خواجہ فریدؒ تے قدیم سرائیکی شعراء

قدیم سرائیکی شاعری دے بارے وچ جیڑھی تحقیق کیتی ڳئی ہے ایندے مطابق قدیم سرائیکی شاعراں دا کلام مختصر صورت وچ ملدا ہے ۔ جیندے توں ایہ گاٖلھ واضح تھی ویندی ہے جو سرائیکی وچ شاعری دی مدت ٻہوں زیادہ ہے ۔ ایں سلسلے وچ بہاء الدین زکریا ؒ ، مخدوم حمیدالدین حاکمؒ تے بابا فرید گنج شکرؒ دے ناں گھدا ونجٖ سڳدے ہِن ۔ وقت دے نال نال ملکی انتشار تے افراتفری دی وجہ نال ایہ شاعری مکمل طور تے اساں تئیں نہیںپُجٖ سڳدی ہے ۔ البتہ ’’نورنامہ‘‘ ہک ایجھی نظم ہے جیندے وچ شاعر سبب تصنیف تے سن تصنیف لکھ ݙتا ہے ۔ ایں کیتے ایں نظم کوں سرائیکی تصنیف دے اولین دور دی یادگار آکھیا ونجٖ سڳدا ہے ۔ ایہ 1111-1107ء دا زمانہ ہے ۔ ایندا مطلب ایہ تھیا جو سرائیکی شاعری دے سفر دا زمانہ گھٹ توں گھٹ اَٹھ سو سال پہلے توں شروع تھیا ۔ ایندے بعد وی شاعری تھئی ہوسی پر ایہ سرمایہ افسوس ہے جو اساں تئیں نہیں پُجٖیا ۔ جیڑھے شعراء دا کلام اساں تک پُجٖیا ہے انہاں وچ بابا فرید الدین گنج شکرؒ ، مادھو لال حسینؓ ، دامودار داس ، علی حیدرؒ ، چراغ اعوان ، حمل خان لغاری ، حافظ جمال اللہ ملتانی ؒ ، منشی غلام حسین شہیدؒ ، سید اکبر شاہ تے سید مراد شاہ شامل ہِن۔

سارے شاعر ، ادیب تے تخلیق کار اپݨے توں پہلے گزرݨ والے تخلیق کاراں دے کم کوں نہ صرف ݙیکھدا ہے بلکہ غور وی کریندا ہے تے ایندی روشنی وچ اَڳوں ودھݨ دی کوشش وی کریندا ہے ۔اپݨے کیتے نویں رستے بݨیندا ہے تے آوݨ والی نسلاں کیتے روشنی دے چراغ چھوڑ ویندا ہے۔

خواجہ سئیںؒ جئیں زمانے وچ شاعری کیتی ایندے قریب ترین زمانے وچ جیڑھا اہم شاعر نظر آندے ہِن انہاں وچ شاہ عبداللطیف بھٹائیؒ (1102ء تا1165ء) سچل سرمست (1740ء تا 1800ء) مولوی لطف علی (1129ء تا 1209ء) شامل ہن ۔ خواجہ سئیںؒ دا زمانہ 1261ھ تا 1319ء ہے۔

شاہ عبداللطیف بھٹائی ؒ سندھی دے شاعر ہَن تے خواجہ سئیںؒ دی رہائش دا علاقہ سندھ دے نیڑے ہا تے اوہ سندھی زبان توں نہ صرف واقف ہَن بلکہ ایندے وچ شعر وی آکھدے ہَن ۔ میر حسان الحیدری تذکرئہ لطیفی دے حوالے نال لکھدے ہِن جو ایہ گاٖلھ پایۂ تحقیق کوں پُجٖ چُکی ہے جو خواجہ سئیںؒ شاہ عبداللطیف بھٹائی ؒ دا رسالہ اپݨے مطالعہ وچ رکھیندے ہَن  تے ایہ اوں مطالعہ دا نتیجہ ہے جو ہک جوش تے ولولہ بیدار تھیا تے انہاں دے ابتدائی کلام دا ابتدائی حصہ سندھی اِچ ہا  تے ایندے تے شاہ عبداللطیف ؒ دا اثر نظر آندا ہے۔

سچلؒ تے فریدؒ دی شاعری دا موضوع تصوف ہا ۔ خواجہ سئیںؒ تے سچلؒ ݙوہیں سالک صوفی ہَن ۔ فریدؒ دی زبان خالص سرائیکی جݙاں جو سچلؒ دی سرائیکی تے سندھی دا اثر نظر آندا ہے ۔ فریدؒ ماہر عروض تے اوزان و قوافی دا خیال رکھیندے ہَن جݙاں جو سچلؒ  فنی حدود دا کہیں ویلھے خیال کائنا رکھیندے ہَن ۔ سچلؒ اپݨے مرشد شاہ عبدالحق ؒ دا اپݨے کلام وچ تذکرہ کریندے ہَن تے خواجہ فریدؒ اپݨے مرشد مولانا فخر جہاںؒ دا اپݨے کلام وچ تذکرہ کیتا ۔ ݙوہیں وحدت الوجود دے قائل تے اپݨے کلام وچ قرآن وحدیث دا حوالہ وی ݙیندے ہن۔خواجہ کوں سچل دے کلام نال ٻہوں دلچسپی ہئی تے ایندا ثبوت ایہ ہے جو خواجہ سئیںؒ سچل دی سندھی تے سرائیکی کافیاں تے کافیاں لکھیاں ہِن ۔ ہک مثال کجھ ایں طرح ہے ، سچل دی کافی ہے:

وَسّیں اساݙڑے نیڑے

تِھیویں نماݨی دے نیڑے

سبق وِسارا سچو کوں سارا

تیݙی سو عشق اویڑے

خواجہ سئیںؒ سچلؒ دی اتباع دے باوجود عظیم شاعر ہن ۔ سچل ؓ تے فریدؒ دا کلام علاقائی حداں پار کرتے بین الاقوامی فضاواں وچ داخل تھی چکیا ہے۔

مولوی لطف علی جنہاں دی مشہور تصنیف مثنوی سیف الملوک (سیفل نامہ) ہے ۔ اُنہاں ایہ مثنوی لکھ تے سرائیکی زبان تے ادب دی ٻہوں خدمت کیتی ہے ۔ خواجہ سئیں ؒ نہ صرف ایں کلام دا مطالعہ کیتا بلکہ ایں کلام کوں حفظ وی کیتا ۔ ایں سلسلے وچ ’’مقابیس المجالس‘‘ وچ تفصیل درج ہے ۔ جذبات نگاری ، کردار سازی تے شعری مصوری وچ مولوی لطف علی دا کمال خواجہ سئیںؒ دے سامݨے ریہا ۔ ایں طرح اساں با آسانی ایہ آکھ سڳدے ہیں جو خواجہ سئیںؒ قدیم سرائیکی شاعراں دے شعری سرمائے توں استفادہ وی کیتا تے اثر وی قبول کیتا۔

حوالہ

فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان