حیدرآباد دکن دے علمی خدمات

ریاست حیدر آباد دا ہک ٻیا وݙا کارنامہ جامعہ عثمانیہ دا قیام ہے۔ 1856ء وچ دار العلوم دی حیثیت نال ایندا آغاز تھیا۔ 1918ء وچ اینکوں جدید طرز دی جامعہ دی حیثیت ݙے ݙتی ڳئی۔ جامعہ عثمانیہ دی خصوصیت ایہ ہے کہ ایہ پہلی جامعہ ہئی جیں نے اردو کوں ذریعہ تعلیم بݨایا۔ مسلماناں کیتے اسلامی تعلیم تے ہندواں کیتے اخلاقی تعلیم لازمی ہئی۔ جامعہ عثمانیہ دے تحت ہک شعبہ تالیف و ترجمہ قائم کیتا ڳیا جیندے وچ عربی، فارسی، انگریزی تے فرانسیسی دے ہر علم و فن تے کئی سو کتاباں دا اردو وچ ترجمہ کیتا ڳیا تے ایں طرح نہ صرف جامعہ دی درسی ضروریات کوں پورا کیتا ڳیا بلکہ اردو دے علمی ذخیرے وچ قیمتی اضافہ کیتا ڳیا ۔ شعبۂ تالیف و ترجمہ نے جنہاں علمی تے فنی اصطلاحات دا اردو ترجمہ کیتا انہاں دی تعداد 5 لکھ ہے۔

حیدرآباد وچ دائرۃ المعارف دے ناں نال ہک ٻیا علمی ادارہ قائم ہئی جیندا کم عربی دی نایاب قلمی کتاباں کوں جمع کرݨا تے انہاں دی تصحیح کرکے انہاں کوں شائع کرݨا ہئی۔ ایں طرح ادارے نے تقریباً پنج سو کتاباں شائع کیتے۔ انہاں کتاباں دی وجہ توں حیدر آباد دا ناں پوری اسلامی دنیا تے خاص طور تے عرب ممالک وچ سر پرست علوم دی حیثیت نال عام تھی ڳیا۔

حیدرآباد دا کتب خانۂ آصفیہ برصغیر دے سب توں وݙے کتب خانیاں وچ شمار تھیندے۔ خاص طور تے عربی تے فارسی کتاباں دے قلمی نسخیاں دے لحاظ نال ایہ ہݨ وی بر صغیر دا سب توں وݙا کتب خانہ ہے۔ ایندے وچ قلمی نسخیاں دی تعداد 50 ہزار توں زیادہ ہے۔ مخطوطات دی اتنی وݙی تعداد استنبول دے کتب خانۂ سلیمانیہ دے علاوہ شاید دنیا دے کہیں ٻئے کتب خانے وچ موجود نی۔ مختصر ایہ کہ ویہویں صدی دے نصف اول وچ برصغیر وچ اسلامی علوم تے ادب دا سب توں وݙا مرکز حیدرآباد ہئی۔

حیدرآباد دی علمی سرپرستی صرف ریاست تک محدود نہ ہئی، برصغیر دے تقریباً تمام تعلیمی، علمی، مذہبی تے معاشرتی اداریاں کوں وی ریاست دی طرفوں امداد ملدی ہئی۔ دارالعلوم دیوبند، علی ڳڑھ مسلم یونیورسٹی، جامعہ ملیہ اسلامیہ دہلی کوں باقاعدہ مالی امداد ملدی ہئی۔ علاہ ازیں بے شمار صاحب کمال تے اہل علم ایسے ہن جنہاں دے ریاست دی طرفوں وظیفے مقرر ہن۔ امداد دا ایہ سلسلہ اسلامی ممالک تک پھیلا ہویا ہئی تے ایندے وچ مسلم تے غیر مسلم سب شامل ہن۔