خواجہ فریدؒ تے علمِ موسیقی

خواجہ فریدؒ وسیع المطالعہ انسان ہَن۔ مختلف علوم تے زبان دے ماہر ہَن ۔ علم موسیقی نال ہک شاعر دی حیثیت نال اُنہاندی دلچسپی ہک فطری گاٖلھ ہے ۔ ویسے وی اُنہاں دا تصوف دے سلسلے وچ چشتیہ سلسلے نال تعلق ہا ۔ ایں سلسلے وچ سماع دی محفل دا انعقاد وݙے اہتمام نال کیتا ویندا ہے ۔ خواجہ سئیںؒ خود وی سماع دی محفل وچ شریک ہوندے ہَن تے قوالی سماعت کریندے ہَن ۔ سماع دے بارے وچ اُنہاں دا نظریہ ایہ ہا جو سماع جیکر خدا نال تعلق پیدا کرے تاں جائز ہے ورنہ ناجائز۔

ہندوستانی کلاسیکی موسیقی توں وی پوری طرح آگاہ ہَن ۔ ہک دفعہ فن موسیقی تےڳالھ چِھڑی تاں فرمایا جو ہندوستانی موسیقی دے کل چھی اصول ہِن۔(1)بھیری ، (2)سری (3)مینگھ(4)پنڈول(5)مال کوس (6)دیپک تے سبھی راگنیاں انہیں توں نکلدی ہِن۔

خواجہ سئیںؒ دی علم موسیقی تے دسترس اونویں وی ثابت ہے جو انہاں دے کلام وچ ترنم دے خزانے لُکے ہوئے ہِن تے ہر گاٖوݨ والے کوں ایندے کلام کوں چنگے توں چنگے طور تے پیش کرݨ کیتے گنجائش نظر آندی ہے ۔ ’’تحت اللفاظ اِچ وی جیکر انہاں دا کلام پڑھیا ونڄے تاں موسیقی دی لہراں ٹھاٹھاں مریندیں نظر آندی ہِن ۔ انہاں دا کلام غیر زبان والیاں کوں نہ صرف متاثر بلکہ مسحور کر ݙیندا ہے۔

اُنہاں دی کجھ کافیاں مخصوص راگنیاں وچ ہِن تے برکت قوال دا ایہ معمول ہوندا ہا جو او کافی مکمل تھیوݨ تے اینکوں مخصوص راگنی دی طرز تے گاٖ تے سُݨیندے تے خواجہ سئیں ایندے وچ تبدیلی ضروری خیال کریندے ہَن ایندی ہدایت جاری فرمیندے ہَن ۔ برکت وی اپݨے فن وچ خواجہ سئیںؒ دی توجہ دی وجہ نال ٻہوں ماہر ہا تے نویں نویں راگنیاں ایجاد کرݨ لڳ پیا ہا ۔ خواجہ سئیںؒ کݙاہیں کݙاہیں دریائی سیر کیتے ویندے تاں کشتی وچ وی موسیقی توں لطف اندوز تھیندے ہَن ۔

علمِ موسیقی نال اُنہاندی دلچسپی دا ایہ عالم ہا جو ہک شخص خیال گانمݨ گاٖندا پیا ہا تاں خواجہ سئیںؒ آواز سُݨ تے فرمایا جو خیال گانمݨ منشی غلام حسن ملتانی دی ایجاد ہے تے چَھلّہ سیّد میرݨ شاہ دی ایجاد ہے ۔ مختصر ایہ جو خواجہ سئیںؒ دی شخصیت جتھاں شاعری تے تصوف دی وجہ توں اعلیٰ مقام دی حامل ہے اُتھاں اُنہاں دا مقام ہک موسیقی دا علم ڄاݨݨ والی شخصیت دی حیثیت نال وی نمایاں تے اُچا ہے۔

عزیز نشتر غوری بمبئی وچ ہک سیٹھ دے ہاں ڄمی محفل جیندے وچ کلام فریدؒ گاٖایا ڳیا دا احوال لکھدے ہِن جو سیٹھ احمد سلیمان دے ہاں انہاندے ہک بزرگ سیکرٹری ہَن نال ملاقات دے اختتام تے کلام فریدؒ دی مقبولیت دی وجہ دریافت کیتی تاں انہاں ݙسایا جو صرف بمبئی شہر وچ موسیقی دے ہزاراں شوقیناں دے کول خواجہ سئیںؒ دا دیوان موجود ہے ۔ خواجہ سئیںؒ دی ہر کافی لفظاں دے اعتبار نال لعل و جواہر توں بھری ہوئی ہے ۔ گہری معنویت ہے تے راگ دا انمول خزانہ ہے ۔ ریاست بھوپال ، ٹونک ، رام پور ، اجمیر ، جے پور وغیرہ وچ سرائیکی نہ ڄاݨݨ دے باوجود شوقین حضرات کافیاں سُݨݨ کیتے تنخواہ دار گوئیے رکھیے ہوئے ہَن۔

(سہ ماہی سرائیکی جولائی 71ء)

حوالہ

فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان