خواجہ غلام فریدؒ دے کلام ءِچ مقامیت دا تصور

                        تاریخی لسانیات دے مطابق ݙیکھوں تاں اَج دے لفظاں دی معنویت تے کیفیات ءِچ عہد بہ عہد وِچ تبدیلی آندی راہندی ہے تے شعروادب ءِچ فنی تے فکری ارتقاء اِچ ’’لفظ ‘‘ ہر دور ءِچ اپݨے معنی تے شکلاں بدلیندے راہندہن ۔استعاراتی ،اشاراتی تے علامتی نظام وچ ہر شاعر دے نزدیک لفظاں دے معنیاں دی حالت اَڄوکے دور ءِچ خود کوںاوں دور دے مطابق رنگ گھندی ہے ۔خاص کر اے صورتحال کہیں وݙے دانشور دے ذہن ءِچ نویکلے انداز ءِچ سامݨے آندی ہے ۔اِیں حوالے نال ݙیٹھا ونجے تاں حضرت خواجہ غلام فریدؒ ہک اینجھاں وݙا تخلیقی ذہن ہے جئیں پراݨے شعری لسانیات کوں نویں معنیاں توں واقف کرائے جیویں جو پھلونڑ (پھُلاں آلی) ہنڈا ہیں (لطف ) واندا (خالی۔آزاد) گجھڑے (اَݨ ݙیٹھے ) اَوّلی (ݙنگی) تتی (بے سیتی) دِگھریاں (گھِنڈ گئیاں ) چوارسی لکھ (چُراسی لکھ ساز تے آوازاں یا رمزدیاں ڳاٖلھیں ) ایویں ہی ڈھیر سارے لفظ ہن جیڑھے جو انہاں دے کول نویاں شانداں ݙیندے ہوئیں سامݨے آندن۔ اے سارے لفظ مقامی رنگ تے اُنہاں دے اثرات کوں عام کریندن تے ایہو عہد بہ عہد تبدیلیاں ہِن جیڑھیاں جو خواجہ غلام فرید ؒدے کلام ءِچ مختلف شکلاں دی صورت ءِچ وݙے آرام نال محسوس کیتیاں ونج سنگدیاں ہن۔خواجہؒ اپݨے دور تے اُوندے بعد آوݨ آلے شاعراں ءِچ ایں ڳاٖلہوں نویکلا نظر دے تے اَج دے سرائیکی کلاسک ءِچ سبھ توں اُچے معتبر مقام تے فائز ہے جو اُنہاں اپݨے لوکاں اتے اپݨی دھرتی کوں اپݨی محبوب بݨا تے پیش کیتا۔خواجہ سئیں دا شعری وَرتاوا اے ہے کہ انہاں نے معرفت، رومانس تے علامتی اندا ز کوں ایں ڳاٖلھوں عام کیتے کہ او’’وسیبی مقامیت ‘‘ دی پیشکش واسطے ہک نویں تے نویکلی راہ کڈھݨاں چاہندے ہن ۔ہندوستانی علاقائی تے قومی سطح دی شاعری دے سامݨے ݙو وݙے ’’رنگ‘‘ ہَن ہک ایرانی تے ݙوجھا مقامی رنگ ،مقامی شاعری دے ڈکشن تے وی ایرانی رنگ دا اثر زیادہ نظردا ہا تے ساݙے علاقائی صوفیانہ کلام دی شاعری (با با فرید ؒ) توں خواجہ فریدؒ تائیں اَتے ایں توں پہلے کہیں حد تائیں ایرانی تے کہیں حد تائیں عربی لفظیات تے شعری اثرات توں فائدہ چیندے ھن۔اُنہاں دے کلام ءِچ استعارے ،رمزاں ،اشارے ،کنائے ،تلمیحات تے تشبیہات ،عربی تے فارسی شاعری توں گِدیاں گئیاں ہَن جیندی وجہ توں اینجھیں شاعراں دے کلام ءِچ ’’مقامیت‘‘ دا رنگ گھٹ ہئی۔

                        ’’مقامیت ‘‘اڄو کے ادب دی ہک جاندار بحث ہے اساں ایکوں ’’مابعد نو آبادیاتی‘‘ صورت حال دی شکل ءِچ وی ݙیکھ سڳدے ہیں ۔خواجہ سائیں نے اپݨی حیاتی ءِچ ’’مقامیت‘‘ دی اہمیت کو سنڄاݨ گِدا ھا۔اواے جاݨ دے ھَن جو مقامی لوکاں تے انہاں دی زبان تے ریت روائتاں تے انہاں دی دھرتی توں انکار اندھارے تے ’’چُپ‘‘ کوں ودھا وݨاں ہے ۔اَیں واسطے کھلے لفظاں ء ِ چ فرما ݙتونے:

سہجوں پھُلونڑ سیجھ سُہاتوں ،بخت تے تخت کوں جوڑ چھَکا توں

اپݨے ملک کوں آپ وسا توں ، پٹ انگریزی تھاݨے

(پھلیں بھری سیجھ کوں توں خشی نال ٹھہا ،بخت تے تخت دا حق کہیں رنگ نال ادا کر اپݨے مُلخ کوں تُوں آپ وسا۔غیراں (انگریزاں) دے ظلم دی علامت تھاݨے پَٹ سَٹ ۔)

                       خواجہ دی اے پوری کافی ءِچ صبح صادق چوتھے صاد ق محمد خان عباسی کوں مخاطب کر کے آکھی ڳئی ہائی۔اتھاں نواب آف بہاولپور ،صادق محمد خان عباسی پورے وسیب دے لوکیں دی علامت ہے تے انگریزی تھاݨے توں مراد انگریز سرکار ہے ۔انگریز سرکار لوگیں دی مقامیت کوں ختم کرݨ تے تُلی ھوئی ھَئی ۔جیکوں خواجہ سائیں نے سمجھ گِدا ھا ۔خواجہ سائیں دے کلام کوں غور نال پڑھیا ونجے تاں انہاں نے اپݨے یکے دیوان ءِچ ایں رنگ ءِچ شعر ٻہوں گھٹ آکھینپر انہاں مصرعیاں وچ اُنہاں دا لہجہ سخت تے کھُلے رنگ ءِچ ہے ۔ایویں لگدے جو خواجہ سائیں وسیب دے ولی وارثاں توں کُجھ نراض ہَن ۔او ہک شاعر ہَن ،مفتی نئیں۔ اِیں واسطے اُنہاں دے کلام ءِچ ’’مقامیت دا اعتراف ،لطافت تے فنی سُݨپ دے نال تھئے ۔انہاں دی شعری لسانیات تے کردار، یکے مقامی ہن ،اصل ءِچ او اپݨے لوڳاں خاص کر پھَردے(امیر لوک) لوکاں کوں مقامی رنگ تے اپݨی دھرتی تے اپݨی دھرتی دی سنڄاݨ ݙے کراہیں ہک اتبار ڈیوݨ چاہندے ہَن ۔او جانڈے ہَن جو جݙاں تائیں قوماں اپݨے ورثے تے ماݨ نہ کریسن اوں ویلھے توݨی او غلام راہسن۔ اِیں واسطے انہاں نے اپݨاں ہر اظہار’’ مقامیت‘‘ دے پردے ءِچ کیتے ݙیکھو ہک ݙو مثالاں :

کاں کو کوکُر کُر لوندا ہے

کئی قاصد یار دا اوندا ہے

(کاں ،کایں ،کایں الویندا پئے ،مطلب سنجݨ دے پاسوں کوئی سنہڑ و آندا پئے)

رُت ساوݨ دی ݙیہنہ ملھاری

باد شمالی کِݨ مِݨ جاری

ٻوئی ، لاݨی ،کھپ خوب پھلاری

کِرڑ ، کنڈا ، سبھ بھوندا ہے

(ساوݨ دی رُت ،بدّلاں ءِچ ݙینہہ ݙکھݨی ہوا ۔کِݨ مِݨ کِݨ مِݨ دی راند ،بُئی ،لاݨے ،کھپاں تے ݙھگ سارے پھُل آئے ہوئے ہن ،کِرڑ ،کنڈا سارے کوں بھاندے پئے ہن )

                       مطلب ہے ڄو خواجہؒ دی شاعری ءِچ بلبل جہیں ایرانی پکھڑوں تے اپݨی وسوں توں پرے ڄمیاں ہوئیاں قدرتی بوٹیاں دے بدلے مقامی پکھی کاں اتے تھل، روہی نال تعلق رکھݨ آلے کِرداراں دا ذکر کہیں وݙی حکمت تے دانائی دی ڳالھ ہے ۔اِیں پاروں اُنہاں مقامی شیئیاں کوں اہمیت ݙتی ہے۔

میݙی مہندی، کجل، مساگ وی توں

میݙی سُرخی، ٻیڑا ، پان وی توں

میݙی وحشت جوش جنوں وی توں

میݙا گریہ آہ وفغان وی توں

(میݙی مہندی ،کجل مساگ ،میݙی سُرخی ، ٻیڑا ، پان وی توں ،میݙی وحشت،جوش جنون روݨ دھوݨ وی توں )

اے یکیاں شیواں مقامی ہِن۔مقامی رنگ دیاں تلمیحاں وی ݙیکھو :

بندرابن موں کھیلے ہوری

شام دوارے میرو لال

(بندرا بن دے در میݙا سجݨ ہولی کھیݙدے)

ادھر مدھر موں ہنسی باجے

چوراسی لکھ ساڄ آ واجے

بھولی کایا مایا سوالی

سُݨ کے گیاں انوکھے خیال

( باہر اندر بانسری وجدی ہے ۔چورا سی لکھ ساز ،آوازاں ہن ، معرفت دیاں ڳالھیں ،ون پونے خیال سُݨ کے تن بدن دا دھوکا بھل گئین)

مقامی حوالے نال فطرت دی عکاسی ݙیکھو :

روہی وٹھڑی گھا تھئے

مٹڑیں لگیاں جاڳاں

(روہی ءِچ مینہ وس پئے گھا نکل آئین ڈُو ھ دیاں مٹیاں ء ِ چ ڈہی جمانوݨ کیتے جاگ لائی ویندی پئی ہے )

ڳاہیں سہنس سویاں

سَے سَے چرن کُراڳاں

(ڳھبݨ ڳائیں اَتے کراڳاں چردیاں ودین )

بدلیں ڄڑ گھنگھور مچائی

پھوگین لانڑیں خنکی چائی

ناز کریندی لانڑی لائی

عارف عبرت کھاندے ہن

(بدل رَل کے گجدے پیئن ،پھوگ ،لانڑیں تے بہار ہے ۔لانڑیں ،لائیاں تے فخر پئے کریندن معرفت والے ایں توں نصیحت پئے گھندن ۔)

مقامی زیوراں دا ذکر کجھ ایں کریندن:

بعینسر ، ٻولے ، بئیے ، ٹھمکن

والیاں ، والے جھمکے جھمکن

کڑیاں ، نورے ، پئیلیں گھمکن

زیور ، تریور ٹھاندے ہِن

(نک متھے دے زیور ٹھمدے پئین، کنیں دیاں والیاں، جھمکے جھمدے کھڑن، پیراں دے زیور کڑیاں، نورے تے پائیلاں تے ٻئے زیورات، پوشاکاں سج دھج ہے)

                       مقامی ماحول اِچ حسن دی علامت گورا رنگ کائینی بلکہ سانولی رنگت ہے۔اِیں واسطے خواجہ سئیں دا تصور حسن سانولی رنگت دے نال رچیا ہوئے تے او سانول، سانولی جہیں الفاظ ورتیندن ایویں ہی  روہی تھل، جھوک تے مارو وی سجݨ دے مختلف ناں ہِن۔

بن مارو! اے تھل ! مارو اے

نہ جھوک نہ چا روائے

نہ بھیݙاں ، ٻکریاں، چانگے نیں

(سجݨ دے ٻاجھ اے تھل جان کڈہندے نہ کوئی ٹھکاݨاں ، نہ کوئی آڄڑی نہ بھیݙاں، ٻکریاں نہ اُٹھ)

                       خواجہ دی شاعری اِ چ کردار پُنل، رانجھݨ، سسی، راول سارے دے سارے مقامی داستاناں توں نکلدن۔ ایویں ہی خواجہ دا لہجہ وی وسیبی ہے۔اے سوّب کیویں تھئے اے ہک وݙا سوال ہے۔اُنہاں نے عملی طور تے اپݨے لوڳاں، وسیب تے اِیندے فطری حسن کوں اپنے مَن ءِچ وسایا ہے۔ روہی کوں اپݨاں سٹݙی ایریا، بݨا کے اصل ءِچ پوری وادٔی سندھ کوں اپݨے آپ ءِچ جذب کر گھِدے تے وت خواجہ صرف سرائیکی وسیب دا شاعر نہ رہیا بلکہ پوری سندھ وادی اِنہاں ءِچ ٻولݨ پئے ڳئی۔ اِنہاں دا ہر ہر لفظ اپݨی دھرتی دا اظہار بݨ گئے تے ایں اظہار واسطے وی انہاں نے ’’کافی‘‘جیئں سنجیدہ صنف دا انتخاب کیتے۔بقول عصمت شاہ جو ’’کافی‘‘ شاعری دی او صنف ہے جیندا ہک ہک لفظ دل توں نکلا ہے سِدھا دل تے اثر کر یندے ’’کافی‘‘ کوں خالص سرائیکی صنف سخن سمجھا ویند یے ۔کئی صدیاں توں ’’کافی‘‘ نے حق غصب کرݨ والیاں قوتاں دے خلاف ہک مزاحمتی طاقت دے طور تے سرائیکی وسیب دے واسیاں دا بھر پور ساتھ ݙتے ۔

