خودی تے اپݨے آپ دی ڳول

شاعر اپݨے ویلے تے وقت دی تاریخ وی ہوندے تے مؤرخ دی او جیرھی ڳالھ کریندے او ویلھے دی ڳالھ ہوندی اے ۔ علامہ اقبال تے خواجہ فریدؒ جیرھے دور وچ ساہ گھندے پے ہَن او انگریزاں دا دور ہئی ، مسلمانیں توں شاہی کھسی ڳئی ۔ او اپݨے گھر تے اپݨی جاہ تے پناہ گیریں والی کار جھٹ لنگھیندے ٻیٹھے ہن ، انہاندے حوصلے تُرٹے ہوئے ہن انہاں وچ اپݨے وجود ، اپݨے ہووݨ دا احساس ختم تھی ڳیا ہا او جیندے تاں پے ہن تے ساہ وی گھندے پے ہن ،اَتے ٹُردے پھردے وی ودے ہن پر زندہ لاشیںوالی کارڈ،انہاں حالات وچ ضرورت ہئی جو انہاں کوں کوئی حوصلہ ݙیوے ، سہارا ݙیوے تے اپݨے ہووݨ دا احساس ݙیوے ، ایہو جہے حالات وچ ایجھا کم کوئی’’پیامی‘‘ کر سڳدا ہا ، عام تے روائتی رہنماویں کوں تاں انہاں ڳالھیں تاں پتہ وی نی ہوندا۔

خواجہ فرید احترام آدمیت دا مسلک رکھݨ والے صوفی اَتے مسلمانیں دا درد رکھݨ والے علامہ اقبال پیامی تے فلسفی شاعر ہن ، انہاں ݙوہاں شاعراں ݙٹھے ہوئے لوکیں کوں سہارا ݙیوݨ کیتے اپݨے اپݨے انداز تے اپݨی اپݨی دِھر موجب ڳالھ کیتی ، علامہ اقبال اپݨی ایں ڳالھوں کوں ’’خودی‘‘ دا ناں ݙتا ، انہاں آکھیا:

خودی کو کر بلند اتنا کہ ہر تقدیر سے پہلے

خدا بندے سے خود پوچھے بتا تیری رضا کیا ہے

ایویں خواجہ فرید بحیثیت صوفی شاعر اپݨے انداز مطابق ڳالھ کیتی ،انہاں ڈٹھے ہوئے ، ہارے ہوئے کلہپ تے احساس محرومی دے شکار آدمی کوں آکھیا:

کیوں توں فرد تے جز سݙانویں

توں کُلی توں کُل

خواجہ فریدی ایں کافی دا ذکر اڳوں تے آئوسے ، بعض لوکیں علامہ اقبال دے فلسفہ خودی کوں تکبر ، غرور تے شیخی دا ناں ݙتے تے آکھیے جو کیوں جو تکبر غرور تے وݙائی پنجاب کلچر دا حصہ ہے ۔ ایں واسطے علامہ اقبال وی انہاں ڳالھیں دا شکار تھئے جݙاں جو ڳالھ ایویں نی علامہ اقبال قوم دا حوصلہ تے اعتماد بحال کرݨ چہندے ہن اَتے ݙوجھے پاسے ٹھڳوپیر تے مکری مُلاں دے ایں فلسفے کوں وی رد کرنج چہندے ہن جو کوئی مریندا پے اَتے کوئی مردا پے ، اے ساری اللہ دی تقسیم تے ونڈ اے ، اے لوک ایں ساری ڳالھ کوں پکا کرݨ کیتے لوظ تقدیردا استعمال کریندے ہن ، انہاں حالات وچ خواجہ فرید پہلے تے بعد وچ علامہ اقبال انسان تے اوندے اپݨے ہووݨ دے احساس کوں عدم توں وجود وچ گھن آوݨ کیتے اَتے ذکر کیتے ڳئے کلمیں دا اظہار شعری صورت وچ کیتا۔

خواجہ فرید تے علامہ اقبال دے کلام دا مطالعہ کروں تاں ڈھیر ساریاں ڳالھیں اساکوں سانجھیاں مِلدن، اپݨے ہووݨ دا احساس زندہ کرݨ کیتے علامہ اقبال آکھیا جو:

اپنے من میں ڈوب کر پا جا سراغ زندگی

تو اگر میرا نہیں بنتا نہ بن اپنا تو بن

ایہا ڳالھ خواجہ فریدؒ اپݨے انداز نال ٻہوں پہلے سوہݨے طریقے تے کیتی انہاندا انداز ملاحظہ کرو:

جو کوئی چاہے فقر فنا کوں

اپݨے آپ کوں ڳولے

خواجہ فرید تے علامہ اقبال دی فکری سانجھ اساکوں جاہ جاہ تے مِلدی اے ، ضرورت ایں ڳالھ دی ہے ایں فکری سانجھ تے کم کیتا ونجٖے اَتے ݙوہاں وی فکری سانجھ دے در کھولے ونجٖن جیویں علامہ اقبال خود آکھیا ہا جو میکوں خواجہ فریدؒ دے کلام وچ عالمگیریت نطر اَمدی اے پر ارمان ایں ڳالھ دا ہے جو انہاں دا کلام ہک خاص علاقے تک محدود تھی تے رہ ڳے ، اَڄ وقت دی ضرورت اے جو خواجہ فریدؒ دے کلام کوں سرائیکی علاقے تک محدود نہ تھیوݨ ݙویجے اَتے انہاں دے کلام دے مختلف زباناں وچ ترجمے تے تشریح کر تے اینکوں سارے جڳ تک پجٖا یا ونجٖے ، ہُݨ تساں خواجہ فریدؒ دی کافی پڑھو تے اوندے وچ آدمی دے اپݨے ہووݨ دے عالمگیر رنگ ݙیکھو:

کیوں توں فرد تے جز سݙانویں

توں کُلی توں کُل

باغ بہشت دا توں ہیں مالک

خود بلبل خود گُل

عرش وی تیݙا فرش وی تیݙا

توں عالی اَݨ مُل

چڑھ داریں منصور دے بھائی

کرن عجب غل غل

روح مثال شہادت توں ہیں

سمجھ سُنجٖاݨ نہ بُھل

دنیا عقبیٰ برزخ اندر

ناہیں تیݙڑا مُل

یار فریداؔ کول ہے تیݙے

نہ بے ہودہ رُل

٭٭٭

حوالہ

کتاب: علامہ اقبال تے سرائیکی وسیب ،مصنف : ظہور دھریجہ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان