘‘

خیر ایہہ میݙا وہم تھی سڳدے۔ شاید ایہہ ڳالھیںنہ تھیندیاں ہووِن پَر سچی ڳالھ اے مامی ساݙی چُکی اے۔ جے تھڄوں قبضے اچ رکھیندی تاں اڄ دلشاد، دلشاد کلانچوی نہ ہوندا۔ عطاء محمد ہوندا یا عطو، گوݙیاںنال تاں ٻیٹھا ہوندا۔ اللہ ساݙیاں مامی دی عمراں دراز کرے۔ سُکھی صحت ہووِس۔ عطا محمد تے احسان ہس جو اونکوں دلشاد کلانچوی بݨݨ ݙتس۔ سرائیکی قوم تے احسان تھیا جو تھیا۔ اللہ کلانچوی سئیں دی عمراں دراز کرے۔ سُکھا سَوکھا تے ساوا رکھے۔ پیر فریدݨ دے صدقے سرائیکی ادب دا ایہ کھوہ، پَر ہݨ تاں کھوہ نی رہ ڳئے میں آہداں سرائیکی ادب دا ایہ ٹیوب ویل ہمیشہ چَلدا رہے۔ ایندی بجلی کݙاہیں فیل نہ تھیوے۔ بجلی کیویں فیل تھیسی؟ تھیا تاں انجݨ آلا ٹیوب ویل۔ میں آہداں سرائیکی ادب دا ہکڑہ۔ پَر کو، ہکڑہ وی تاں سک ڳئے۔ ستلج دا پاݨی وی مارکہ ویچ تے پی ڳن۔ خیر کلانچوی سئیں دا خفتار ݙیکھ ایمان نال میکوں واہمہ لڳا رہ ویندے جو عزرائیل نال کیا تھیسے۔ کلانچوی سئیں تاں ہر ویلھے رُدھے ہوئے ہوندن۔ ’’کلانچوی صاحب! سوہݨامیں آیا کھڑاں۔‘‘

’’کون؟ عزرائیل۔‘‘

’’ آ میݙی جند کیا حال اے۔ اچھک تکڑا موٹا۔‘‘

’’ شکر اے اللہ دا وݙا کرم اے۔‘‘

’’ آوݨ دا حال ݙے؟‘‘

’’ کیا حال ݙیواں۔ مکھݨ تیاری کر ٻیا کیا‘‘

’’ نہ کیتی کر ایہے اُٻالھاں کھا ڳیاں تیکوں۔ اللہ دا ٻانہاں ، تیکوں پتہ تاں ہے میں ڈھیر کھنڈیر کِھنڈائی ٻیٹھاں ایہے کم تاں پورے کرݨ ݙے۔‘‘

’’دلشاد اڄاں کوئی کسر رکھی، ہر صنف اچ تاں زور ماری ، ہݨ کوئی نویںنینگراں کوں وی موقع ݙتے۔‘‘

’’عزرائیل خان جینویں، گابے ہل وہاون ہا تاں ݙانداں دی بات کون پُچھے ہا۔‘‘

’’دلشاد تیݙی ڳالھ بر حق پر میں مجبور آں۔‘‘

’’ کیا مجبوری اے جے اتھئوں بہاولپوروں نڳ پورا کرݨے تاں کہیں سیٹھ کنوں پھیرا ماری آ ۔ جے بہاولپور دی پابندی کائنی تاں ملتانوں تھیا آ۔ نور احمد فریدی ٻیتھے مَہر عبدالحق ٻیٹھے۔ جے تئیں میں اپݨے کم نبیڑ گھناں۔

’’کاکا دلشاد نڳ تاں میں بہاولپوروں پورا کریساں۔ اچھا توں کر گھن اپݨیاں پوریاں۔ میں ول کہیں ٻئے ویلھے آساں۔‘‘

حوالہ

کتاب: کرینہہ دے پُھل، مصنف: نصیر شاہ ، جھوک پبلشرز ملتان