خواجہ فرید دی بے مثالیت

عظیم سرائیکی شاعر حضرت خواجہ غلام فرید کوں کہیں گوئٹے ، کہیں شیلے ، کہیں سارتر ، کہیں اقبال تے کہیں وت داغ تے غالب آکھئے ۔ حالانکہ ڳالھ ایویں نی ، خواجہ فرید صرف تے صرف خواجہ فرید ہن۔ خواجہ فرید کہیں دی مثال نہ ہن بلکہ اپݨی مثال آپ ہن۔ او کہیں وانگوں نہ ہن بلکہ اپݨے آپ وانگوں ہن۔ خواجہ فرید ہک ذات دا نی بلکہ ہک کائنات دا ناں ہے، ایں کائنات وچ ہزاراںگوئٹے ،شیلے تے غالب گم ہن۔ عظیم سرائیکی شاعر حضرت خواجہ غلام فرید ؒ دا ٻئے شاعراں نال مقابلہ کرݨ آلے نقاد ایں ڳالھ کوں بھل ویندن جو دھرتی اسمان ، اُبھا لماں تے رات ݙینھ ہک نی تھی سڳدے ۔ خواجہ فرید نہ صرف وݙے شاعر بلکہ ہک ٻہوں وݙے انسان وی ہن۔ او ہک خدا رسیدہ بزرگ، عالم باعمل ، درویش، سخی ،ہمدرد ، غمگسار تے درد دل رکھݨ آلے ہک درد مند انسان ہن۔ او بادشاہ نہ ہن بلکہ بادشاہیں دے بادشاہ ہن ۔ انہاندی بادشاہت دا سکہ کروڑاں دیس چلدا ہا ۔ کیا ہکے ویلھے اتنیاں صفتاں کہیں ٻئے شاعر وچ پاتیاں ویندن ؟ جیکر ایندا جواب نفی ءِ چ ہے تاں خواجہ فرید دا کہیں ٻئے شاعر نال مقابلہ کرݨ یا انہاندی مثال ݙیوݨ پرلے درجے دی جہالت ہے ۔

اے ٹھیک اے اُتے ڳݨوائے ڳئے شاعراں کوں عالمی ادب ءِ چ تشہیر زیادہ ملی ہے۔ عالمی میڈیا وچ انہاندا پروپیگنڈہ زیادہ کیتا ڳئے پر ایندا اے مطلب تاں نی جو ادب دے انصاف دی ترکڑی چاوݨ والا نقاد پروپیگنڈے دی لوڑھ وچ لُڑھ تے انصاف دی پاڑ پٹی ونجٖے ۔ ارمان ایں ڳالھ دا نی جو فرانس، جرمنی تے ہندوستان اپݨے شاعراں دی تعریف ضرورت توں زیادہ کیوں کریندن بلکہ ارمان ایں ڳالھ دا ہے جو اساں پاکستانی ،پاکستان دے عظیم شاعراں کوں نظر انداز کر تے غیراں دے ڳاوݨ کیوں ڳمدوں ۔ کیا ایندے وچ وی قصور خواجہ فرید دا ہے جو اسیݙے تعلیمی نصاب ءِ چ غیر ملکی شاعراں کوں پڑھایا ویندے ، جیکر نی پڑھایا ویندا تاں خواجہ فرید کوں نی پڑھایا ویندا ۔ اساں سمجھدوں جو اے سارا قصور تے سارا فتور دیسی کھوپڑی وچ بدیسی یا انگریزی سوچ رکھݨ آلی اوں بیورو کریسی دا ہے جیندے وݙکے ، پیو تے ݙاݙے انگریزاں دے وفادار ، سپاہی شمار تھیندے ہن ۔ انگریز چلا ڳے پر پاکستان ءِ چ نظام تے سکہ اڄ وی انگریز دا چلدا پے ۔ فرق آئے تاں صرف اتنا آئے جو کل گورے ہن، اڄ کالے آ ڳن ۔ کل انگریز براہ راست آپ ٻیٹھے شاہی کریندے ہن، اڄ او اپݨے غلاماں بلکہ غلامانِ غلاماں دے ذریعے بالواسطہ طور تے تخت نشین ہن۔ انگریز دے پرورہ طبقے تے اوندی نسل کوں خواجہ فرید نال تاں اونویں وی چِڑ تے نراضگی ہے کیوں جو خواجہ فرید انگریز تے اوندی نسل کوں بالکل نا پسند کریندے ہن۔ اوں ویلھے جݙاں وݙے وݙے سلاطین وقت انگریز دربار ءِ چ حاضری بھرݨ کوں اپݨے واسطے اعزازسمجھدے ہن ، خواجہ فرید اون ویلھے وی انگریزاں دے خلاف نعرہ حق بلند کریندے ہوئے آکھیا ہا جو :۔

اپݨی نگری آپ وسا توں

پٹ انگریزی تھاݨے

انگریزاں توں ’’ سر‘‘  دے خطاب تے وظیفے گھنݨ آلے پاکستان دے مشاہیر دی قطار ءِ چ شامل ہوون، اساکوں اعتراض دا ’’ حق ‘‘ کائنی پر ڳالھ اے جو تحریک آزادی دے مشاہیر وچ اوں بندے دا ناں کیوں نہ ہووے جئیں مسلم لیگ دے قیام توں وی پہلے انگریزاں دے خلاف جھنڈا اُچا کیتا۔ واقعہ اے ہے جومسلم لیگ 1906ء ءِ چ قائم تھی ۔ خواجہ فرید دا وصال 1901ء ءِ چ تھئے۔ خواجہ فرید اپݨے وصال توں کئی سال پہلے انگریزاں دے خلاف نفرت دا اظہار کیتا۔ اساں آکھ سڳدوں جو خواجہ فرید آزادی دا صرف خواب نی ݙٹھا بلکہ عملی طور تے ڳالھ کر تے اپݨے آپ کوں بے مثال ہیرو ثابت کیتا۔

خواجہ فرید جیویں اپݨی مثال آپ ہا اوندی شاعری وی اپݨی مثال آپ اے ۔ انہاں اپݨے دیس وچ رہ تے اپݨے دیس دی ڳالھ کیتی اے ۔ اپݨی دھرتی دی ڳالھ کیتی اے ، اپݨی روہی دی ڳالھ کیتی اے ، اپݨے وسیب تے وسیب دے لوکیں دی ڳالھ کیتی اے ۔ انہاں ادب کوں اشتہار نی بݨایا ۔ انہاں اپݨی فکری خوشبو کوں شاعری دے ٹھڈے ٹھڈے جھولے آلی کار اساں تئیں پُجٖائے ۔ خواجہ فرید جیرھی ڳالھ کیتی اے او دھرتی توں جدا کائنی ، او جیرھی وی ڳالھ کریندے پکی تے سچی کریندے ،اڄ دا جدید تعلیم یافتہ شاعر احمد فراز آکھدے :۔

ڈھونڈ اُجڑے ہوئے لوگوں میں وفا کے موتی

یہ خزانے ممکن ہے تجھے خوابوں میں ملے

پر خواجہ فرید سئیں سوا سو سال پہلے جیرھی ڳالھ کیتی ہئی او نہ صرف شک توں پاک ہئی بلکہ اپݨی مٹی دی خوشبو وچ رچی ہوئی ہئی ۔ انہاں فرمایا ہا:۔

