خواجہ فریدؒ تے لسانیات

خواجہ سئیںؒ کوں  ہفت زباں شاعر آکھیا ڳیا ہے ۔ کیونجو انہاں دی شاعری دا دائرہ ٻہوں وسیع ہے ۔ مختلف زباناں وچ اساکوں اُنہاندے معیاری کلام ملدا ہے ۔ جݙاں خواجہ سئیںؒ دی پیدائش تھئی تاں اوں ویلے فارسی دفتری زبان ہئی ۔ عربی اہلِ علم طبقے دی سمجھی ویندی ہئی کیونجو خواجہ سئیںؒ دا خاندان ہک مذہبی خاندان ہا ایں کیتے عربی ، فارسی دا مروج ہووݨ فطری گاٖلھ ہے ۔ اُردو ایں علاقے وچ پڑھی تے سمجھی ویندی پئی ہئی ۔ سرائیکی اُنہاندی مادری زبان ہئی ۔ سندھ دا علاقہ نیڑے ہا ایں کیتے انہاں سندھی وچ مہارت حاصل کر گھدی ہئی ۔

لسانیات خواجہ سئیںؒ دا مرغوب موضوع ہا کیونجو اُنہاں انگریزی دی ابجد وی پڑھی حالانکہ ایں زمانے وچ انگریزاں دے نال نال لوک انگریزی توں وی نفرت کریندے ہَن انہاں ہندی تے پوربی زباناں وی سیکھیاں تانجو اِنہاں زباناں دے علمی سرمائے توں فائدہ چا سڳن۔

آپ شاستری زبان وی جٖاݨدے ہَن ۔ ہک دفعہ اجمیر دے سفر دے دوران ریگستان وچ واقع ہک ویران وستی دی ہک پکی عمارت دی ویوار تے شاستری وچ لکھیا ہویا ہا کہ اِتھاں 25ہزار اشرفی دفن ہے ۔ آپؒ سلھ چا تے ݙٹھا تاں واقعی اشرفیاں دا انبار موجود ہا ۔ آپ ؒ سلھ فی الفور اُتھاں ولا لا ݙتی تے چاچڑاں پُجٖ تے ایہ واقعہ بیان کیتا۔

آپ ٻہوں ذہین تے طباع شخصیت دے مالک ہَن تے اُنہاندا مطالعہ ٻہوں وسیع ہا ۔ تحقیق دا جذبہ وی رکھدے ہَن تے اُنہاندے مطالعے وچ مشہور کتابیں رہندیاں ہَن ۔

سرائیکی زبان و ادب دا انہاں کوں محسن آکھیا ویندا ہے ۔ اُنہاں اپݨی شاعری وچ ایں زبان دے دامن کوں وسیع کیتا ہے تے نویں نویں لفظ ݙتے ہِن ۔ سرائیکی دے ٹھیٹھ لفظاں دا ورتارا وی کیتا ہے ۔ سرائیکی دے سارے لہجیاں دا وی خیال رکھیا ہے ۔ انہاں ٻئے زباناں دے الفاظ وی استعمال کیتے مگر ایں طرحاں اوہ قطعاً اجنبی محسوس نئیں تھیندے ۔

دیوانِ فریدؒ وچ ورتیے ہوئے کل لفظاں دی تعداد 7816ہے تے محض انہاں لفظاں دی لغت اِی سرائیکی زبان دا ٻہوں وݙا حصہ ہے ۔ سرائیکی وچ تاں انہاندا دیوان موجود ہے مگر اُردو غزلاں دا دیوان وی موجود ہے ۔ جتھاں تک اُردو کلام دا تعلق ہے ایندے وچ دلی تے لکھنؤ دی زبان دا چٹخارہ تاں کائنی مگر ایں ویلے دے حالات ، ذرائع رسل و رسائل ، کتاباں دی عدم دستیابی کوں سامݨے رکھیا ونجٖے تاں ایں علاقے وچ زبان دا ایہ معیار وی قابل قدر نظر آندا ہے۔

فارسی وچ اُنہاندا کلام موجود ہا مگر زیادہ تعداد وچ ہُݨ میسر کائنی ۔ انہاں اپݨے سرائیکی کلام وچ وی فارسی دے مصرعے ورتیے ہِن ۔ ہک فارسی غزل دے اشعار ملاحظہ فرمائو:

رونقِ شور فزاید غمِ پنہائی من

حُسن را زیب با چشمِ خدا دائیٔ من

شب فرقت چو سحر شد رمقے باقی بود

سنگ را آب کند سخت گراں جانیٔ من

سندھی زبان و ادب نال خواجہ سئیںؒ کوں خصوصی دلچسپی ہئی تے اوہ شاہ عبداللطیفؒ دا رسالہ اپݨے مطالعے وچ رکھیندے ہن ۔ اُنہاندے سامݨے چسل سرمستؒ تے شاہ عبداللطیفؒ دے کلام دے نمونے وی موجود ہِن ۔ وحدت الوجود دے حوالے نال وی اوہ انہاندے قریب ہَن ۔ سندھی کلام دے علاوہ سرائیکی کلام اِچ وی ݙو کافیاں دے مطلعے سندھی وچ ہِن ۔ سندھی کلام ملاحظہ فرمائو:

آھِن قلندر روز و شب

پنھجی خودی میں خود غرق

جَیں رمز راول جِی ٻجھی

تِن کھے مشاہدہ رات دن

خواجہ سئیںؒ دے ماہر لسانیات ہووݨ دا ثبوت سرائیکی کافیاں توں وی ملدا ہے جیندے وچ ہک توں ودھ زباناں دے مصرعے استعمال تھئے ہِن۔ سرائیکی کلام وچ فارسی دا مصرعہ ملاحظہ فرمائو:

دلے دارم بسے آوارہ طبعے وحشت آرائے

برہوں بارے بروچل دے بیاباں دشت رُلوائے

ہک ٻئی کافی وچ عربی ، فارسی تے سرائیکی زباناں دے مصرعے استعمال کیتے ڳئے ہِن تے نویں نویں تجربات کیتے ہِن ۔ ملاحظہ فرمائو:

بن یار سانول کو نہیں

ہذا جنون العاشقیں

بے او نہ آنست و نہ ایں

ہذا جنون العاشقیں

تھل برتتی رُلدی ہے کیوں

یار است ہمدم ہم نشیں

ہذا جنون العاشقیں

ہندی زبان نال رابطہ دی بنا تے خواجہ سئیںؒ دا ذوق موسیقی وی انتہائی پکا ہا ۔ انہاں اپݨی سرائیکی کافیاں وچ وی ہندی دے لفظ ،وزن تے بحراں استعمال کیتیاں ہِن ۔ ہک گاٖلھ جیڑھی جو محفل نظر ہے اوہ ایہ ہے جو زبان دے بدلݨ نال کلام دا مزاج تبدیل نئیں تھیندا ۔ عقیدہ ہر جاہ غالب نظر آندا ہے ۔ ہندی دے لفظاں کوں وݙی خوبصورتی نال ورتیندے ہِن۔

سکھی کر لیو سنگھار سبھی

سیاں رَل مِل دھوم مچائی

گرجت بدرہ لکست بجلی

رُت ساون ٹھیک سمائی

پوربی زبان دا کلام ملاحظہ فرمائو:

بندرا بن میں کھیلے ہوری

شام دوارے میر و اہل

ادھر اُدھر موں بنسی باجے

چوراسی لکھ ساج رواج

پنجابی وچ اگرچہ خواجہ سئیںؒ شاعری تاں کائنی کیتی لیکن پنجابی لفظاں تے محاوریاں دا استعمال ضرور کیتا ہے ۔ مختلف کافیاں وچ الفاظ نوں ، مینوں ، تینوں ، اسانوں دا استعمال ہے ۔ جیڑھا پنجابی لہجے دے غماز ہِن ۔ اسی طرحاں لفظاں میرا ، تیرا دا استعمال جیڑھا اُردو تے پنجابی ݙوہیں وچ رائج ہے ۔

سرائیکی ، اُردو ، عربی ، فارسی ، ہندی ، سندھی ، پوربی دے نمونہ کلام نال خواجہ سئیں دے ماہر لسانیات ہووݨ دا بھر پور اندازہ لاتا ونجٖ سڳدا ہے ۔ انہاں انگریزی ابجد سِکھ تے رومن لکھݨ دی مشق وی کیتی ۔ او نہ تاں تنگ دل ہِن تے نہ اِی تنگ نظر۔

حوالہ

فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان