خواجہ فریدؒ دے رنگ نرالے

عظیم سرائیکی شاعر خواجہ غلام فریدؒ کوں کہیں گوئٹے، کہیں شلیے، کہیں سارتر ، کہیں اقبال تے کہین وت داغ تے غالب آکھئے۔ حالانکہ ڳالھ ایویں نی خواجہ فریدصرف اتے صرف خواجہ فرید ہن ۔ خواجہ فرید کہیں دی مثال نہ ہن ۔ بلکہ اپݨی مثال آپ ہن۔ او کہیں وانگوں نہ ہن بلکہ اپݨے آپ وانگوں ہن ، خواجہ فرید ہک ذات دا نی بلکہ کائنات دا ناں ہے ، ایں کائانت وچ ہزاراں گوئٹے، شیلے تے غالب گم ان ، عظیم سرائیکی شاعر حضرت خواجہ غلام فریدؒ دا ٻئے شاعراں نال مقبالہ کرݨ آلے نقاد ایں ڳالھ کوں بھل ویندن جو دھرتی اسمان، اُبھا ،لماں تے رات ݙینھ ہک نی تھی سڳدے ۔ خواجہ فریدؒ نہ صرف وݙے شاعر بلکہ ہک ٻہوں وݙے انسان وی ہن ۔ او ہک خدارسیدہ بزرگ، عالم باعمل ، درویش، سخی ، ہمدرد ،غمگسار تے درد دل رکھݨ آلے ہک دردمند انسان ہن ، او بادشاہ نہ ہن بلکہ بادشاہیں دے بادشاہ ہن ، انہاندی بادشاہت دا سکہ کروڑاں دِلیں تے چلدا ہا ، کیا ہکے ویلھے اتنیاں صفتاں کہیں ٻئے شاعر اچ پاتیاں ویندن ؟ جیکر ایندا جواب نفی اچ ہے تاں خواجہ فرید دا کہیں ٻئے شاعر نال مقابلہ کرݨ یا انہاندی مثال ݙیوݨ پرلے درجے دی جہالت ہے ، اے ٹھیک تے اُتے ڳݨوائے ڳئے شاعراں کوں عالمی ادب وچ تشہیر زیادہ ملی ہے ،عالمی میڈیا وچ انہاندا پروپیگنڈہ زیادہ کیتا ڳئے ، پر ایندا اے مطلب تاں نی جو ادب دے انصاف دی ترکڑی چاوݨ آلا نقاد پروپیگنڈہ زیادہ کیتا ڳئے ، پر ایندا مطلب اے تاں نی جو ادب دے انصاف دی ترکڑی چاوݨ آلا نقاد پروپیگنڈہ دی لوڑھ وچ لُڑھ تے انصاف دی پاڑ پٹی ونجٖے ۔ ارمان ایں ڳالھ دا ہے جو فرانس ، جرمنی تے ہندوستان اپݨے شاعراں دی تعریف ضرورت توں زیادہ کیوں کریندن ، بلکہ ارمان ایں ڳالھ دا ہے جو اساں پاکستانی پاکستان دے عظیم شاعراں کوں نظر انداز کر تے غیراں دے ڳاوݨ ڳمدوں ، کیا ایندے وچ قصور خواجہ فریدؒ دا ہے جو اسݙے تعلیمی نصاب اچ غیر ملکی شاعراں کوں پڑھایا ویندے ۔ جیکر نی پڑھایا ویندا تاں خواجہ فرید کوں نی پڑھایا ویندا ، اساں سمجھدوں جو اے سارا قصور تے سارا فتور دیسی کھوپڑی وچ بدیسی یا انگریزی سوچ رکھݨ آلی اوں بیورو کریسی دا ہے جیندے وݙے ، پیو تے ݙاݙے انگریزاں دے وفادار سپاہی شمار تھیندے ہن ، انگریز چلا ڳئے پاکستان اچ نظام تے سکہ اڄ  وی انگریز دا چلدا پے ،فرق آئے تاں صرف اتناں آئے جو کل گورے ہن ، اڄ کالے آ ڳن ، کل انگریز براہ راست آپ بیٹھے ہن ، شاہی کریندے ہن ،اڄ او اپݨے غلاماں بلکہ غلامانِ غلاماں دے ذریعے بالواسطہ طور تے تخت نشین ہن ، انگریز دے پروردہ طبقے تے اوندی نسل کوں خواجہ فریدؒ نال تاں انویں چِڑ تے ناراضگی ہے کیونجو خواجہ فریدؒ انگریز تے اوندی نسل کوں بالکل پسند نہ کریندا ہا ، اون ویلھے جݙاں وݙے سلاطین انگریز دربار اچ حاضری بھرݨ کوں اپݨے واسطے اعزاز سمجھدے ہن خواجہ فرید اوں ویلھے انگریزاں دے خلاف نعرے حق بلند کریندے ہوئے آکھیا ہا جو:

اپݨی نگری آپ وسا توں

پٹ انگریزی تھاݨے

انگریزاں توں سر دے خطاب تے وظیفے گھنݨ ٓلے پاکستان دے مشاہیر دی قطار وچ شامل ہوݨ دا اساکوں اعتراض دا ’’ حق ‘‘ کینھی پر ڳالھ اے جو تحریک آزادی دے مشاہیر وچ اوں بندے دا اناں کیوں نہ ہووے ، جئیں مسلم لیگ دے قیام توں پہلے انگریزاں دے خلاف جھنڈا اُچا کیتا ،واقعہ اے ہے جو مسلم لیگ 1906ء توں قائم تھئی، خواجہ فرید دا وصال 1901 وچ تھئے ، خواجہ فرید اپݨے وصال توں کئی سال پہلے انگریزاں دے خلاف نفرت دا اظہار کیتا ، اساں آکھ سڳدوں جو خواجہ فرید آزادی دے صرف خواب نی ݙٹھے بلکہ عملی طور تے ڳالھ کرتے اپݨے ااپ کوں بے مثال ہیرو ثابت کیتے۔

خواجہ فرید جیویں اپنی مثال آپ ہا اوندی شاعری وی اپݨی مثال آپ اے ، انہاں اپݨے دیس اچ رہ تے اپݨے دیس دی ڳالھ کیتی اے ، اپݨی دھرتی دی ڳالھ کیتی اے ، اپݨی روہی دی ڳالھ کیتی ہے ، اپݨے وسیب تے اپݨی وسیب دے لوکیں دی ڳالھ کیتی ہے ، اناہں ادب کوں اشتہار نی بݨایا ، انہاں اپݨی فکری خوشبو کوں شاعری دے ٹھڈے ٹھڈے جھولے والی کار اساں تئیں پُجٖائے ، خواجہ فرید جیڑھی ڳالھ کیتی اے او دھرتی توں جدا کائنی او جیڑھی وی ڳالھ کریندے پکی تے سچی کریندے ، اڄ دا وی جدید تعلیم یافتہ شاعر احمد فراز اکھیندے :۔

ڈھونڈ اُجڑے ہوئے لوگوں میں وفا کے موتی

یہ خزانے ممکن ہے تجھے خرابوں میں ملیں

پر خواجہ سئیں سوا سو سال پہلے جیڑھی ڳالھ کیتی او نہ صرف شک توں پاک ہئی بلکہ اپݨی مٹی دی خوشبو اچ رَچی ہوئی ہئی انہاں فرمایا ہا:۔

اِتھ درد منداں دے دیرے

جِتھ کِرڑ کنڈا ٻوئی ڈھیرے

ایں طرح علامہ اقبال آکھیا ہا :۔

اپنے من میں ڈوب کر پا جا سراغ زندگی

تو اگر میرا نہیں بنتا تو نہ بن ، اپنا تو بن

پر خواجہ سئیں انہاں توں ڈھیر پہلے فرمایا ہا :۔

جو کوئی چاہے فقر فنا کوں

اپݨے آپ کوں ڳولے

حضرت خواجہ غلام فرید ہک غیر معمولی انسان ہن، او اپݨے جٖمݨ توں گھن تے اپݨی وفات تئیں ہک بے مثال شخص دے طور تے دنیا اچ موجود رہ ڳن ، 1845ء اچ آپ دی ولادت حضرت خواجہ خدا بخش دے گھر چاچڑاں شریف ضلع خانپور ( اوں ویلھے خانپور ضلع ہا ) تھئی، ساڈھے ترائے سال دی عمر اچ آپ مدرسے ڳئیتے ’’ آکھ فرید الف‘‘ توں اپںْا سبق شروع کیتا، اپݨے استاداں تے بزرگاں دے جذب و سمتی دی کیفت طاری کر تے انہاں کوں بے خود کر ݙتا، چھی مہینے بعد اجٖاں آپ دی عمر چار سال ہئی ، اماں سیݨ رضا تھی ڳئے ،اتنے وݙے حادثے دے باوجود چار سال دا ’’پھُل ‘‘ حوصلے دا پہاڑ ثابت تھیا ، اوں اپݨی پڑھائی جاری رکھی ، اٹھ سال دی عمر اچ ݙوجھے علوم دے نال نال قرآن مجید حفظ کر گھدا تے ایں سال یعنی 1852ء وچ آپ دے والد دا وی انتقال تھی ڳیا، پر پہاڑ ہمت خواجہ فریدؒ اپݨی دینی تے روحانی تعلیم دا سلسلہ جاری رکھیا ۔ نو سال دی عمر اچ نواب بہاولپور دی استدعا تے آپ دے بھرا خواجہ فخر جہاں سئیں ؒآپ کوں شاہی محل دیرہ نواب منتقل کر ݙتا،  اتھاں وی جید علماء توں آپ دی تعلیم نہ صرف جاری رہی بلکہ شاہانہ پرورش دے نال نال آپ دی بگھی کوں نواب آف بہاولپور صادق محمد خان خود چھک تے محل دے اندر سیر کرویندے ہن ، پر ایں بے تاج بادشاہ فقیر دی زندگی تے تاجور مرید دی شاہانہ ٹھاٹھ ٻاٹھ دا اثر کوئی نہ تھیا ، چار سال بعد 1859ء اچ بادشاہی محل اچوں آزادی تھی تے ولدے اپݨے وسیب دے داپھیے ہوئے اپاپی غریب لوکیں وچ آ ڳئے، 1871ء اچ آپ دے وݙے بھرا تے مرشد حضرت خواجہ فخر جہاں سئیں دا وصال تھی ڳیا ۔ ایندے بعد سجادگی دے نال نال تمام گھریلو ذمے دارایں دا ٻوجھ وی آپ دے سِر تے آ ڳیا ۔ پر ایں حوصلہ مند جوان سارے ذمے داریاں کوں ایں طرح نبھائے جو ایندی جڳ وچ مثال مِلݨ مشکل اے ۔ لنگر دا ذکر آوے تاں روزانہ کئی کئی سو مݨ لنگر وچ اٹا پکے ، تعلیم دی ڳالھ آوے تاں نہ صرف درس بلکہ ہک یونیورسٹی قائم تھی ونجٖے ، نصیحت وی نکتہ آفرینی آوے تاں اپݨے بادشاہ مرید نواب صادق محمد خان عباسی کوں ’’ صادق! زیر تھی ، زبر نہ تھی متاں پیش پوندی ہووی ‘‘ کائنات دا مختصر ترین خط لکھ تے زبر ، زیر پیش دے وچ پوری کائنات دا فلسفہ بیان کر ݙیوے ۔ حج کرݨ ونجٖے تاں سینکڑان دا لشکر گھن تے ونجٖے ، شعر آکھے تاں

اکھیاں دے وچ قطر نہ ماوے

سارے سجٖݨ سماندے

جہے لافانی شعر آکھ تے ہاں ٹھار ݙیوے ، میں ادب نال پُچھداں جو کیا ایجھے شاعر دا یا ایجھے انسان دا موازنہ کہیں ٻئے نال ممکن ہے ؟

خواجہ فرید اپݨی مثال آپ ہا، اوں جہا کوئی نہ تھیا ، خود انہاندے اپݨے خاندان وچ وی فرید کیا فرید دے پیریں تے ٹرݨ آلا وی پیدا نی تھیا ، بلکہ ارمان تاں ایں ڳالھ دا ہے جو خواجہ فرید دے سکیں اناہندے پوترے خواجہ قطب الدین سئیں کوں 12 سال دی عمر اچ زہر ݙے تے قتل کر ݙتا۔ انہاندے بعد خواجہ فرید دی نرینہ اولاد دا سلسلہ ختم تھی ڳیا ،انہاندا علمی ادبی تے فکری سلسلہ وی اڳوں تے نہ ٹر سڳیا ۔ اے ہک اتنا وݙا حادثہ ہے جینکوں لفظاں اچ بیان نی کیتا ونجٖ سگفدا۔ فریدیات بارے کم کرݨ دی ضرورت کل وی ہئی تے اڄ وی ہے ، خواجہ فریدؒ اوندے فن تے فکر بارے نوجوان نسل کوں ݙسݨ دی ضرورت اے ، ایندے نال کلام دے غیر ملکی زبانیں وچ ترجمے کر تے انہاندی اشاعت کراوݨ دی وی لوڑھ ہے ۔ ظاہر اے اتنا وݙا کم سرمائے دے بغیر ممکن کینھی، ایں سلسلے اچ حکومت جیندے کول خواجہ فریدؒ دی ارباں روپے دی جائیداد اے تے کوریجگان جنہاں کول کروڑاں دی مݙی اے اڳوں آوݨا چہیدے نہ تاں آکھݨا پوسے جو:۔

باپ کا علم نہ بیٹے کو اگر ازبر ہو

تو پھر وہ وارث میرث پدر کیونکر ہو

اڄ ہک المیہ ہے اے وی ہے جو فرید فرید ڈھیر تے کم تھولا تھیندا پے ،ݙوجھے لفظیں اچ اے آکھوں جو شور ڈھیر تے کم تھیولے آلا معاملہ تھیا کھڑے ، سرائیکی سرائیکی دی طرح ڈھیر لوک فرید فرید وی کھیݙݨ پئے ڳن تے فرید دے ناںتے پراݨے ہٹیں کوں فلا چھنڈک پھوک تے سجا ݙتا ڳے ، انہاں سارے مسئلیں کنوں پاسہ کر تے سرائیکی وسیب دے اصل لکھاریں کوں فرید تے کم کرݨ دی لوڑھ ہے تے ݙاڈھی عرق ریزی تے توجہ نال کم کرݨ دی لوڑھ ہے ۔

حوالہ

معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