دبستان میانوالی دی نویکلی آواز… سلیم احسن

لکھت: ڈاکٹر گل عباس اعوان

                       میانوالی دی سر زمین ہک مردم خیز خطہ اے۔ ایں خطے جتھاں عظیم کر کٹر عمران خان پیدا کیتے اُتھاں لوک موسیقی دا شہنشاہ لالہ عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی وی ایں سر زمین دا پتر اے۔ شاعری اِچ جتھاں پروفیسر منور علی ملک لالہ افضل عاجز بابائے تھل فاروق روکھڑی، محترم محمود تے کئی ٻئے معتبر ناں ساݙے سامݨے آندن اُتھاں ہک معتبر ناں پروفیسر سلیم احسن اعواݨ وی ہے۔

                       ادب دے میدان اچ میانوالی آپݨے ݙوہڑے تے گیت نگاری اچ جگ مشہور شہر اے۔ کیویں جو ایں شہر اچ جتنے گلوکار پیدا تھئین انہاں کوں کلام مہیا کرݨ سانگے فطرت اِتھاں گیت نگار تے ݙوہڑہ نگار وی پیدا کیتن۔ پر پروفیسر سلیم احسن اعواݨ دی سنڄاݨ دی انہاں نظم تے انہاں دی غزل ہے۔

                       جتھاں اُنہاں دی نظم نگاری تے غزل نگاری اُنہاں دی انفرادیت پسندی دی ݙس ݙیندی اے۔ اُتھاں انہاں دا اسلوب انہاں دی فکر تے اُنہاں دا لفظیں دا انتخاب تے استعمال اُنہاں دے منفرد ہووݨ دا ثبوت ہے۔ پروفیسر سلیم احسن ۱۹۷۴ء توں کالج پڑھاوݨ دا سلسلہ شروع کیتا تے ۲۰۰۴ء اِچ ایسوسی ایٹ پروفیسر دے عہدہ توں ریٹائر تھئین۔ انہاں دے بقول انہاں سرائیکی شاعری دا آغاز ہوں زمانے کیتا جݙاں لوک سرائیکی کوں پنجابی زبان سمجھدے ہن۔ اَتے ماء دھرتی دا پُتر ہووݨ سانگھے میݙی ایہ ذمہ داری اے جو میں ماء ٻولی دی خدمت کراں۔

                       سلیم احسن سرائیکی زبان کوں پہلی کتاب ’’جھکڑ جھولے‘‘ ۱۹۸۴ء اِچ عطا کیتی جینکوں ۱۹۸۴ء اِچ خواجہ فرید صدارتی ایوارڈ توں نوازیا ڳیا۔ اُنہاں دی ݙوجھی کتاب ’’چیتے چِنتے‘‘ ۱۹۹۳ء اِچ آئی۔ ایں کتاب پنجابی حلقیاں اچ تے میانوالی اِچ سرائیکی کوں معتبر بݨایا۔ ایں کتاب دے مطالعے نال ایہ ڳالھ سامݨے آئی اے جو سلیم احسن ہک پڑھا لکھیا آدمی تے صاف ستھرا ذہن رکھݨ آلا لکھاری اے۔ سلیم احسن دی فکر، زندگی دے معاملات تے کائناتی حقیقتاں بارے ٻہوں صاف اے۔ او کہیں ڳالھ بارے تشکیک دا شکار نئیں۔

                       سلیم احسن سرائیکی وسیب دا پُتر اے تے ایں وسیب دیاں محرومیاں اوندے روز مرہ دے مشاہدے دا حصہ ہن۔ سلیم احسن دی شاعری تے تبصرہ کریندے ہوئے ڈاکٹر طاہر تونسوی لکھدن جو

’’…اونہہ کھلی اَکھ نال زمانے کوں ݙٹھے ہم عصر ادبی تحریکاں دا مطالعہ وی کیتے تے آپݨے وسیب کوں رڄ کے پرکھیے تے اوندے مسائل کنوں واقفیت وی حاصل کیتی اے۔ ایہا وجہ اے جو ہݨ اوندے تخلیق اظہار دیاں پرتاں مختلف ہن تے ایندے وچ موضوع تے اسلوب ݙوہائیں حوالیں نال فوری نکھار نواں رنگ تے نواں ڈھنگ آ ڳئے۔‘‘ (۱۵)

                       ایہ نواں نکھار نواں رنگ تے نواں ڈھنگ پروفیسر سلیم احسن دا او نتیجہ اے جیڑھا انہاں سرائیکی وسیب دیاں محرومیاں دا مطالعہ کرݨ توں بعد اخذ کیتے۔ پروفیسر سلیم احسن کوں ایں ڳالھ دا چنڳی طرح ادراک اے جو سرائیکی لوک ایں وسیب دے قدیمی رہائشی تے اصل مالک ہن۔ پر قسمت دی ستم ظریفی ݙیکھو جو انہاں کو بدیسی حکمراناں تے ول اُنہاں دی باقیات آپݨے تِڑ، آپݨے وسیب تے مہمان بݨݨ تے مجبور کر ݙتے۔ حالت اے تھی ڳئی ایہ جو سرائیکی لوک سرکاری دفتراں اچ بغیر کہیں سفارشی رقعے دے داخل تھیندے وی ݙردن۔

                       واہ وا لیکھاں لکھیاں لکھیاں

                       واہ ویلے دے رنگ

                       گھر دا واسو‘ گھر وچ آیا

                       بݨ کے ہک مزمان

                       سانجھ تھئی حیران

                       لہٰذا پروفیسر سلیم احسن ایں نروار دا ایہ حل سوچیئے جو لوکیں کوں انہاں دے حقوق دا شعور عطا کیتا ونڄے۔ اُنہاں جتھاں وسیبی لوکیں کوں جڳاوݨ دی کوشش کیتی اے اُتھاں وݙے وݙے منصوبے گھنݨ دی کوشش کرݨ آلے سیاست داناں کوں وی احساس ݙیوائے جو :

ایراں دی کجھ کاری کر

چھتاں تے نہ گارے لا

                       پروفیسر سلیم احسنؔ ڄاݨدن جو ہر قوم دی مضبوطی اوندے اَیراں دی مضبوطی اِچ اے۔ او ایہ وی ڄاݨدن جو کہیں وی قوم دی عوام دے درمیان مذہبی تے سیاسی ہم آہنگی ای قوم دے ایرے شمار تھیندن۔ سلیم احسن دے مطالعہ دی بنیاد سرائیکی وسیب اے۔ لہٰذا اُنہاں دی شاعری دی بنیاد وی سرائیکی وسیبی محرومیاں ہن۔

                       آپݨی نظم مسٹر وچ لکھدن جو

ݙکھ درداں دے ماراں کیتے

سارے موسم ہکو جئے ہن

                       پروفیسر سلیم احسن تھل دے وسینک ہن۔ اُنہاں نہ صرف سیاست دان تے سیاست دا اصلی چہرہ ݙٹھے بلکہ کلیم کرݨ آلے لوکیں دے نال نال سرکاری اشرافیہ کوں تھل دی زمین دی بیدردی نال الاٹمنٹ وی تھیندی ݙٹھی اے۔ او وݙے قریب توں ݙیدھن جو کیویں سرائیکی وسیب دے ونڈارے کیتے ویندے پئین تے کیویں اِتھوں دی سرائیکی اکثریت کوں اقلیت بݨاوݨ دی کوشش کیتی ویندی پئی اے۔ چونکہ سرائیکی لوک امن پسند ہن، گوتم دی ݙتی نمانتا تے اسلام دی امن پرستی دی تعلیم انہاں دی رَت اِچ شامل اے۔ لہٰذا او سیاسی تے عسکری جبر کوں برداشت کریندے راہندن۔

جکھڑاں دی منہ زوری اَڳے

ٻیر‘ ٻیری دے کِر کِر پوون

                       پروفیسر سلیم احسن ایجھیں جاہ دے وسنیک ہن جتھاں انہاں دے مغربی پاسوں دریائے سندھ گزردے تے مشرقی پاسوں تھل اے۔ نشیبی علاقیاں کوں چھل کھا ڳئی اے تے تھل دے لوکیں کوں تس۔ تھوڑے فاصلے تے روہ ہن تے روہ آپݨے پتھریں تے قبائلی روایات سمیت انہاں دی شاعری دا کینوس بݨدن۔ بعض دفعہ تاں ایویں لڳدے جو سلیم احسن ناں تاں روہاں نال متھالا سڳدن تے ناں چھل تے تریہہ نال‘ ناں او سیاست دی وڳڑی چال کوں درست کر سڳدن تے نہ مذہبی منافرت کوں۔ او انہاں ساریاں دے درمیان ہک چُنڈ اِچ ٻہہ کے چپ چاپ حیاتی گزارݨا چاہندن۔

ݙیوا غریب آکھے کل شام وَت وی ٻلݨے

جھولاں دے نال کیوں میں سانجھاں وِڳاڑ ٻاہواں

                       پروفیسر سلیم احسن دے لفظ ’’جکھڑ‘ جھولے‘‘ آپݨے اندر معونیت دا ہک نظام رکھدن۔ جبر بھانویں سیاسی ہووے بھانویں عسکری، مذہبی انتہا پسندی دا رحجان ہووے تے بھانویں بین الاقوامی شاطراں دیاں چالاں۔ مقامی جبر ہووے تے بھانویں بندے دی انفرادی منافقت دا کمال‘ سلیم احسن کوں محسوس تھیندے جو اے جھکڑیا جھولا جیڑھے انفرادی تے اجتماعی سطح تے سرائیکی وسیب دا زیان کریندے راہندن۔ او جئیں ویلھے سرمایہ داراں دی زر پرستی تے انسان دی بے توقیری ݙیہدن تاں انہاں سرمایہ داراں کوں ’’ٻگھیلے‘‘ آکھݨ تے مجبور تھی ویندن۔ او ݙیہدن جو سرمایہ دار، جاگیر دار، سیاستدان تے عسکری قوتاں اِتھوں دی مظلوم عوام دیاں ہݙیاں وی چونڈ چونڈ کھاندے پئین۔ مختلف قوتاں عوام کوں مختلف نعرے ݙے کے انڄ انڄ خانیاں اِچ تقسیم کرݨ دا آہر کریندن تے وت انہاں کوں تُنب کھاندن۔ ایں کیفیت تے آپݨی شدید نفرت دا اظہار کریندے ہوئے پروفیسر سلیم احسن فرمیندن جو:

                       آدم شکاری بݨیا

                       آدم شکار ہویا

                       مارݨ حلال ہویا

                       کھاوݨ حلال ہووے

                       پکھیاں دی جان چُھٹے

                       ایں ’’کھاوݨ حلال ہووے‘‘ جہیں لفظیں اِچ جیڑھی شدت موجود اے اوکوں اوہو شخص محسوس کر سڳدے جیڑھا ایں جبر دا شکار ہے یا رہ ڳیا ہووے۔ جبر بھانویں جیݙا وی زور آور ہووے، اوندا ردعمل ضرور کہیں ناں کہیں ݙینہہ سامݨے آسی۔ ایندے ردعمل دے کئی زاویے ہوسن۔ ہک زاویہ جبر دے اڳوں سِر سٹ ونڄݨاں ہے تے ݙوجھا ردعمل جبر دے مقابل مضبوط تھیوݨ دا فلسفہ پیش کرݨ تے اوندے تے ڈٹ ونڄݨ ہے۔

                       سلیم احسن ایں جبر دا مقابلہ کریندن۔ انہاں ݙسائے جو جیڑھیاں قوتاں تہاکوں اڄ مٹی اچ پورݨ دا آہر کریندیاں پئین او ایں حقیقت کوں بُھلیاں ٻیٹھن جو جیکوں او مٹی اِچ پوریندیاں پئین ایہا پوری ہوئی شئے ہک ݙینہہ زور آور درخت بݨ کے ڄمسی۔

                       ماݨ نہ اصلوں کیندا تُرٹے

                       مٹی دے وچ رَلیا ٻوٹا

                       شالا پھٹے                                                (نظم ماݨ، ص: ۲۴)

                       پروفیسر سلیم احسن سمجھدن جو سرائیکی وسیب ہݨ جاڳ پئے۔ کہیں دانشور کوں قید کرݨ نال سرائیکیاں تے ودھدے ہوئے قدمیں کوں ہݨ روکیا نئیں ونڄ سڳدا:

پنجرے دے وچ سٹ گھت میکوں سٹ سڳدیں

ݙک نئیں سڳدا توں پر آندیاں رُتاں کوں

                       ایں موقعے تے او ݙیہدن جو وسیبی جاڳ پئین۔ اُنہاں دے جذبے وی بیدار تھی ڳئین۔ او سمجھدن جو ہݨ انہاں جذبیاں تے عمل کرݨ دی ضرورت اے۔ جئیں ویلھے جذبے عمل دی صورت اختیار کریسن تاں ایہ ساریاں ’’فرضی تے نقلی قوتاں‘‘ پچھڑوکا بھڄسن۔

دیر ہے ٻس ہݨ‘ جذبیاں دے لشکاراں دی

راہواں توں روہ بھارے بھارے ٹُر ویسن

ݙینہہ جو نِکلا گھن کے نیزے دُھپاں دے

پھردی چھاں دے کوڑ سہارے ٹر ویسن

                       سئیں سلیم احسن انہاں ’’فرضی تے نقلی قوتاں‘‘ کوں مختلف حوالے ݙے کے سمجھاوݨ دی کوشش کریندن جو سبھے انسان برابر ہن۔ لہٰذا ٻئے انسان دا احترام ایویں ای کیتا ونڄے جیویں انسان آپݨا احترام کراوݨا چاہندے۔ ٻئے انسان سانگھے اوہو کجھ پسند کرے جیڑھا کجھ او آپݨے واسطے پسند کریندے۔

اَسماناں تے بکھدے تارے سانویں سانویں

آدم حوّا ڄائے سارے سانویں سانویں

                       فکری موضوعات توں ہٹ کے جے کرپروفیسر سلیم احسن دی شاعری دا فنی تجزیہ کروں تاں انہاں دی شاعری دی پہلی خوبی انہاں دے کلام دی سلاست تے ملائمت اے۔ نکیاں بحراں دا کلام تاں ٻہوں ای دلکش اے۔

بُکھ سڄݨاں دے ݙیکھݨ دی

جتنی ہووے تھولی ہے

ست کھوہاں توں ولیا ہاں

خالی کچھ گھڑولی ہے

احسنؔ میݙے شعراں چوں

مٹی میݙی ٻولی ہے

                       اتے ایہ سچ وی ہے جو پروفیسر سلیم احسن دی شاعری اِچوں سرائیکی وسیب دیاں او ساریاں خوشبواں آندین جیڑھیاںایں وسیب دی سنڄاݨ ہن۔ سلیم احسن دی ݙوجھی فنی خوبی اُنہاں دا خوبصورت محاوریاں دا خوبصورتی نال استعمال اے۔ سلیم احسن کوں سرائیکی محاورے تے مکمل عبور حاصل اے تے او شعر اِچ ٻہوں خوبصورتی نال روزمرہ محاورے، ضرب المثال، تشبیہات تے استعارے استعمال کریندن۔

ہر موسم دے سنگتی ٻیلی

جھولے تیرہ تال ہوا دے

میݙی ہک ہک ساہ دا احسنؔ

مرݨا پرݨا نال ہوا دے

                       شاعری دی اصل روح نویں ڳالھ کوں نویں رنگ اِچ پیش کرݨ اے۔ پروفیسر سلیم احسن ٻہوں ساریاں نویاں ڳالھیں نویں تے نکور انداز اِچ پیش کیتن۔ انہاں دے ٻہوں سارے شعراں اِچ ادبیت آپݨے عروج تے نظردی اے۔ تغزل تے غنایت دا رنگ بھرواں ملدے۔

ستر ماواں سانویں رب دیاں مہراں ہن

مُلواناں دا زور سزا تے لڳدا ہے

مجبوراں تے تن توں بُتھیاں‘ لیراں مُول نہ لتھیاں

لوکاں تے قبراں دے نِت نِت سنگِ مر مر بدلئے

ہک دھرتی دے ڄمے ڄائے

گھر گھر جندرہ تالا وَت وی

ٻاہر دی کیا دنیا داری

گھر وچ بھیݨ بھرا جو سَت ہم

                       ایہ ڳالھیں اتنیاں نویاں تے جاندار ہن جو قاری پروفیسر سیلم احسن کوں بے ساختہ ہک نویکلا شاعر من گھندے۔ ایہ آفاقی کلمات ہن ایہ حقیقتاں نویاں سوچاں دے در کُھلیندین ایہ آفاقی سچائیاں نظردن۔

ہک تے وی بھا لڳدی ہم

یار ہے یار ہزاراں دا

عمر لنگھائی اَکھ دے کھارے دریا اندر

چِر‘ ویندے ہن پاݨی توں روہ بھارے بھارے

ساوݨ دی کیا شرط ضروری

کچے کوٹھے ڈھاندے راہندن

اِتھاں ہر مال وِکدا ہے

حیا گھنسو‘ خدا گھنسوں

                       انہاں دے کئی مصرعے ٻہوں دل چھیکویں ہن۔ دل آہدے جو بندہ اَکھیں بند کر کے وَل وَل ایہ مصرعے پڑھے ٻیٹھا:

جیوݨ جوڳا‘ جیوݨ زہر دا پَھکّا ہے

پیر فقیر دی لوڑ نہ کوئی

گھر وچ جیندی راضی ماء ہے

                       سلیم احسن صرف روحانی رہنمائی ای نئیں کریندے بلکہ او سیاسی تے معاشی استحکام دا فلسفہ وی پیش کریندن۔ انہاں دے موجب جݙاں تیں بنیادی سطح Gross route levelتے ترقی نہ تھیسی او تیں ترقی بے معنی رہ ویسی۔

ݙیوے دے ہیݨپ کوں کوئی پچھدا نئیں

الزاماں دا زور ہوا تے لڳدا ہے

اَیریاں دی کجھ کاری کر

چھتاں تے نہ گارے لا

                       پروفیسر سلیم احسن دی شاعری اِچ سرائیکی وسیب دے اسطوری حوالے وی ملدن ’’اسطوری تے ثقافتی حوالے‘‘ جدید شاعری دا خاص موضوع ہن۔ جدید شاعری کہیں وسیب دی سنڄاݨ اوندی ثقافت نال ڳنڈھیندی اے۔ اسطور کہیں وی وسیب دی ذہنی سطح دا اظہاریہ ہوندن۔ مذہب ریت اسطور وی انسان دے عقائد تے اعمال کوں متاثر کریندن۔ سلیم احسن دی شاعری وچ وی کتھائیں کتھائیں سرائیکی وسیب دیاں اسطور وی سامݨے آ ویندن۔

ݙٻی ڳاں دا ناں تھیوے

لڳدا تیر اجل دا ہے

                       سرائیکی وسیب اچ ضرب المثل ہے جو ’’مارے آپ تے ناں گورے ݙاند دا تھیوے‘‘ مطلب ایہ ہے جو زندگی موت دا مالک تاں خود اللہ تعالیٰ اے پر او مارݨ دا ݙوہ آپݨے تے نئیں گھندا بلکہ موت دا کُئی نہ کُئی بہانہ بݨا ݙیندے۔

                       میݙے نزدیک سلیم احسن دے کلام دی شگفتگی، ملائمت، ندرت تے ڳالھ کرݨ دا نویکلا انداز انہاں کوں سرائیکی وسیب دا ہک نمائندہ شاعر بݨا ݙتے۔ انہاں کولوں لفظیات، تشبیہات، استعارات، ثقافتی پس منظر دے حامل لفظاں دا آپݨا ہک نظام موجود اے۔

’’کلبوت، پاسے بھنیدا، اُچھاڑ، گلماں، تارو تار، اندھارا نک منہ، مرݨا پرݨا، مرݨ جیوݨ، بھرا ٹوبھا، پورھیے دا پھل، عشق سمندر، تَل، کندھ دی ݙنڳی، ݙل، تن تے کھل، حسن دی صندل وغیرہ۔‘‘

                       انہاں دی شاعری کوں سوہݨپ عطا کیتے۔ انہاں آپݨی غزل اچ مترنم بحراں کوں ایں رنگ اِچ استعمال کیتے جو پڑھدے ہوئے محسوس تھیندے۔ جیویں آبشاراں دے پاݨی دا ترنم جاری ہووے۔

سسی ہووے تھل وی ہووے

وت کوئی پیار وی ڳل وی ہووے

او کوٹھا وَت کے تیں راہسی

کندھ دی ݙنگی ݙل وی ہووے

روپ توں اَکھ دی جھولی بھر گھن

کیا ایہ منظر وَل وی ہووے

………

خواباں کوں تعبیراں ݙے

آپݨا یار سݙاوݨ ݙے

ٹیکاں وی تاں ڳل ونڄݨین

جھلیاں کندھاں ڈھاوݨ ݙے

                       مختصر ایہ جو پروفیسر سلیم احسن آپݨی شاعری نال سرائیکی وسیب دے مُکھ کوں اُچیرا تے معتبر بݨاوݨ دی کوشش اچ مصروف ہن۔ او آپݨے وسیب کوں آپݨی تݙ سمجھدن۔ ایں وسیب دے خواب ݙیہدیں ݙیہدیں سمݨا چاہندن تے سمݨ توںپہلے آپݨے وسیب کوں شیطانی قوتاں توں بچاوݨاں چاہندن۔

چیتے چنتے خواب تے یاداں

ٻک دی رَت کئیں کئیں تے ونڈاں

                       آپݨے چیتے تے چنتے ونڈیندا ایہ شاعر وسیبیاں کوں حوصلہ مندی عطا کریندے او ڄاݨدے جو صدیاں دی جسمانی تے ذہنی غلامی کوں مُکاوݨ کیتے انسان کوں جندڑی دا ہک ہک ساہ خرچ کرݨا پوسی۔ انہاں کوں امید ہے جو

                       انہاں دا ایہ پورھیا ضائع نہ ویسی۔ اَتے وسیبیاں کوں ہک ݙینہہ سُکھ دی منزل ضرور مل ویسی۔

ہک ہک ساہ جندڑی دا داء تے لڳدا ہے

تاں وَت دِلبر دل دی راہ تے لڳدا ہے

                       پروفیسر سلیم احسن سمجھدن جو انسان جے کر عزم استقلال تے آپݨے مقصد نال مخلص تھی کے عمل کرے تاں رستے آپݨے آپ سنور دے ویسن۔ پروفیسر سلیم احسن ایہ ڳالھ سمجھدن جو ہر قوم کوں ذہنی آزادی حاصل کرݨ کیتے اندرونی تے بیرونی غاصب قوتاں نال مسلسل جنگ کرݨی پوندی اے۔ او ایں ڳالھ دا ادراک وی رکھیندن جو تساں ہک محاذ توں جے کر جنگ جیت کے آسو‘ تاں وَت ایہ غاصب قوتاں ہک ٻئے محاذ تے جنگ شروع کر ݙیسن۔ تساں اَٹے دے بحران کوں ختم کریسو تاں ایہ کھنڈدا بحران پیدا کر ݙیسن۔ پاݨی دا مسئلہ حل کریسو تاں ایہ قوتاں بجلی تے گیس دی لوڈ شیڈنگ شروع کر کے قوم کوں غلام رکھݨ دی کوشش کریسن۔ کہیں ویلھے مہنگائی دا بم سٹ کے تے کہیں ویلھے پٹرول بم سٹ کے عوام کوں ہتھوں خالی رکھݨ دی کوشش کریسن۔ لہٰذا پروفیسر سلیم احسن ایں ڳالھ دا درس ݙیندن جو عزم تے حوصلے نال ایں جبر دی رات کوں مکاوݨ دا آہر کروں۔ او وسیبیاں کوں خوشی دی ایہ خبر وی ݙیندن جو قطرہ قطرہ مِل کے دریا بݨ ویندے۔ اگر وسیبیاں مِل کے کوشش کیتی تاں وَت او لوٹ، کھسوٹ تے جبر دی رات کوں وی مُکا گھنسن۔ تے انہاں دی کوشش کوں ݙیکھ کے سُتی قوم دی بیدار تھی پوسی۔

منہ زوری دی ڳل نہ اصلوں‘ ساری ڳالھ وفا دی

وَل وَل جکھڑ ویڑھے آئے‘ وَل وَل ݙیوے ٻالئے

جذباں دی سچائی آلی‘ سوہݨی منزل آئی

ساݙے نال ہوا دے جھولاں‘ چل چل ݙیوے ٻالئے

                       اساں وی پروفیسر سلیم احسن آلی کار امید رکھیندے ہیں جو غفلت دی نندر توں بیدار تھیندی ایہ قوم جئیں ویلھے مکمل بیدار تھی ویسی تاں ہوا جکھڑ تے جھولے خود وی سرائیکی وسیب دا ساتھ ݙیسن‘ اَتے امن‘ مساوات تے خیر دے ݙیوے ٻالݨ اچ سرائیکی وسیبیاں دی امداد وی کریسن۔

٭٭٭

حوالہ

(کتاب : جدید سرائیکی شاعری ، مرتب : ڈاکٹر خالد اقبال، عبدالباسط بھٹی) (ناشر: جھوک پبلشرز ملتان)