                       شمیم عارف قریشی نے آکھیا ھا کہ’’کافی‘‘ وادیٔ سندھ دے لوڳاں دے نال ہک ہزار سال توں آندی پئی ہے ’’کافی‘‘ اَج وی لوڳاں ءِچ رچی وسی ہوئی ہے ۔خواجہ سائیں نے وی اے صنف دا ورتاوا ایں واشمیم عارف قریشی نے آکھیا ھا کہ’’کافی‘‘ وادیٔ سندھ دے لوڳاں دے نال ہک ہزار سال توں آندی پئی ہے ’’کافی‘‘ اَج وی لوڳاں ءِچ رچی وسی ہوئی ہے ۔خواجہ سائیں نے وی اے صنف دا ورتاوا ایں واسطے کیتے کہ اُنھاں د ا ذہن ایں ہی اظہار دا عادی ہئی۔ مطلب اے ہے جوخواجہ سئیں دی ہر تخلیقی ادا مقامیت دے بیانیے نال جُڑی ہوئی ہے ۔اے مقامیت عقیدے تے مسلک توںآزاد تھی کراہیں لوڳاں کوں آپس ءِچ جوڑݨ دا سامان بنڑیندی ہے۔ ایں واسطے او ہندوستان ءِچ وسݨ والے مختلف واسیاں دی عبادت ڳاہیں دے ناں وی گھندے نظردن ۔سطے کیتے کہ اُنھاں د ا ذہن ایں ہی اظہار دا عادی ہئی۔ مطلب اے ہے جوخواجہ سئیں دی ہر تخلیقی ادا مقامیت دے بیانیے نال جُڑی ہوئی ہے ۔اے مقامیت عقیدے تے مسلک توںآزاد تھی کراہیں لوڳاں کوں آپس ءِچ جوڑݨ دا سامان بنڑیندی ہے۔ ایں واسطے او ہندوستان ءِچ وسݨ والے مختلف واسیاں دی عبادت ڳاہیں دے ناں وی گھندے نظردن ۔

دیر،کنثت ،دورا

،مندر ،مسجد ،منبر وسریا

(بت خانہ آتش کدہ،دوارہ، مندر مسیت، منبر سارے وسر گئین)

رکھ تصدیق نہ تھی آوارہ

کعبہ، قبلہ، دہر،دوارا

مسجد ، مندر، ہکڑو نور

(تصدیق رکھ آوارہنہ بݨ ،مسیت ،مندر ،کعبہ ،قبلہ ،دہر ،دوارا وچ وی ہو ہی نور ہے۔)

                       خواجہ سئیں !مقامیت دسے پردے وچ احترام آدمیت دا اعتراف کریندن، ایہو ای ’’مقامیت ‘‘ہے جیڑھی کݙاہیں ثقافت ،کݙاہیں تہذیب ،کݙاہیں دھرتی تے کݙاہیں انسانیت دا رنگ وٹا گھندی ہے ۔اِیں واسطے انہاں دے سارے شعری رنگ ڈھنگ ’’مقامیت‘‘ کوں بیان کرݨ دے انداز ہِن۔خواجہ سائیں اے ڳالھ جانڈے ہِن ڄولوگ مقامی ریت روایت دی جُڑت نال ہی اپݨی بقا پاسنگدے ھن ۔ناں تاں دین ،دھرم اپݨے اندر انساناں کوںفرقیاں تے گروہاں وچ ونڈ ݙیندے ہِن۔خواجہ سائیں دا ایہو تصور مقامیت ہے۔ اِیں واسطے انہاں دے کلام کوں سُݨ کے انہاں دی دھرتی پورے شدومدتے جوبن نال زندہ و جاوید نظر آندی ہے۔

حوالہ

اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان