حمل خان لغاری

1225ھ توں1297ھ؍1810ء توں1879ء

حمل خان لغاری بنیادی طور تے روحانی تے عشقیہ شاعری کریندن پر انھاں دے کلام وچ صوفیانہ اشعار وی ٻہوں ملدن۔ اگرچہ حمل خان ہک مجلسی بندے ہن لیکن مزاج دے اعتبار نال درویش ہن۔ آپ وݙی سیلانی طبیعت پاتی ہے ۔ آپ دا مشاہدہ ٻہوں تیز ہے۔ کلام درد نال بھریا ہویا ہے ۔ مسئلہ وحدت الوجود تے ڈھیر سارے اشعارملدن۔ اوفرمیندن ۔ اپݨی ذات دی سُنڄاݨ انسان کوں حق دی سُنڄاݨ دا سلیقہ بخشیندی ہے تے اپݨی ذات دی ایں سُنڄاݨ دیاں باریاں عشق کھولیندے۔

جو کجھ ڄاتی ‘ سو نہ ڄاتی ‘ نہ ڄاتی سو ڄاتی

روز ازل دے عشق امانت بارہ برہ سر چاتی

جن ملک دی جاہ نہ جتھاں پیر اُتھاں ونڄ پاتی

حمل حق سُنڄاتا توں جے اپݨا آپ سنڄاتی

ہک ٻئے بند وچ ایں خیال کوں ایں ڈھیر ویندن:

من عرف نفسہ فقد عرف ربہ ‘ سمجھ ایہو سمجھاوݨ

حمل حق سُنڄاݨݨ ٻاجھوں ابتر عمر ونڄاوݨ

حمل خان لغاری انھاںمولویاں دے خلاف ہن جنھاں کوں زہد د امان ہے او عبادت کریندن کہ جگ انھاں دی عزت کرے۔ انھاں کوں رب سئیں دی رضا مطلوب نیں ہوندی ۔حق صرف سچے عمل اِچ ملدے :

تسبیح اتے تکڑ گھنیر ول ول منکے پھیریں

شوق تیکوں نت شیخی دا من آپووے کوئی پیریں

سر ݙتے سر حاصل توڑے سہس سڳے توں سیریں

حمل حق ہکیا وچ اندر توں ڳولیں زبریں زیریں

حمل خان لغاری ہیر رانجھے دا قصہ 1263ھ وچ لکھیا۔ ایں قصے دے 248 مصرعے تے 27بند ہن۔ حمل خان لغاری خود ایندے سٹھ بیت ݙسیندن۔ ایں توں انھاں دی مراد چوٻولے یعنی ݙوہڑے توں ہے۔ قصے دا ہر ہر بند اٹھ مصرعیاں دا ہے ۔ حمل خان قصے دے چھیکڑ وچ ایندا سن تصنیف تے اشعار دی تعداد ݙسیندن۔

ترھیں سن دی تریہٹ آہی

سٹھ بیت میں جوڑ کتاب کیتے

حمل حق ناحق پاک ڄاݨے

کلمہ پڑھ شتاب ثواب کیتے

حمل خان لغاری ݙوجھے تمام شعراء توں ہٹ تے اپݨے نویکلے انداز وچ اے قصہ لکھیے۔ اے قصہ ہیر تے اوندی والدہ ٻئے سکے تے ہمسائیاں دے سوال و جواب تے مبنی ہے۔ ہیر دیاں ساریاں سنگ رت ‘ سہیلیاں ‘ ہمسائیاں اوکوں متاں ݙیندن جو رانجھے دا دھیان چھوڑ ݙے پر او کہیں دی گال نیں منیندی تے سب کوں ٹکانویں جواب ݙیندی ہے۔ ہیر کوں سمجھاوݨ والیاں وچ ماء ‘ ماسی ‘ بھین ‘ پھپھی ‘ بھجائی ‘ چاچی ‘ مامی ‘ ڈاڈی ‘ نانی ‘ سہیلیاں ‘ دائی ‘ ہمسائیاں تے قاضی شامل ہن۔ حمل خان مروجہ رستے کوں چھوڑ تے اپݨا ہک انج راہ بݨائے تے سوالی جوابی ݙوہڑیاں دے وچ سارے قصے دا نچوڑ پیش کر ݙتے۔ اپݨے ایں نویکلے انداز بارے او خود آہدن:

ہُݨ لکھ لغاری کر ڳالھ ساری

عجب شعر تیݙے  اظہار گھدا

قصے دی زبان ٻہوں چسولی تے زلانویں محاوریاں تے روزمرہ نال سنگری ہوئی ہے ۔ اشعار وچ روانی تے عشقیہ جذبات دی فراوانی ہے ۔ بھیݨ نال ہیر دے سوالی جوابی ݙوہڑے ݙیکھو: بھیݨ:

تڈاں بھیݨ اُٹھی ݙے وین آکھیا

توں سیݨ سکے دلگیر کیتے

کیہی ہیر! تیکوں بد ہیر لڳی

ونڄ سر بھنوئی لپ کھیر کیتے

متاں ویر تیݙی تقصیر سُݨے

تک تیر ماریٔ تقدیر کیتے

پیئو پیر کنوں تقدیر لڳی

تیݙی پیڑ نپیڑ ظہیر کیتے

ہیر:

آکھے بھیݨ توݨیں لکھ ویݨ ݙیویں

نیݨ لڳ ریہے ہُݨ وس نہیں

ماہی ہس میݙی دل کھس گھدی

ہور کس ݙٹھے لہے کس نہیں

ہر کس دے نال ہے عکس تیݙا

بیکس سوݨ بھڑ نحس نہیں

جیکوں روز ازل دے لکھ چھوڑیا

او تاں میݙے میسݨ دی مس نہیں

حمل خان مختلف کرداراں دے انھاں دی عمراں تے رشتے دی زبان دے اعتبار نال انج انج نقشے چھکیندن۔ ہیر دا اپݨی ٻڈھڑی ݙکدی کمبدی ڈاڈی نال مکالمہ ݙیکھو ۔ زبان و بیان اِچ کمال مہارت ݙکھائی ڳئی ہے ۔

حوالہ

کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان