خواجہ فریدؒ دے کلام وچ عشقیہ داستاناں

لکھت: ڈاکٹر طاہر تونسوی

خواجہ فریدؒ درد تے فراق دے شاعر ہِن ۔ حسن دی تلاش تے اونکوں پاوݨ دی خواہش ݙکھیں دی دھاں وچ تبدیل تھی ڳئی ہے ۔ اُنھیں عشق و محبت دے جذبات تے احساسات دی جئیں طرح ترجمانی کیتی ہے او رومانی شاعری دی عمدہ مثال ہے ۔ عشق و محبت دیاں گھاتاں تے وارداتاں دا ٻیا خواجہ فریدؒ جیڑھے سچے جذبے نال کیتے او ہر پڑھݨ آلے کوں اپݨے دِل دی آواز لڳدے تے او اپݨے آپ کوں خواجہ فریدؒ دے تجربات وچ شامل سمجھݨ لڳ پوندے ۔ رومان دیاں راہواں تے ٹُردے ہوئیں خواجہ فریدؒ عشق و محبت دی داستاناں دے کرداریں دا وی ذکر کیتے ۔خواجہ فریدؒ دے بیان وچ جیویں میں اڳوں عرض کریساں درد تے فراق ، انتظار دا ݙکھ ، یار دی تانگھ ، وصال دی خواہش ، رَل وَسݨ دی تمنا تے چاہتیں دا سمندر چھلاں مریندا پے۔

سسی پُنوں دی داستان ݙکھیں دی کہاݨی ہے سسی پُنوں دی ڳول وچ تھلیں وچ رُلدی رہی ہے ۔ سسی دے حوالے نال خواجہ فریدؒ اَپݨے عشق تے محبوب دی ڳول دا تذکرہ نویں نویں انداز نال اپݨیں کافیں وچ کیتے ۔ وصل یار ، فراق وچ بدلدے تاں خواجہ فریدؒ فرمیندن:

سانول پُنل وَل گھر ݙو سِدھایا

تن مونجھ ماریا سر سُول تایا

تن مونجھ ماریا تے سر سُول تایا دی کیفیت خواجہ فریدؒ دے کلام دی اہم خاصیت ہے تے مونجھ مونجھاری دی فضا وچ خواجہ فریدؒ دا عشق پروان چڑھدے تے او رومان دے سفر تے ٹُردن ۔ یار دا وِچھوڑا ایجھاں درد ݙیندے جو عاشق ایں طرحاں اظہار کریندے۔

ہے ہے یار بروچل

ہک تِل ترس نہ کیتا

کرکے سخت نماݨی

اپݨے نال نہ نیتا

ہجر پیا اَزلوں

میں مُٹھڑی لو پیتا

======

پُنل تھیوں پاندھی یارا

چھڈ کے کلہڑی بر وچ

ہر دم وتاں درماندی یارا

سَے سَے روڳ اندر وچ

برہوں بلائیں سنجھ صباحیں

دم دم آہیں نکلن دہائیں

سیجھ فرید نہ بھاندی یارا

لڳڑی چوٹ اندر وچ

عشق تے محبت دا اے روڳ تے چوٹ ایجھیں گہری ہے جو عاشق کوں رات ݙینہ تڑپیندی ہے ۔ یار کنوں شکوہ تے شکایت دا بیان ایں طرحاں تھیندے۔

اساں کنوں دِل چایو وے یار

ڄاپے کتھاں ونڄ لایو وے یار

یار بروچل کیچ دا والی

کیتو حال کنوں بے حال

پربت روہ رلایو وے یار

ایں کافی وچ ہجر دا کرب تے محبوب کنے دوری دا اظہار جیویں خواجہ فریدؒ کیتے اونکوں لفظیں وچ بیان نئیں کیتا ونڄ سڳدا۔

یار مُٹھی کوں ݙتڑو رولا

ساڑیو کیتو کیری کولا

تتڑی کوں تاریو وے یار

پُنل چھڈ کے کیچ سدھاریوں

دِلڑی نماݨی ہے زار نزار

یاس پیاس نصیب اساݙے

نا کوئی ٹوبھے نا کوئی تاݙے

نا راہ ݙسدم کرہوں قطار

اِنھیں کافیں توں اے اندازہ تھی ویندے جو خواجہ فریدؒ یاس تے نا اُمیدی دا اظہار کریندین ۔ ایندی بنیادی وجہ اے ہے جو گھنیرے درد تے ہزاراں ݙکھ ، سُول ، آزاد دے نال نال سنگتی تے ساتھی نئیں جیڑھا ݙکھ درد ونڈاوے تے ݙکھ دردونڈا وی کئی نئیں سڳدا ۔ اے تاں اونکوں پتہ ہوندے جیندے تن کوں لڳی ہوندی ہے۔

جَیں تن لڳڑی سوئی تن ڄاݨے

غیر فریدؒ نہ رمز پچھاݨے

ڄاݨم سوہݨاں دِلبر یار

کتھائیں کتھائیں محبوب دے وصال دا ذکر خواجہ فریدؒ کریندن تے زمانے تے وی ݙوہ ݙیندن جو لوکیں اُنھیں دے محبوب کوں جُدا کر ݙتے ۔ ایں طرحاں خواجہ فریدؒ اُنھیں قوتیں دے خلاف احتجاج کریندن جیڑھے عشق تے محبت وچ کندھ بݨا تے سامݨے آ ویندن ۔ ݙو دِلیں دے ملاپ وچ رکاوٹ پیدا کریندن۔

پیڑ پرائی بیشُم کیتا

نال نہ نیتم سانول یار

پُنل یار کوں چا بِھر میونے

زورا زوری پکڑ نیتونے

پوونے شالا رب دی مار

عشق دا صادق جذبہ ہجر دی بھادے باوجود وی مَٹھا نئیں تھیندا بلکہ شوق دِلبراں ݙوان تے چھولیاں مارݨ لڳ ویندن تے خواجہ فریدؒ اے تئیں آ ویندن:

کیچ ݙو تݨساں جے تئیں جیساں

جے وَل وَلساں کافر تھیساں

ڳل وچ پائم پریت مہا

ایں کافی وچ عاشق دے جذبات دا اظہار جیڑھے سوہݨے طریقے نال خواجہ فریدؒ کیتے اوندی مثال پوری سرائیکی شاعری وچ نئیں مِلدی ۔ کافی دے ہر مصرعے توں ݙکھ تے درد دے لنبے نکلدے ݙسدن۔

ہک پِل عیش نہ پائم گھر وچ

گزری ساری عمر سفر وچ

پوندے سو سو پُور اندر وچ

یا رب یار دے دیس وسائیں

جاں ݙیکھاں جھڑ مینہ کݨ مݨ کوں

روواں کرکر یاد سڄݨ کوں

اَکھیاں ٻلکن منہ ݙیکھݨ کوں

ڳل لانوݨ کوں پھتکن ٻاہیں

واٹ نہاراں کانگ اُݙاواں

پنڈت جوسی دے کن کھاواں

سر پونج ہاراں فالاں پاواں

اُوسی میݙا یار کݙاہیں

ہک ٻئی کافی وچ درد تے غم دا اظہار ایں طرحاں تھئے:

آ مِل مارو ماڑ دو

تھل وچ کردیاں دھاہاں

کر کر لنبڑیاں ٻاہاں

سسی داستانیں وچ درد تے غم دی علامت ہے ایں کیتے خواجہ فریدؒ دے کلام وچ اے حوالہ زیادہ اَئے۔

کتھائیں:

بیرنگ راول دے کیتے

روندی وتاں رڑدی وتاں

دِل سنگ سانول دے سوا

سو مول لکھ مٹھڑیں سہاں

کتھائیں:

تتی رو رو واٹ نہاراں

کݙیں سانول موڑ مہاراں

سڄݨ توں بن نہ تھیساں میں

گھڑی کیا پل نہ جیساں میں

ڳیا سُولاں اندر سر ڳل

سبھو مشکل تھیوے حل

سسی سوہݨی اَتے مومل

اُنہاں وچ پئی ڳݨیساں میں

ہیر رانجھے دی داستان دا حوالہ وی خواجہ فریدؒ دی کافی وچ ٻہوں جا تے نویں رنگ تے اَنگ نال اَئے ۔ رانجھݨ دی علامت عشق حقیقی دا اظہار بݨا تے سامݨے آندی ہے:

پڑھ بسم اللہ ڳولیم سر کوں

چاتم عشق اجارا

رانجھݨ میݙا میں رانجھے دی

روز اَزل دا کارا

یا اے ٻول ݙیکھو:

رانجھݨ اَنگ لگایا ہے

سب غیر دا وہم بُھلایا

رانجھݨ میرا نور الٰہی

مظہر ذات صفات کماہی

سر  لولاک کلنگی پائی

طہ چتر جھلایا ہے

کتھائیں رانجھے دے چاک تھیوݨ دا ذکر ہے ۔ کتھائیں ہیر دی دھانواں ہن:

یار جیندا چاک مہیندا

باعث ساݙے درد دِلیندا

نا کر کوڑے جھیڑے وو یار

ہیر دے حوالے نال اظہار دا رنگ ݙیکھو:

کیویں جیوے جالڑے

سونڄڑی ہیر سلیٹی

رانجھݨ تخت ہزار ٹُرے

سُکیاں لایاں کاہاں

یاس تے نا اُمیدی وچ آس دے ݙیوے وی ٻلݨ لڳ پوندن پر اے موقعے گھٹ ہن:

رانجھݨ جوڳی آیم ویڑھے

سڑدے مردے کھیڑے بھیڑے

ہُݨ وَت سانول کون نکھیڑے

پَل پَل ٻانھ سراندی ہے

تھیا فریدؒ سہاڳ سوایا

مولیٰ جھوک نوں آن وسایا

رانجھݨ میݙا میں گھر آیا

جَیں کارݨ دِل ماندی ہے

پر ایہ خوشیاں ہک پل دیاں ہوندن غم ولا سر تھی ویندن:

تُو بِن مہیندا چاک وے

دِلڑی غماں دی جھوک ہے

جو جو خوشی سر سبز تھئی

سڑ سڑ ݙکھاں توں سوک ہے

قسمت فریدؒ دی تھئی پُٹھی

ڳیا رول سانول ݙے پوٹھی

چٹڑے پدھر تے میں لُٹی

خوش وسدا سارا لوک

ہک جا تے اظہار دا اے رنگ وی مِلدے:

چاک مہیندا من نوں بھاݨاں

بُھل ڳیا سارا راج بباݨاں

گھولاں سیج تے تول وہاݨاں

ٻیٹ دی ریت سوہاندی ہے

رانجھݨ جوڳی میرا میتا

دِل نوں جس نے جادو کیتا

عشق تہندا لُوں لُوں سیتا

رڳ رڳ فول نہ واندی ہے

خواجہ فریدؒ اَپݨے کافیں وچ لیلیٰ مجنوں دا ذکر وی کیتے:

پنوں ہوت نہ کھڑ مُوکلایا

چھڈ کلھڑی کیچ سِدھایا

سوہݨے ڄاݨ پہچاݨ رولایا

کُوڑا عُذر نبھائم گھل دا

سُݨ لیلیٰ دھانہہ پُکارے

تیݙا مجنوں زار نزارے

سوہݨا یار توݨے ہک وارے

کݙیں چا پردہ محمل دا

ایندے نال نال زلیخاں دا ذکر وی مِل ویندے:

ورد موٹھا چک چونڈھیاں پاوے

مارم سُول وݙاݨ

لیلیٰ مجنوں ہیر زلیخا

سے لُڑھ ڳئے ہن گھاݨ

اے عشقیہ داستاناں خواجہ فریدؒ دے کلام وچ کھنڈیاں پئین تے خواجہ فریدؒ نویں انداز وچ انھیں کوں استعمال کیتے ۔ ہک کافی وچ خواجہ فریدؒ ساری گاٖلھ مُکا ݙتی ہے۔

جیوݨ ݙینہ اَڈھائی وو یار

سٹ گھت فخر وݙائی وو یار

کتھ رانجھݨ کھیڑے بھیڑے

کتھ رہ ڳئے او جھڳڑے جھیڑے

کتھ چوچک دی ڄائی وو یار

مُکدی گاٖلھ اے ہے جو عشقیہ داستانیں دے اُنھیں کرداریں دے حوالے نال خواجہ فریدؒ حسن حقیقی دی تلاش دا اظہار کیتے کیوں جو:

ہر صورت وچ آوے یار

کرکے ناز اَدا لکھ وار

٭٭٭

حوالہ

کتاب: سلک سلوک فریدی