خالد اقبال تے بے وسی دے احساس دی شاعری

لکھت: ڈاکٹر محمد ممتاز خان

سرائیکی شاعری ہر دور وچ (بھانویں او لوک ورثے دی شکل وچ ہووے تے بھانویں ادبی ورثے دی شکل وچ) آپݨا مزاج تے منہ متھا آپݨے عصری تقاضیں دے تحت بدلیندی رہی اے۔ ہزاراں سالاں تے کھنڈی سرائیکی شعری ریت ݙو دید بھنواؤں تاں سُدھ پوندی ہے جو کلاسیکل یا صوفیانہ شاعری وچ ’’نماݨتا‘‘ کوں وصف طور ورتݨ دا پندھ ٻہوں درگھریل ہے پر جدید سرائیکی شاعری کئی رنڳاں دیاں جھالاں ݙیندی ہیں ’’نماݨتا‘‘ وچوں ہک نویں طاقت تے عزم نال اَڄ اکویہویں صدی وچ پیر پئی رکھیندی ہے۔ ایہ شاعری ایں خطے دی تہذیب، ثقافت، تاریخ تے اسطور کوں وی نال گھن تے ٹُری ہے تے ایندے وچ عصری شعور وی آپݨی پوری طاقت نال نشابر ݙسدے۔ اُردو، فارسی، اسالیب دے اثرات کنوں آزاد تھی کراہیں ایہ شاعری سرائیکی ثقافتی سنڄاݨ دے حوالیاں، اساطیری رنڳاں، صوفیانہ لغت دے نویں ورتاریاں تے وسیبی مونجھ تے ݙکھ کوں نال رلا تے اَڄ طبقاتی کشمکش، سماجی رویاں تے وسیبی محرومیاں دے نویں سماجی شعور توں تھیندی ہوئی خالد اقبال دی ’’بے وسی دے احساس دی شاعری‘‘ تئیں پئی پُڳدی ہے۔

خالد اقبال دی شاعری وچ بے وسی دا جیڑھا احساس نشابر تھیندے او خود رحمی کولوں اصلوں ہک انڄ احساس کوں جنم ݙیندے۔ ایں شاعری وچ لوک آپݨی بے وسی دے ادراک نال جیندے ہوئے نظردن۔ پر جیڑھے ویلے کہیں وسیب دے لوکاں وچ آپݨی بے وسی دا احساس جاڳ پوندے تاں ایہا بے وسی اُوں سماج دی طاقت بݨ تے سامݨے آندی ہے۔ خالد اقبال ایں (سرائیکی) وسیب دے بندے وچ اُوندی ازلی نماݨتا کوں ہک نواں رنگ ݙتے۔ او لوکیں وچ جیوݨ سانگوں کویلی جتی کاوڑ ݙیکھݨ چاہندے۔ ایں ڳالھ کوں سرائیکی زبان دے مہاندرے دانشور، ادیب تے نقاد ڈاکٹر احسن واگھا ہوریں کجھ انہاں لفظاں وچ پدھرا کیتے۔

’’کیا آوݨ آلیں وقتیں کوئی ایں ڳالھ کوں پڑھسی اتے تجزیہ کریسی جو ویہویں کنوں اکویہویں صدی دی اُپتر سُپتر دے پیریڈ وچ ہک سرائیکی شاعر ’’کویلی‘‘ کوں آپݨی شاعری دا نشابر استعارہ کیوں بݨایا ہا۔ کویلی دے اُتے رفعت عباس (پروبھر ے ہک شہر اِچوں ۲۰۰۲ء) دی نظر وی پئی اے۔ بھا تے پاݨی وچوں اُبردی اتے شہر دے اُسار وچ وٹیندی انسانی حیاتی دی دھمک‘ بھانبھڑ تے بارش آلے میلے وچ اُوں ݙٹھے ہکا کویلی اے جیڑھی آپݨا داݨہ توڑ دروہ نیندی اے۔ بھل فرق اے جتھاں رفعت وچ کویلی ہک بائنری (ثنویتی) سچ دا ݙوجھا جھا پُڑاے… زور آوری دے مقابلے وچ بے زوری دا ثبات یا تال دے مقابلے سُر دی حاکمیت… اُتھاں خالد اقبال وچ حقیقت ہکا اے۔ یعنی زور (انرجی) اتے ناگزیرئیت۔ خالد دے خیال اچ جیندے جی زور یا کاوڑ دی نفی فضول خیال اے۔ کوئی تپسیا اینکوں ممکن نئیں بݨا سڳدی۔ کویلی دی کاوڑ زور دی ادنیٰ شکل اے۔‘‘

خالد اقبال دی شاعری بے وسی دے عذاب کوں گھٹ کریندیں ہوئیں حیاتی کوں آپݨے وس کرݨ دا سنیہا بݨدی ݙسدی ہے۔ ایں وسیب دے بندے دی نماݨتا بھانویں جو اوندی او عقل ہئی جیڑھی اونکوں زور آوریں دی دھاڑ لتاڑ وچوں صحیح سلامت کڈھ آئی۔ ایں بارے پروفیسر جاوید چانڈیو لکھدن:

’’سرائیکی زبان آپݨے لوکیں دے دفاع کیتے ہمیش راہ ڳول تے انہیں کوں بچیندی رہ ڳئی۔ برصغیر وچ وسیع آریائی ذات پات دے سماجی نظام دے اثرات سرائیکی زبان وچوں نشابر ہن۔ ایں نظام وچ خان، سردار، گودا، مالک آقا، سائیں تے انہیں دے ہم معنی الفاظ برصغیر دئیں ٻنہیں زبانیں وچ وی عام ہن۔ ایں نظام دے خلاف سرائیکی زبان ہک مزاحمتی رویہ اختیار کرتے اینجھی شاعری تخلیق کیتی جیڑھی ایں ذات پات دے نظام دے بر خلاف کمزوری تے نماݨپ وچوں یا ݙوجھے لفظاں وچ محکمومی وچوں آپݨی نجات دی راہ ڳول گھندی ہے۔ سرائیکی شاعری آپݨے لوکیں دی بے طاقتی کوں طاقت تے نجات دا وسیلہ بݨا تے انہیں کوں بچایا۔ ایں فنا وچوں، نفی وچوں اثبات دی راہ کڈھی تے عاجزی، انکساری اتے احترام انسانیت دی ہک عظیم ثقافت کوں جنم ݙتا۔ ملیچھ تے کمی کمین لوکیں وچ پہلی طاقت اسلامی تعلیمات دے ذریعے پیدا تھئی جیندے مطابق عاجزی تے انکساری کوں انسانی ڳݨ سمجھیا ڳیا تے تکبر تے غرور کوںنا پسندیدہ قرار ݙتا ڳیا۔‘‘

پر نویں عہد دی مشینی تے صنعتی کٹ مار وچ چھڑا نماݨتا نال یا نماݨا بݨ تے وقت نی گزاریا ونڄ سڳدا بلکہ کویلی جتنی کاوڑ دی تݙ ٻہوں ضروری ہے۔ خالد اقبال دی شاعری بارے پروفیسر مزمل حسین لکھدن۔

’’خالد اقبال دے کلام وچ کویلی دی علامت آپݨے اندر ٻہوں ساریاں جتہاں اتے معنی دیاں پرتاں رکھیندی ہے۔ حشرات الارض وچ کویلی ہک بے ضرر، کمزور، غیر اہم اتے فضول مخلوق سمجھی ویندی ہے، پراݨی لڳن، محنت، نظم و ضبط، مخصوص رہائش اتے ٻنہاں حشرات الارض توں مختلف سنڄاݨ تے شناخت رکھݨ آلی ایہ معصوم مخلوق محنت کر کے کھاندی ہے اتے تشدد توں پرے رہ کے ہمیشہ سدھے رستے نال آپݨی حیاتی دے سفر اِچ رواں دواں راہندی ہے۔ پر ہُݨ عدم تشدد اتے روایتی معصومیت کوں چھوڑ تے ہک ردِ عمل کرݨ لڳ پئی ہے اتے کوڑیج کے آپݨے مخالف دیاں اکھیں اِچ اَکھیں پاوݨ لڳ پئی ہے تے ایویں آپݨے ہووݨ دا اظہار کیتس۔

رستہ بݨاوݨ کویلیاں کوں آندے

مکھڑے ملاوݨ کویلیاں کوں آندے

’’خالد اقبال کویلی دی علامت دے پس منظر اِچ او کائناتی فلسفہ بیان کرݨ چاہندا ہے، جیندا مطلب ہے جو کمزور تے شریف وی ہک حد توݨیں ظلم برداشت کریندے ہن تے معاشرے دے او غیر اہم طبقے جینکوں آمر حکومتاں تے جابر طبقے ہمیشہ آپݨے قہر دا نشانہ بݨائی راہندن۔ ہر ہک ویلا آ ویندے جݙاں او ہک یلغار دی صورت وچ بھر پور ردِ عمل دا اظہار کریندیں ہوئیں ہک انقلاب دا منڈھ ٻدھ گھندن۔‘‘

خالد اقبال آپݨے چار چفیروں کھنڈی ہوئی حیاتی وچ سماجی، تہذیبی، معاشی تے سیاسی ترٹ بھڄ کوں جیویں ݙٹھے اونکوں نہ چھڑا آپݨی شاعری دا حصہ بݨائے بلکہ ہک اینجھی رمز وی ݙتی ہے جو جیکر اساں آپݨی ایں محرومی تے بے وسی دے احساس کوں حاصل کر گھنوں تاں اساں ایں دروہ کنوں بچ سڳدے ہیں۔

ہووݨ دے احساس کیتے

جیوݨ دی کہیں آس کیتے

کویلی جتنی کاوڑ لوکا

(کویلی دی کاوڑ، ص: ۱۵)

خالد اقبال دی شاعری وچ جنم گھنݨ والی بے وسی دے پچھوں ٻہوں ساریاں سماجی، تاریخی اتے سیاسی نا انصافیاں موجود ݙسدن۔ سردار کوڑے خان سرائیکی وسیب دی ہک مہاندری شخصیت ہن جنہاں دیاں سماجی خدمات اتے خاص طور تے تعلیم دے میدان وچ انہاں دیاں کوششاں تاریخ دا حصہ ہن۔ خالد اقبال کوں ایں ڳالھ دا ٻہوں ݙکھ ہے جو وسیب دی ایں عظیم ہستی کوں اساں قومی دھارے وچ شریک نی کیتا تے ایں طرح دی نہ انصافی، محرومی اتے بے وسی دا احساس بݨ تے ایں شاعر دی شاعری وچ اُبھردی ہے پر ہک شاعر آپݨی شاعری وچ ایں وانج دا ازالہ انہاں لفظاں نال کریندے۔

اوہ ایہ چاہندن

سڑکاں بݨن نہ ہسپتال

اسکولاں دے وچ

ݙنگر ڈھور بدھیڄن

کمی دے کمی راہون ٻال

اَڄ توں وریہاں پہلے

تیݙے دل اَسمان تے

چانݨ جیہاں ہک ٻلیا

مظفر گڑھ دے وچ

تیݙے ناں دا مدرسہ

جگدی بکھدی مثال

کل تے اَڄ دے

اندھارے دے وچ

جگ مگ ٻلدا ناں

کوڑا خاں

(کویلی دی کاوڑ: ص: ۱۶)

خالد اقبال ایں وسیب دے بندے دی محرومی تے نہ پھر سڳݨ وچ ہمیشہ اِتھوں دے بندے دی عزت تے توقیر دی ڳالھ کیتی ہے۔ انہاں دا آکھݨ ہے جو کمزور تے کسان ہوون کوئی میہݨاں کینی۔ ساݙے محنت کش وچ اُو اَنا تے غیرت موجود ہے جیڑھی کہیں دا ݙڈھپ نئیں سہندی۔

نہ کئی تختی دَر دیوار اُتے ساݙے ناں دی

موٹر کاراں ہن ساݙیاں نہ ایہہ ہستی

جو سِترے کپڑے یا جُتی تِلے والی پا تے ٹُروں

جاں ݙیہاڑی نئیں لڳدی

تاں ݙینہہ گزار گھندے ہیں

جینویں کیویں ٻہہ تے اِتھ اُتھ

مزدوری کر تے اساں تازی کھاوݨ والے

ساکوں جیکر کوئی اُوئے کر اَلاوے

تاں کیوں اَلاوے؟

(کویلی دی کاوڑ، ص: ۱۸)

خالد اقبال آپݨی شاعری وچ ریاستی مشینری تے بیورو کریسی تے وی طنز کریندے ݙسدن۔ انہاں دا خیال ہے کہ ساݙی نفسیاتی اَجھک اتے بھو دے پچھوں سرکاری کار گزاری دا وی ٻہوں سارا ہتھ ہے۔ ایں ڳالھ دا اظہار او آپݨی ہک نظم ’’ملازم بھائیا‘‘ وچ کریندیں ہوئیں آہدن:

دفتر ویندے ملازم بھائیا

فجریں نال توں کیݙا خوش ایں

دل نال ٻہہ تے ناشتہ کریندیں

کھل ہس تے اَلویندیں

محلے ڳلی وچ آندے ویندے کوں

آپیں ودھ سلام کریندیں

گھر توں دفتر تئیں رستے وچ

موݙ تیݙا ٻہوں چنڳا ہوندے

پر بھائیا!

دفتر ونڄ تے کرسی اُتے ٻہندیں سیتی

تیکوں ایہ کیا تھی ویندے

ایݙا کیوں آݨ سونہاں لڳدیں؟

(کویلی دی کاوڑ، ص: ۳۴)

بنیادی طور تے خالد اقبال جمہوریت نال ٻہوں محبت کرݨ والا شاعر اے۔ او آپݨے شہراں تے گھراں وچ باغاں تے پھلاں دیاں کیاریاں کوں پسند کریندے۔ او نی چاہندا جو ساݙے شہراں دیاں چوکاں وچ میزائل، توپاں، ٹینکاں تے لڑاکا جہازاں دی نمائش ہووے۔ اُو انہاں سوہݨیاں شہراں دے ہسدیاں وسدیاں چوکاں وچ خوبصورت پُھوارے تے کیسری کیاریاں دے رنگ ݙیکھݨ چاہندے۔

شہر ساݙے دے چوکاں وچ

میزائل

گناں

توپاں

ٹینک

اَدھ وچالے چوک شہر دے

بھنا جہاز بمباٹ نصب ہے

تہاکوں لوڑ نمائش نشانی جنگیں دی

ساکوں کیسر کیاری دی

اَکھیں وچ سِک پیار دی

(کویلی دی کاوڑ، ص: ۴۷)

شاعر بے وسی دے ایں ماحول وچ اُنہاں لوکیں واسطے آپݨی محبت دا اظہار کریندے جیڑھے سچ لکھدن تے دھرتی دے گنگے ٻاتے مظلوماں اتے بے آوازاں دی آواز بݨدن۔ او اینجھے نامہ نگاراں کوں عزت دی نگاہ نال ݙیہدے۔ جیڑھے دھرتی دے فرعوناں، بھتہ خوراں اتے ٹاؤٹاں دے چہرے توں پردہ لہیندن۔ انہاں دیک ہک نظم ’’نامہ نگار‘‘ ݙیکھو:

لکھدے راہوو‘ لکھدے راہوو

خونخواراں دی ساری کہتر

دھرتی دے فرعوناں دی آکڑ

محنت کشاں دے پھرکدے ہتھاں دی سب کہاݨی

بھتہ خوراں‘ ٹاؤٹاں دے بد نام قصے

گونگے ٻاتیاں‘ مظلوماں

بے آوازاں دی آوازو

نامہ نگارو

شب بیدارو

لکھدے راہوو لکھدے راہوو

آپݨے حصے دی ساری نیکی

ساݙے حصے دی ساری کاوڑ

(کویلی دی کاوڑ، ص: ۲۶)

شاعر آہدے کہ بے وسی دے ایں ماحول وچ ہک عام شہری ہر پاسوں دبیندا پئے۔ گھروں نکلݨ سیتی اونکوں معاشرے وچ ٻہوں ساری اُوکھ بھوڳݨی پوندی ہے۔ ظلم ایہ ہے جو قدم قدم تے اونکوں آپݨے سنویں بندے وی لُٹ گھندن۔ اے تئیں جو پبلک ٹرانسپورٹ وچ سفر کریندے ویلے بے عزتی تے بے وسی دا احساس گھٹ تھیندا نی نظردا۔

اساں کوئی بھیݙاں ٻکریاں ہیں

بندے کوں بندہ نی سمجھدے

کرایہ وی اُتنا گھنو

جتنا بݨدے

جیٻاں نہ کٹو

نہ اساں کیا کروں

ݙیہاڑی پوری نی تھیندی

توں بحث نہ کر

کرایہ گھن فٹا فٹ

اڳے ماما کھڑوتا اِی

سواری بِٹھا سواری

خالد اقبال دی شاعری دراصل اُنہاں لوکاں دا مکالمہ ہے جیڑھے جو سماجی اتے سیاسی نا انصافیاں دے پس منظر کوں سمجھ چکئین اتے کوڑ تے منافقت دیاں ساریاں چالاں توں سونہیں ہن۔

خالد اقبال دیاں ایہ نظماں اُنہاں باشعور لوکاں دی سماجی ہم آہنگی کوں ظاہر کریندن جیڑھے جو ایں نظامِ حیات وچ وݙی تبدیلی دے خواہش وند ہن۔ او سماج وچ ہک ݙوجھے دی سلامتی، عزتِ نفس اتے چنڳی صحت دے خواہش وند ہن۔ او رل تے جیوݨ چاہندن اتے ہیں سانگوں ہک نواں جہان آباد کرن انہاں دی سماجی اتے سیاسی ذمہ واری ہے۔ سئیں شمیم عارف قریشی ہوریں خالد اقبال دی شاعری بارے آکھیے:

’’جدید سرائیکی نظم دے کئی ورتاوے ساݙے سامݨے آئن۔ ہک ورتاوا ایں وسیب دی پراݨی اتے نویں شاعری دیاں لہراں دے سنگم دا وی ہے جیندے وچ شہر تے دیہات‘ قدیم تے جدید دی جڑت نظردی ہے۔ ایہ ساکوں خالد اقبال دیاں نظماں وچ ݙیکھݨ کوں ملدے۔ ایں دھرتی تے اوندیاں نشانیاں کوں ول ڳولݨ دی ویتر اوں آپݨیاں نظماں دی شکل وچ کیتی ہے۔ اُوں وسیب کوں نماݨتا اتے ہیݨے پن وچوں کڈھ کے ݙکھاوݨ دی کوشش کیتی اے۔ اوں کُہیڑ اچوں سونہہ کڈھ اتے کویلی اِچوں طاقت کڈھ کے ستیاں تے ہیݨیاں کوں ہک نواں دڳ ݙتے۔ خالد اقبال دیاں نظماں اچ ایہو سوجھل اے جو ݙاڈھا بھانویں جتنا ݙاڈھا ہووے کلہا ہوندے اتے کویلی جتنی ہیݨی تے نماݨی ہووے آپݨی تیند تے سانجھ اِچ ہوندی اے۔ پندھ کاݨا نئیں کریندی اتے ٹردی راہندی اے۔ کویلی جے ݙاڈھے دے کن اِچ وڑن اِچ کامیاب تھی ونڄے تاں اونکوں پلٹا کے رکھ ݙیندی اے۔ ایں واسطے خالد اقبال دی شاعری اَڄ دے نماݨیاں دی شاعری اے اتے انہاںموضوعات دے سانگے خالد اقبال ہیݨیاں دا تے نال ای آپݨے وسیب دی وٹک دا شاعر اے۔‘‘

بے وسی دے اڄوکے ماحول وچ خالد اقبال جیوݨ دی ہک رمز ڳول گھندے۔ او سمجھدے جو چھڑی نماݨتا تے عاجزی نال اَساں جی تاں سڳدے ہیں پر جیوݨ دی عزت نِسے ماݨ سڳدے۔ ایندے کیتے ساکوں کویلی جتنی ہمت ضرور کرݨی پوسی۔

اساں سونڈھ حیاتی دے نال

کویلی وانگوں بھڑے ہیں

(کویلی دی کاوڑ، ص: ۴۹)

خالد اقبال آپݨی شاعری وچ ساݙی حیاتی دے ٻہوں ساریاں محاوریاں کوں نواں مفہوم ݙیوݨ دی کوشش کیتی ہے۔ انہاں دا خیال اے جو ساݙی حیاتی دے ٻہوں سارے محاورے ساݙے چار چفیروں کھنڈے جاگیردارانہ ماحول دی پیداوار ہن۔ ایہ محاورے بندے دی غلامی وچ ودھارے دا سبب بݨئین۔

ہک محاورہ طوطے وانگے اَکھیں پھیرݨ کوں انہاں آپݨی ہک نظم وچ ایں طراں وی پیش کیتے۔

چوری میں نہ کھانواں

میوہ میں نہ کھانواں

لکھ پئے آکھو میاں مٹھو

میاں مٹھو چوری کھا گھن

اݙݨاں میں تے اُݙݨاں

اُݙݨاں اَنت فضاواں

پنجرے وچ کیوں راہواں

نظم ’’طوطا چشمی‘‘ دراصل آزادی دا مفہوم بݨ کے سامݨے آندی ہے اتے ایہو ای خالد اقبال دی ٹیکنیک ہے جو او روز ݙیہاڑی حیاتی دے واقعات، اکھاݨاں تے محاوریاں وچوں نواں مفہوم کڈھ گھندن۔ چھوٹی بحر وچ اتنا وسیع اتے جامع اظہار بلاشبہ انہاں دے فن دی پختگی دی دلیل ہے۔ ’’کویلی دی کاوڑ‘‘ دے استعارے بارے ڳالھ کریندیں ہوئیں رحیم طلب ہوریں لکھدن:

’’کویلی دی کاوڑ دراصل وسیب دی سموری سماجی اَہر دا ہک تازہ نرویا استعارہ ہے۔ یعنی انسان ٻیا کجھ وی نہ ہووے تاں کہیں طاقت ور کوں ہلاوݨ دی کویلی جتنی ہمت تاں رکھیندے ہووے۔ جیڑھا شخص کویلی جتنا وی آپݨے حق دی خاطر کہیں کوں چک نہ ٻٹکا سڳدا ہووے اونکوں تاں ول کویلی جتنا وی زمین تے راہݨ دا حق کینی۔‘‘

سئیںپروفیسر رفعت عباس ہوراں دا خالد اقبال دی شاعری بارے آکھݨ ہے۔

’’خالد اقبال چنڳا شاعر اے۔ ایں شاعر آپݨی شاعری دا پندھ لڳن، محبت تے عشق نال جاری رکھیا ہوئے۔ خالد اقبال ’’کویلی دی کاوڑ‘‘ وچ میچور تھی کے سامݨے آئے تے ایہ سرائیکی وچ ڳالھ کرݨ دی روایت وچ ٻہوں وݙا اضافہ اے۔ انہاں شروع توں نماݨیاں دی ڳالھ کیتی ہے۔ انہاں آپݨی کتاب ’’کھمبیاں کھنب کھنڈائے‘‘ وچ آپݨے وسبے کوں آپݨے ݙوکیں دی اَکھ نال ݙٹھے تے اَڄ دی شاعری اوندی آپݨی اَکھ دا درشن ہے۔ ملتان کوں نویں سروں ݙیکھݨ تے وݙی شاعری وچ تبدیل کر ݙیوݨ اوندا کمال اے۔‘‘

مُکدی ڳالھ اے جو خالد اقبال دی شاعری ایں خطے دے بندے دی جیڑھی بے وسی ݙیکھائی اے او دراصل ایں بے وسی وچوں ٻاہر نکلݨ دا وسیلہ بݨسی۔

ݙکھݨ پورب گُھلیا

توں وی ٻہہ تے کت

رِلّی بݨیندے ہتھ

(کویلی دی کاوڑ، ص: ۸۴)

چھیکڑ اِچ آپݨے مضمون دا اَنت خالد اقبال دی ’’ملوہے‘‘کیتے کیتی ایں دعا نال جو:

روغنی سِلھاں نیلے پکھی، وسدا رہے ملتان

(کویلی دی کاوڑ، ص: ۶۳)

حوالہ

(کتاب : جدید سرائیکی شاعری ، مرتب : ڈاکٹر خالد اقبال، عبدالباسط بھٹی) (ناشر: جھوک پبلشرز ملتان)