دائم آباد

دائم آباد ہک اجڑیا ہویا ٹھیڑھ تے پراݨیاں چیزاں دی جا ہے جیڑھی مہاراشٹر، ہن٘دوستان دے ضلع احمد نگر دے شری رام پور تعلقے وچ گوداوری دریا دی ہک ٻان٘ہہ ٻیل ندی پرورا دے کھٻے پاسوں واقع ہے۔ ایہ جاہ 1958 وچ بی. پی. بوپاردیکر ہوریں لبھی ہئی۔ ہݨ تئیں آرکیالوجیکل سروے آف ان٘ڈیا دیاں ٹیماں این٘دی ترائے وار کھاٹی کیتی ہے۔ پہلی کھاٹی 1958-59 وچ ایم این دیش پان٘ڈے دی نگرانی وچ کیتی گئی ہئی۔ ݙوجھی کھاٹی 1974-75 وچ ایس آر راؤ دی اڳواݨی وچ کیتی ڳئی۔ اخیر وچ، 1975-76 توں 1978-79 دے درمیان کھاٹی ایس. اے. سالی دی نگرانی وچ کیتی ڳئی۔ دائم آباد توں لبھݨ والیاں چیزاں توں پتہ لڳدے جو ہن٘دوستان وچ پچھاتری ہڑپہ دی ثقافت دکن دے پٹھار تئیں ودھ ڳئی ہئی۔ دائم آباد کئی کان٘سی دیاں چیزاں لبھݨ دی وجہ توں مشہور ہے، جنہاں وچوں کجھ ہڑپہ دی ثقافت توں متاثر ہن۔

آبادی دے مرحلے

5 میٹر موٹی آبادی دی جمی پٹی وچ کھاٹی توں پن٘ج وکھرے تان٘بے دے دور دے ثقافتی مرحلیاں دے ثبوت ملے ہن، جیڑھے انہاں دی خاص رن٘گیل برتناں دے مطابق ہن:

پہلا مرحلہ: ساولدا ثقافت (لڳ بھڳ 2300/2200 ق م توں پہلے) ݙوجھا مرحلہ: پچھاتری ہڑپہ ثقافت (لڳ بھڳ 2300/2200-1800 ق م) تریجھا مرحلہ: دائم آباد ثقافت (بھورے/کریم رن٘گ دے سامان تے کالے رن٘گ دے نقش و نگار) (لڳ بھڳ 1800-1600 ق م) چوتھا مرحلہ: مالوا ثقافت (لڳ بھڳ 1600-1400 ق م) پن٘جواں مرحلہ: جوروی ثقافت (لڳ بھڳ 1400-1000 ق م) ݙوجھے مرحلے (پچھاتر ہڑپہ دور) تے تریجھے مرحلے (دائم آباد دور) دے درمیان تقریباً ادھی صدی دا وقفہ ہے۔

پہلا مرحلہ: ساولدا ثقافت

دائم آباد وچ ایں مرحلے دے مکان مٹی دیاں کن٘دھاں نال بݨے ہوئے ہن، جنہاں دے کونے گول ہون٘دے ہن، ایہ ہک کمرے، ݙو کمریاں تے ترائے کمریاں والے ہون٘دے ہن، جنہاں وچ چلھے، سامان رکھݨ دیاں جاہیں سفیلاں تے بھان٘ڈے ہون٘دے ہن۔ کݙاہیں کݙاہیں سامݨے ویڑھے ہون٘دے ہن تے ہک جاہ تے ڳلی دی نشابری وی تھئی ہے۔ پودیاں دیاں باقیات وچ جو، موہری، عام مٹر، گھاہ مٹر تے کالی دال/ہری دال شامل ہن۔ کھاٹی توں تان٘بے کان٘سی دے چھلے، سپیاں، ٹیراکوٹا، کارنیلین تے عقیق دے موتی، مائیکرولیتھ، ہݙی دے تیر دے سرے تے پتھراں دے مسالے تے چکیاں وی لبھیاں ہن۔ ایں مرحلے دی ووݨائی موٹے کپڑے دی ہئی، جیڑھی ہولی رفتار نال چلݨ والے پھیتے تے بݨائی ڳئی ہئی تے ایہہ موٹی تھڳڑی نال ولھیٹی ڳئی ہئی تے ہلکے بھورے، چاکلیٹ، لال تے گلابی رن٘گ دی ہئی۔ ایہہ زیادہ تر کݨک رن٘گے لال رن٘گ وچ رن٘گی ہوئی ہئی تے کجھ معاملیاں وچ کالا تے چٹا رن٘گ وی استعمال کیتا ڳیا ہئی۔ چمکدار سرمئی رن٘گ دا سامان، کالا چمکدار نالیاں آلا سامان تے ہتھ نال بݨے موٹے لال رن٘گ دے سامان وی ملݨ والیاں چیزاں وچ شامل ہن۔

