خواجہ فریدؒ دی ہندی شاعری

خواجہ فریدؒ دے عہد وچ ایں علاقے وچ ہندو تے مسلمان آبادی صدیاں توں آباد ہئی ۔ ایں طرحاں ہندو تے مسلمان ہک ݙوجھے دے مذہب ، تاریخ ، مذہبی پیشوائوں تے تہواراں دے بارے وچ بخوبی معلومات رکھیندے ہَن ۔ہندو آبادی کوں فارسی ایں کیتے پڑھاوݨی پوندی ہے جو ایک عرصے توں دفتری زبان چلی آندی ہئی ایں طرحاں مسلمان آبادی وچ اپݨی علمی سطح لسانی اعتبار نال اُچا کرݨ کیتے ہندی دی تعلیم حاصل کریندی ہئی ۔ خواجہ سئیںؒ کوں ہفت زبان شاعر تسلیم کیتا ڳیا ہے تے لسانیات نال اُنہاں دی دلچسپی مقبوس نمبر58’’مقابیس المجالس‘‘ توں ظاہر ہے ۔ جتھاں لکھیا ہے جو خواجہ سئیںؒ اپݨے خدام خاص کوں شاستری ، گورمکھی تے انگریزی قواعد خود لکھ تے پڑھیندے ہَن ۔

مقبوس نمبر57وچ لکھیا ہے جو ہک ہندو جیڑھا محکمہ ڈاک وچ ملازم ہا وہ چھجو مذہب رکھیندا ہا ۔ او آپ دی خدمت وچ حاضر تھیا تاں آپ ایندے ہندو عقائد دے بارے وچ دریافت کیتا تاں اُوں ݙسایا جو او خدا کوں وحدہ‘ لا شریک جانتے ہیں۔ بت پرستی کوں کفر جٖاݨدے ہَن البتہ ݙو پیغمبراں دی پیروی کریندے ہَن ہک حضرت محمد علیہ الصلوٰۃ والسلام تے ݙوجھے کرشن جی دی ۔ او شخص چلا ڳیا تاں حاضرین دریافت کیتا جو ایندے مذہب دے بارے وچ آپ دا کیا خیال ہے تاں آپ فرمایا ایہ لوک مسلمان کائنی۔خواجہ سئیںؒ ہک طویل عرصہ تک وقفہ وقفہ نال روہی وچ مقیم ریہے ۔ جتھاں بھیل تے دراوڑ ہندو قبائل بھی رہائش پذیر ہَن ۔ جنہاں نال طویل صحبت تے اُنہاں دا رسم و رواج دا مشاہدہ وی انہاندے مذہب دے بارے وچ معلومات دا ہک ذریعہ ہے۔

کلامِ فرید وچ ترئے کافیاں ہندی زبان وچ ایجھی وی موجود ہَن جنہاں وچ مارواڑی تے پوربی زباناں دی آمیزش ہے ۔ انہاں کافیاں وچ ہندو مذہبی اصطلاحات تے پیشوائواں کوں علامت دے طور تے استعمال کرتے توحید وجودی دا پرچا کیتا ڳیا ہے۔

بندرا بن میں کھیلے ہوری

شام دوارے میر و لال

ایں کافی کا لب لباب تے مفہوم ایں طرح ہے جو نویں گیان ظہور وچ آوݨ لڳے ہن تے آوازاں گونجدیاں پیاں ہن شیطانی تسلط ختم تھیوݨ والا ہے ۔دوئی یعنی شرک دے گناہ مٹاوݨ دی سعی تھیندی پئی ہے۔توحید دا  دور دورہ ہووݨ والا ہے ۔ میخانہ عشق محمدی نال جام مے پی تے خوشی دے گاٖوݨ گاٖئے ونجٖن۔ انہد دا شور سارے ملک وچ گونجدا پیا ہے ۔ چنگ ترنگ لاکھاں وجٖایاں نال الوداعی بزم قائم کرتے رووݨ دھوݨ لڳے ہن ۔ اساݙا مذہب آزادی دا حامل تھیا تے توحید دا نعرہ اُچا تھیا ۔ کنور تے کنہیا بھجٖݨ لڳے ۔ اے فریدؒ تیݙی ایہ نگری عرش جتنی بلند مرتبہ ہے پاک روح دے زبردست جذبے دے نال کجھ سوچاں کائنی تاں ایہ دُنیا برباد تھی ویسی۔

اپرم بید بتائوں

میں اگیانی کو گیان سنائوں

اے ناداں آ میں تیکوں معرفت تے خود شناسی دیاں گاٖلھیں ݙسانواں ، خود شناسی دا سُریلا ساز گھن تے ہوش و ہواس نال سچے رہنما دی تعریف کروں تے پریم نگر وچ خوشیاں منائوں ۔ اساں اپݨی خودی دے سارے اسرار اپݨے اندر ڳول گھدے ہِن ۔ اساکوں کہیں ٻئے پاسے ونجٖݨ دی کیا ضرورت ہے ۔ اساں تاں اپݨے محبوب دی عظمت نال پیار کریندے ہیںتے اوندی آس تے ٻہندے ہیں۔

اَڄ بن موں برج راج بنسی بجائی

بنسری بجائی اگم گیت گائی

میݙے محبوب اظہارِ حق کرتے کفر دی ظلمت کوں پرے کیتا ۔ پاکیزہ تے نویکلے گاٖوݨ سُݨا تے مست کر ݙتا ہے ۔ بخت جاڳ پئے ہِن تے نصیب تے بہار آ ڳئی ہے ۔ اَنگ اَنگ وچ خوشی سمائی ہے ۔ میں عشق تے محبت دے قول تے قرار نبھائے تے محبت وچ سرخرو تھیا ۔ اَنہد دی صدا گویا بادلاں دی گرج دی طرح ہے تے وݙی سکون آور ہے ۔ محبوت دے تصّور آخر محبوب دی ذات دا پتہ ݙے ݙتا ہے ۔ پردہ ہٹ ڳئے تے حقیقت ظاہر تھی ڳئی ۔ دِل دریائے معرفت وچ ٻݙ ڳیا تے استغراقِ حق نال عالم منّور تے روشن کر ݙتا ڳیا ہے ۔ جݙاں سارا کجھ دِل دے اندر ہے تاں سالک پردیس کیوں ونجٖے ۔ اے فریدؔ جینکوں حسنِ حقیقی دی محبت بُھل ڳئی او گمراہ تھی ڳیا۔

حوالہ

فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان