خواجہ فرید ؒ ، علامہ اقبالؒؒ تے عشق

لغت وچ عشق دے کئی مطلب لکھے ہوئن ، مثال طور از حد محبت، چاہ ، دل لڳی، شوق، الفت، وارفتگی ، جذب و مستی وغیرہ پر انہاں لوظیں دے انجو انڄ تے وکھو وکھ ناں ہوندے ہوئے وی سب دا مطلب ہکو تھیندے ، عشق ݙاڈھی شئے دا ناں ہے، اے سوچ فکر اَتے عقل ، سب توں ݙاڈھا ہے تے ایندے فیصلے وی ݙاڈہیں والے ہن ، علامہ اقبالؒ فرمائے:

عقل کو ثبات نہیں ، عشق پر اعمال کی بنیاد رکھ

خواجہ فرید سئیں اوں توں وی اڳوں تے گاٖلھ کیتی اے ، خواجہ سئیں شاعر ہووݨ دے نال نال صوفی وی تے ولی کامل وی ہن ، انہاندی گاٖلھ وچ تصوف دا رنگ تے اہل اللہ والی گاٖلھ دا عکس وی جھلکدے ، خواجہ سئیں عشق بارے فرمیندن:

عشق ہے ݙکھڑے دل دی شادی

عشق ہے رہبر مرشد ہادی

عشق دل دی ہک ایجھی کیفیت دا ناں ہے جیرھا کہیں ذی روح کوں کہیں عمل تے مجبور کر ݙیوے۔ جیکر ’’عمل‘‘ چنگاٖ ہے تاں انسانیت اے اَتے جیکر ’’عمل‘‘ بُرا ہے تاں ول حیوانیت، انسان کوں عشق تے دل وی مجوبر کریندے اَتے دماغ وی ، دل دے عشق والی گاٖلھ بفئی اے اوندے تل یاپاتال تئیں پڄݨ اوکھا ’’دل دریا سمندروں ڈونگھے‘‘ کون دلاں دیاں جاݨے ھو‘‘ اَتے دماغ دا عشق کھودے ݙیݙر اولی ذات دے مفاد دے نک توں اڳوں تے نی ٹُردا پر علامہ اقبالؒ تے خواجہ فرید جیرھے عشق دی گاٖلھ کریندن او ’’بے ساختہ کود پڑا آتش نمرود میں عشق‘‘ والی گاٖلھ اے ، اعلیٰ تے ارفع گاٖلھ اے ، پڑھݨ والیں بھرانویں دی خوش ذوقی کیتے عشق بارے خواجہ فرید تے علامہ اقبالؒ دے کلام دا تقابلی جائزہ ، چند شعریں دی صورت وچ بطور ہدیہ پیش خذمت اے ۔ خواجہ فرید سئیں فرمیندن:

عشق ہے راہبر راہ فقر دا

عشق ہے ہادی پریم نگر دا

عشقوں حاصل ہے عرفان

عشق اساݙا دین ایمان

خواجہ فرید سئیں عشق کوں فقر دے رستے دا رہنما تے رہبر، پریم نگر دا ہادی آکھ تے فرمائے جو عشق توں ہی اساکوں عرفان حاصل تھئے، ایں واسطے عشق ہی اساݙا دین تے ایمان ہے، دین ایمان تے خواجہ سئیں گاٖلھ مُکا چھوڑی اے ، مطلب اے جو عشق ہی اساݙا ’’سب کجھ‘‘ ہے۔

ایویں علامہ اقبالؒ سئیں وی ’’عشق کوں‘‘ سب کجھ قرار ݙتے تے آکھندن:

نگاہ عشق و مستی میں وہی اول وہی آخر

وہی قرآں وہی فرقاں وہی یٰسین وہی طہ

علامہ اقبالؒ دا اے نعتیہ شعر ݙسیندے جو ’’عشق و مستی‘‘ وچ سب کجھ آپ ہی آپ ہن ، گاٖلھ عشق تے محبت والی ہووے تاں سارے مسئلے جلدی سمجھ آ ویندن، جیکر عشق نہ ہووے تاں کجھ پلے نی پوندا۔  خواجہ فرید ؒ وحد الوجود ہی بزرگ ہن او ہر جاہ تے ہر رنگ وچ عشق حقیقی دا جلوہ ݙیکھدن ، انہاں دے ݙو شعر ݙیکھو:

ہے عشق دا جلوہ ہر ہر جاہ

سبحان اللہ سبحان اللہ

خود عاشق خود معشوق بݨیا

سبحان اللہ سبحان اللہ

علامہ اقبالؒ سئیں دا شعر ݙیکھو:

ہر شئے میں ہے نمایاں جمال اس کا

آنکھوں میں ہے سلمیٰ ! تیری کمال اس کا

خواجہ فرید:

کنت کنزا عشق گواہی

پہلوں حب خود ذات کوں آہی

علامہ اقبالؒ:

ہے ابد کہ نسخہ دیرینہ کی تہمید عشق

خواجہ فرید:

پیا عشق آن سنگت

ڳئی شد مد زیر زبر دی بھت

علامہ اقبالؒ:

عشق کے پیدا نوائے زندگی میں زیرو بم

عشق سے مٹی کی تصویروں میں سوز دم بدم

خواجہ فرید:

قسم خدا دی قسم نبی دی

عشق ہے چیز لذیذ عجیب

علامہ اقبالؒ:

عالم سوز و ساز میں وصل سے بڑھ کر ہے فراق

وصل میں مرگ آرزو ہجر میں لذت طلب

خواجہ فرید:

اساں سو بد مست قلندر ہوں

کݙی مسجد ہوں کݙی مندر ہوں

کݙی چور بݨوں، کݙی جار بݨوں

کݙی توبہ استغفار بݨوں

کݙی زہد عبادت کار بݨوں

کݙی فسق فجور دے اندر ہوں

علامہ اقبالؒ:

کبھی آوارہ بے خانماں عشق

کبھی شاہ شہاں نوشیرواں عشق

کبھی سرمایہ محراب و منبر

کبھی مولا علی خیبر شکن عشق

خواجہ فرید:

کیا حوال سݨاواں دل دا

کوئی محرم راز نہ ملدا

علامہ اقبالؒ:

اقبال محرم اپنا کوئی نہیں جہان میں

معلطم کیا کسی کو دردِ نہاں ہمارا

خواجہ فرید:

ہک ہے ہک ہے ہک ہے

ہک دی دم دم سک ہے

جیرھا ہک کوں ݙو کر ڄاݨے

او کافر مشرک ہے

علامہ اقبالؒ:

ہاتھ ہے اللہ کا

بندہ مومن کا ہاتھ

خواجہ فرید:

عشقوں مول فریدؔ نہ پھرسوں

روز نویں ہم چس وے میاں جی

علامہ اقبالؒ:

عشق جس کو بجھا دے اجل کی پھونک

اس میں مزہ نہیں تپش و انتظار کا

چند شعر تُساں ݙٹھن ، تہاکوں اندازہ تھیا ہوسے جو انہاں شعراں وچ کتنا ملاپ اے اتھوں اندازہ تھیندے جو ݙوہاں شاعراں دے خیالات تے نظریات ہک ٻئے توں وکھو وکھ تے انڄو انڄ کینھی ، اینویں تمام بزرگیں دے کلام دا اساں جائزہ گھنسوں تاں انہاندے نظریات تے خیالات وچ اساکوں ایکا تے اتحاد نظر آئوسے۔ ضرورت ایں گاٖلھ دی ہے جو پاکستان دے سارے شاعراں دے کلام دے جائزے گھدے ونڄن ، انہاں تے تحقیق کیتی ونڄے ، انت نتیجہ اے نکلسے جو سب دی گاٖلھ ہکا آن نکلسے ، ایں عمل نال ملک دے سارے قومیں دے درمیان ایکے تے اتحاد دی راہ ہموار تھیسے اَتے قومی یکجہتی دا ٻوٹا پروان چڑھسے ۔

حوالہ

·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