اِتھ درد منداں دے دیرے

جِتھ کرڑ کنڈا ٻوئی ڈھیرے

ایں طرح علامہ اقبال آکھیا ہا :۔

اپنے من میں ڈوب کر پا جا سراغ زندگی

تو اگر میرا نہیں بنتا نہ بن، اپنا تو بن

پر خواجہ سئیں انہاں توں ڈھیر پہلے فرمایا ہا جو :۔

جو کوئی چاہے فقر فنا کوں

اپݨے آپ کوں ڳولے

حضرت خواجہ فرید ہک غیر معمولی انسان ہن او اپݨے جٖمݨ توں گھن تے اپݨی وفات تئیں بے مثال شخص دے طور تے دنیا وچ موجود رہ ڳن۔ 1845ء ءِ چ آپ دی ولادت حضرت خواجہ خدا بخش دے گھر چاچڑاں شریف ضلع خانپور ( اوں ویلھے خانپور ضلع ہا ) ءِ چ تھئی۔ ساڈھے ترائے  سال دی عمر ءِ چ آپ مدرسے ءِ چ آ ڳئے تے ’’ آکھ فرید الف ‘‘ توں اپݨا سبق شروع کر تے اپݨے استاداں تے اپݨے بزرگاںتے جذب و مستی دی کیفیت طاری کر تے انہاں کوں بے خودکر ݙتا۔ چھ مہینے بعد اجٖاں آپ دی عمر چار سال ہئی ، اماں سیݨ رضا تھی ڳئے۔ اتنے وݙے حادثے دے باوجود چار سال دا پھُل حوصلے دا پہاڑ ثابت تھیا ۔ اوں اپݨی پڑھائی جاری رکھی ، اٹھ سال دی عمر ءِ چ ݙوجھے علوم دے نال نال آپ قرآن مجید حفظ کر گھدا تے ایں سال یعنی 1852ء ءِ چ آپ دے والد دا وی انتقال تھی ڳیاپر پہاڑ ہمت خواجہ فرید اپݨی دینی تے روحانی تعلیم دا سلسلہ جاری رکھیا۔ 9سال دی عمر ءِ چ نواب بہاولپور دی استدعا تے آپ دے چاچا سئیں خواجہ فخر جہاں سئیں آپ کوں شاہی محل دیرہ نواب وچ منتقل کر ݙتا ۔ اتھاں وی جید علما توں آپ دی تعلیم نہ صرف جاری ریہی بلکہ شاہانہ پرورش دے نال نال آپ دی بگھی کوں نواب آف بہاولپور صادق محمد خان عباسی خود چھِک تے محل دے اندر سیر کرویندے رہ ڳے ۔ پر ایں بے تاج بادشاہ فقیر دی زندگی تے تاجور مرید دی شاہانہ ٹھاٹھ باٹھ دا کوئی اثر نہ تھای۔ چار سال بعد 1853ء وچ باداشہی محل وچوں آزاد تھی تے ولدے اپݨے وسیب دے داپھئے ہوئے اپالی غریب لوکاں ءِ چ آ ڳے۔ 27 سال دی عمر 1875ء ءِ چ آپ دے وݙے بھرا تے مرشد حضرت خواجہ فخر جہاں سئیں ؒ دا وصال تھی ڳیا ۔ایندے بعد سجادگی دے نال نال گھریلو ذمہ واریاں دا ٻوجھ وی آپ دے سر تے آ ڳیا۔ پر ایں حوصلہ مند جواں سارے ذمے واریں ایں نبھائیاں جو ایندی جڳ وچ مثال نی ملدی۔ لنگر دا ذکر آوے تاں روزانہ کئی کئی سو مݨ لنگر وچ اٹا پکے، تعلیم دی ڳالھ آوے تاں نہ صرف درس بلکہ ہک یونیورسٹی قائم تھی ونجٖے ۔ نصیحت دی نکتہ آفرینی آوے تاں اپݨے بادشاہ مرید نواب صادق خان کوں ’’ صادق ! زیر تھی زبر نہ بݨ متاں پیش پووی ‘‘ کائنات دا مختصر ترین خط لکھ تے زبر ، زیر ، پیش دے وچ پوری کائنات دا فلسفہ بیان کر ݙیوے ۔ حج کرݨ ونجٖے تاں سینکڑاں دا لشکر نال گھن تے ونجٖے ۔ شعر آکھے تاں :۔

اکھیاں دے وچ قطر نہ ماوے ، سارے سجٖݨ سماندے

جہے لافانی شعر آکھ تے ہاں ٹھار ݙیوے ۔ میں ادب نال پُچھداں جو کیا ایجھے شاعر دا یا ایجھے انسان دا موازنہ کہیں نال ممکن ہے ؟ خواجہ فرید اپݨی مثال آپ ہا اوں جہا کوئی نی تھیا۔ خود انہاندے اپݨے خاندان وچ وی فرید کیا فرید دے پیریں تے ٹرݨ آلا وی پیدا نی تھیا بلکہ ارمان تاں ایں ڳالھ دا ہے جو خواجہ فرید دے سکیں انہاندے پوترے خواجہ قطب الدین سئیں کوں 12 سال دی عمر ءِ چ زہر ݙے تے قتل کر ݙتا ۔ انہاندے بعد خواجہ فرید دی نرینہ اولاد دا سلسلہ ختم تھی ڳیا۔ نرینہ اولاد دا سلسلہ ختم کیا تھیا ، انہاندا علمی ، ادبی تے فکری سلسلہ وی اڳوں تے نہ ٹر سڳیا ۔ اے ہک اتنا وݙا حادثہ ہے جینکوں لفظاں ءِ چ بیان نی کیتا ونڄ سڳدا۔

حوالہ

معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