ݙوجھا مرحلہ: پچھاتری ہڑپہ ثقافت

ݙان٘د گاݙی، پچھاترے ہڑپہ دور دی مورت دائم آباد دے خزانے وچوں ملی جیڑھی جو تقریباً 2000 ق م دی ہئی۔ ایں مرحلے دے دوران آبادی دا رقبہ تقریباً 20 ہیکٹر تئیں ودھ ڳیا۔ مکاناں دیاں زیادہ تر کن٘دھاں بعد وچ تباہ تھی ڳئیاں ہن۔ کن٘دھاں کالی مٹی نال بݨیاں ہوئیاں ہن، جنہاں دیاں بنیاداں کالی مٹی وچ ہن۔ کجھ گھراں وچ پتلے لیپے والے فرش دے وݙے ٹکڑے ملے ہن۔ مکاناں کوں کالی مٹی نال بݨی 30-50 سین٘ٹی میٹر موٹی کن٘دھ دے ݙوں پاسیاں تے ترتیب ݙتا ڳیا ہئی۔ آبادی دی جمی پٹی وچ ہک کچیاں سلھاں دی قطار آلی قبر ملی ہے، جین٘دے وچ ہݙیاں دا ڈھان٘چا دگھریا پیا ہا۔ ایں لڳدا ہے جیویں جسم کوں اصل وچ ریشے دار پودیاں کڄیا ڳیا ہوسی، جنہاں دے ریشے ڈھان٘چے دے نال چن٘بڑئے ہوئے ملے ہن۔ این٘دا ہک برتن لال رن٘گ دا ہا، جین٘دے تے کالے رن٘گ نال لکیراں تے جیومیٹریکل ڈیزائن بݨے ہوئے ہن۔ این٘دی شکلاں وچ تھال، تے پیالے، پاتریاں تے گلدان شامل ہن۔ ایں مرحلے توں سب توں اہم دریافتاں ݙو پک مٹی دے بٹݨ دی شکل دیاں مہراں ہن، جین٘دے تے ہڑپہ دی لکھت ہے تے چار اُکریاں ٹھیکریاں شامل ہن۔ ٻیاں چیزاں جیڑھیاں ملیاں ہن، انہاں وچ پتھراں دے اوزار، جیویں کے مائیکرولیتھک بلیڈ، سونے، پتھر تے پک مٹی دے موتی، سپی دیاں چوڑیاں تے پک مٹی دی پڑوپی شامل ہے۔ پودیاں دے باقیات پہلے مرحلے وان٘ڳوں ہی ہن۔

تریجھا مرحلہ: دائم آباد ثقافت

ایں مرحلے دے عام بھان٘ڈے کالے رن٘گ دے ہن، جیڑھے بھوری تے کریم رن٘گ دے ہن، زیادہ تر ہولی رفتار نال چلݨ والے پھیتے نال بݨے ہون٘دے ہن۔ این٘کوں ٻاہروں پتلی سلپ نال ولھٹیا وین٘دا ہا، جیڑھی کجھ جاواں تے لہہ ڳئی ہئی تے این٘دے تے کالے رن٘گ نال بنیادی طور تے جیومیٹریکل ڈیزائن رن٘گے ڳئے ہن۔ مائیکرولیتھک بلیڈ، ہݙی دے اوزار، ہاتھی ݙن٘د دا ہک ٹکڑا، موتی تے پک مٹی دے چھلیاں دے کجھ ٹکڑے، جیڑھے شئیت پیماش دے اوزار دے طور تے استعمال تھین٘دے ہن، ایں مرحلے توں ملݨ والیاں اہم چیزاں ہن۔ ایں مرحلے وچ پودیاں دی باقیات وچ دال شامل کیتی ڳئی ہئی۔ تان٘بے دی بٹھی دا ہک حصہ وی ملیا ہے۔

چوتھا مرحلہ: مالوا ثقافت

ایں مرحلے دے کئی ڈھان٘چے دی بچران٘د دی نشاندہی کیتی ڳئی ہے۔ ایں مرحلے وچ مٹی دے گھر کشادہ ہون٘دے ہن، عام طور تے چوچن٘ڈالے ہون٘دے ہن، جنہاں وچ مٹی دے لیپے والے فرش، موٹی مٹی دیاں کن٘دھاں وچ لکڑی دے کھن٘بے، تے ٻاہروں ٻوہے تئیں ودھیاں تھلھیاں ہون٘دیاں ہن۔ ہک گھر جیہڑا بھٹیاں آلا ہئی، جین٘دے وچ تان٘بے دا استرا ہئی، اوکوں تان٘بے دے لوہار دی ورکشاپ دے طور تے وی ڄاتا ڳیا ہے۔ بھاء دیاں قربان گاہواں ملݨ دی وجہ نال، کجھ ڈھان٘چیاں کوں عارضی طور تے مذہبی ڈھان٘چے وی قرار ݙتا ڳیا ہے۔ ہک پیچیدہ ڈھان٘چہ، جین٘دے وچ رہائشی گھراں یا کمریاں دے علاوہ، ہک مٹی دا تختہ وی شامل ہے، جیڑھا تقریباً 18 میٹر لمبا ہے، جین٘دے وچ مختلف شکلاں دیاں بھاء دیاں قربان گاہواں ہن تے ہک مٹی دی دیوار آلا ڈھان٘چہ وی موجود ہے، جیڑھا شئیت قربانی دیاں سرگرمیاں نال جڑیا ہویا من٘در ہئی۔ ایں مرحلے وچ ملݨ والیاں چیزاں وچ مائیکرولیتھک بلیڈ، تان٘بے دیاں چیزاں، فیئنس موتی، ٹیراکوٹا تے ہݙی دیاں چیزاں شامل ہن۔ پودیاں دیاں باقیات وچ جَو، کݨک دیاں ترائے ونکیاں، کن٘ڳݨی، دالاں تے موہری شامل ہن۔ سگن٘دھا بیلا (پاوونیا اوڈوراٹا) شئیت عطر دی تیاری کیتے استعمال تھین٘دی ہئی۔ برتناں دیاں شکلاں جیڑھیاں ایں مرحلے وچ ملیاں ہن، جیویں کہ پیالہ، ٹوٹی آلا ہان٘ڈی قسم دا گلدان، ان٘در ول مڑدا ہویا پیالہ تے لوٹا، جوروی مرحلے وچ وی جاری رہیاں۔

پن٘جواں مرحلہ: جوروی ثقافت

ایں دور وچ آبادی تقریباً 30 ہیکٹر تئیں ودھ ڳئی ہئی۔ ایں مرحلے وچ کل 25 گھر دریافت تھئے۔ کھاٹی کرݨ والیاں قصائی، چونا بݨاوݨ والے، کمبھار، موتی بݨاوݨ والے تے سوداگر دے گھراں دی نشابری کیتی ہے۔ ایں مرحلے دے ان٘در پن٘ج ڈھان٘چہ جاتی مرحلے وی ہن۔ پہلے ڈھان٘چہ جاتی مرحلے وچ 11 گھر، ݙو بٹھیاں تے ہک قصائی دی جوپھڑی ملی ہے۔ ݙوجھے ڈھان٘چہ جاتی مرحلے وچ ݙو گھر ملے ہن۔ تریجھے تے چوتھے ڈھان٘چہ جاتی مرحلے وچ پن٘ج پن٘ج گھر ملے ہن۔ پن٘جویں ڈھان٘چہ جاتی مرحلے وچ ݙو ڈھان٘چے ملے ہن۔ برزاں آلی چویڑی دی فصیل دیاں نشانیاں وی ملیاں ہن۔ جروے دا سامان جیہڑا ایں مرحلے دے تلویں حصے وچ ملیا ہے، اپݨیاں تمام مخصوص ونکیاں تے نقش و نگار دے نال، گہرے لال رن٘گ دا ہئی تے این٘دی سطح چمکدار لال سامان وان٘ڳوں چمکدار ہئی۔ ایں دے نال جڑے سامان وچ چمکدار سرمئی سامان تے ہتھ نال بݨے ہوئے موٹے سامان وی شامل ہن۔ ایں مرحلے توں ملݨ والیاں چیزاں وچ مائیکرولیتھ، تان٘بے دیاں چیزاں، موتی تے ٹیراکوٹا دیاں مورتیاں شامل ہن۔ گھوڑیاں نال چلݨ والی گاݙی ہے، ایں دے پچھوں ہک ہرن ہے جیہڑا شان نال پچھوں تے ݙیکھدا پیا ہے تے سامݨے ہک لمبی ڳردݨ آلا جانور ہے، جیڑھا غالباً اوٹھ ہے۔ ایں مرحلے وچ ملݨ والیاں فصلاں وچ پچھلے مرحلے دی فصل توں تقریباً ملدیاں جلدیاں ہن، سوا ترائے ونکیاں دے ٻاجھرے دے جوار وی شامل ہئی۔

دائم آباد دا خزانہ

ایں جگہ توں سب توں دلچسپ دریافت 1974 وچ ہک مقامی کسان چھابو لکشمن بھیل کوں ملݨ والے چار کان٘سی دیاں چیزاں دا خزانہ ہے۔ انہاں ایہ چیزاں دائم آباد ٹھیڑھ وچ ہک جھاڑی دے تلے کھاٹی کرین٘دے ہوئے لبھیاں ہن۔ بعد وچ انہاں ایہ چیزاں مشہور بن٘دے لال حسین پٹیل (سماجی کارکن) کوں ݙے ݙتیاں ہن۔ لال پٹیل بعد وچ آرکیالوجیکل سروے آف ان٘ڈیا کوں اطلاع ݙتی تے بعد وچ آرکیالوجیکل سروے آف ان٘ڈیا خزانہ حاصل کر گھدا۔ ایہہ چیزاں ہݨ ممبئی دے چھترپتی شیواجی مہاراج واستو سن٘گرہالیا وچ پئیاں ہن۔ رتھ دا مجسمہ فی الحال نویں دہلی دے نیشنل میوزیم وچ موجود ہے۔

خزانے وچ شامل ہن:

• رتھ دا ہک مجسمہ، جیڑھا 45 سین٘ٹی میٹر لمبا تے 16 سین٘ٹی میٹر چوڑا ہے، جیڑھا ݙو ݙان٘داں نال جڑیا ہویا ہے، جین٘دے وچ 16 سین٘ٹی میٹر دا بن٘دہ کھڑا ہے۔
• ہک مین٘ھ دا مجسمہ، جیڑھا 31 سین٘ٹی میٹر اچا تے 25 سین٘ٹی میٹر لمبا ہے تے چار ڄن٘ڳھاں والے پلیٹ فارم تے کھڑا ہے، جین٘دے نال چار ٹھوس پھیتے جڑے ہوئے ہن۔
• ہاتھی دا 25 سین٘ٹی میٹر اچا مجسمہ پلیٹ فارم تے 27 سین٘ٹی میٹر لمبا تے 14 سین٘ٹی میٹر چوڑا ہے، جیڑھا مین٘ھ وان٘ڳوں ہے پر محور تے پھیتے غائب ہن۔
• گین٘ڈے دا مجسمہ 19 سین٘ٹی میٹر اچا تے 25 سین٘ٹی میٹر لمبا ہے تے ݙو افقی باراں تے کھڑا ہے، جین٘دے نال ہر ہک دے نال ݙو ٹھوس پھیتیاں دا محور لڳیا ہویا ہے۔

ماہر آثار قدیمہ ایں مجسمیاں دی تاریخ دے بارے وچ متفق کائنی۔ حالیہ ثبوتاں دی بنیاد تے ایم این دیش پان٘ڈے، ایس آر راؤ تے ایس اے سالی دی رائے ہے کہ ایہ چیزاں پچھاترے ہڑپہ دور نال تعلق رکھدیاں ہن۔ لیکن انہاں چیزاں دے بنیادی مرکب دے تجزیے دی بنیاد تے ڈی پی اگروال ایہ نتیجہ اخذ کیتا ہے کہ ایہ چیزاں تاریخی دور نال تعلق رکھدیاں ہن۔ انہاں دا ایہ نتیجہ ایں حقیقت تے مبنی ہے کہ انہاں چیزاں وچ 10 فیصد توں زیادہ آرسینک موجود ہے، جݙاں جو کہیں ٻیاں چالکولیتھک چیزاں وچ آرسینیکل الائی نگ شامل نہیں ملیا۔