حفیظ خاں

حفیظ خاں کوں کون نی ڄاݨدا ۔ حفیظ خاں احمد پوری اے تے احمد پور شرقیہ دی دھرتی اَپݨے تاریخی ‘ تہذیبی‘ ثقافتی تے ادبی حوالیاں نال جڳ مشہور اے ۔ ادبی سمل تے دید ماروں تاں ہک لمبی تندیر اے ۔ خرم بہاولپوری ‘ حافظ عبدالکریم دلشاد ‘ نقوی احمد پوری ‘ سفیر لشاری ‘ ظفر لشاری ‘ شاہد عالم لشاری ‘ جام بخت علی مسرور‘ شوخ ریاستی ‘ تنویر سحر ‘ مظہر مسعود ‘ ممتاز عاصم ‘ اظہر ادیب ‘ رفیق احمد پوری ‘ صادق جنید ہوت ‘ مُدا اَݨ کُھٹ ناں ہِن جنہاں نال ایہ دھرتی گل گلزار تھئی اے۔ شاعر ‘ ادیب ‘ دانشور ‘ کہیں وی تل دی سنُڄاݨ ہوندن تے حفیظ خاں ساݙی سُنڄاݨ اے ۔ ہُݨ بھانویں جو ملتانی تھی ڳے‘پر گھٹی تاں احمد پوروں لڳی ہِس ۔ زبان تاں اوہا ٻولیندے تے ورتیندے جیڑھی احمد پوریاں دی سُنڄاݨ اے ۔ احمد پوریاں دی شاعری ہووے یا نثرسنگری پُنگری تے موتیاں جڑی ہوندی اے ۔ حفیظ خاں اَڄاں کولے سن اِچ ہا جو اینکوں لکھݨ پڑھݨ دا شوق لڳا ۔ ہک تاں گھر دا ماحول ادبی ہا ݙوجھا قدرت وی مہربان ہئی ۔ حفیظ خاں جیویں جیویں جوان تھیندا آیا ۔ ایندی سوچ سمجھ تے فکر وی اُنگردی آئی تے اَج ہک گھاٹے وَݨ وانگوں ساݙے سراں تے چھاں کیتی کھڑے تے اَساں احمد پوری خوشی کنوں پُھنڈیے ودے ہَیں ۔

حفیظ خاں بہاول پور انٹر کالج داخل تھیا تاں تنویر سحر ایندا جماعتی ہا ‘ انجم لاشاری نال وی سنگت ہس ۔ اڳوں پروفیسر سہیل اختر ‘ جیہاں اُستاد مِل پیا۔ جیڑھی عمر اِچ نینگر پُٹھے سِدھے کم کریندن حفیظ خاں اوں عمراِچ سدھے دڳ دا راہی ہا ۔ منہ زور جوانی دے ݙینہہ ہَن پر خاں دی ساری توجہ تعلیم تے ہئی۔ ہوسٹل دی بجائے ہک پرائیویٹ مکان اِچ راہندا ہا ۔ حفیظ خاں دی حالی مس نہ پُھٹی ہئی تے خاں دی شادی تھی ڳئی۔ تے خان ولیمے آلے ݙیہاڑے وی امتحان اِچ ٻیٹھا ہا ۔ ایہ تاں شکر تھیا جو ڄماندرو ‘ فکر تے دانش دی سوغات دان تھئی ہَس ۔ جے روایتی سرائیکی ہوندا تاں رُل ڳیا ہا تے اَج ڈھولے ودا ڳاندا ہووے ہا ۔ پر خان جوان بݨ گزاری ۔ شادی وی ٹھمکائی تے پڑھائی وی کر ݙیکھائی ۔ جیویں جیویں وقت گزردا ڳیا خان پڑھائی اِچ ہک ݙاکے توں ݙوجھے ݙاکے تے چڑھدا ڳیا ۔ ڈاکٹر تاں نہ بݨ سڳیا ۔ بی ایس ای کر ایل ایل بی آلے پاسے ٹُر پیا تے وَل زندگی دا ہر امتحان خان اڳوں ہتھ ٻدھ کھڑا ۔ خان وکیل بݨیا ‘ ریڈیو پروڈیوسر تھیا ۔ ایکسائز اینڈ ٹیکسیشن آفیسر لڳا ۔ یونیورسٹی اِچ قانون پڑھایُس ‘ پر کہیں ہک جا ٹکاݨاں نہ کیتُس تے واہندے پاݨی وانگو ںنویں راہ رستے بݨیندا ڳیا تے وَل ہک ݙینہہ سول جج ہاتے اَڄ خیر نال سیشن جج اے ۔ بھاوݨے منہ متھے تے سوہݨی عینک نال ۔ ݙاڈھا سوہݨا لڳدے ۔ ہمیشہ کِھلدا متھے لڳدے ۔ مجال کݙاہیں گاݙی تے ہوٹر لاوے ۔ سرکاری نمبر پلیٹ کنوں اصلوں چِڑدے ۔ ساݙے پاسے تاں ایہ حال اے ہک ٹرڑا تحصیلدار نی جھلیندا ۔ گاݙی تے نیلی بتی لائی ودا ہوندے ‘ کہیں کوں سدھا ہتھ نی ݙیندا ۔ خان سنگت  اِچ ٻیٹھا ہووے تاں چھڑا ادیب ہوندے ۔ ایویں خوش ٻیٹھا ہوندے جیویں رُلیا کبوتر برادری اِچ وَل آیا ہووے ۔ کھل کھیݙ اِچ وی برابر دا شریک ہوندے ۔ مُسکدا وی ہے ‘ٹہکارے وی مریندے ۔ لطیفے وی سُݨا ݙیندے۔ خان سندھ وادی دی عورت دے ݙکھاں ‘ غماں ‘ وِپریاں ‘ اندیشیاں تے محرومیاں کوں ݙاڈھے سوہݨے طریقے نال اپݨے افسانیاں وچ بیان کیتے ۔ اونویں تاں خاںسنگت دا سنگار اے پر ’’زودِ رنج‘‘ وی ݙاڈھا ہے۔ ایہ دوستاں دا تجربہ اے میں کجھ نی آہدا۔ ویسے ایجھے بندے کوں تنگ کرݨ تے ستاوݨ دی وی اپݨی چس ہوندی اے ۔ پر شکر اے خان جیݙا رُسیا ودا ہووے منیج وی آپ پوندے ۔ خان کوں جیڑھا بندہ ہک واری مِل گھنے او وَل مِلݨ دی سِک اِچ ہوندے ۔ خان ݙوں شادیاں کیتن ۔ جوانی دا تاں پتہ نی وقت ویلے دی ونڈ کیویں ہئی ۔ ہُݨ جتھاں وی پوسٹنگ ہووے کلہا راہندے ۔ سارا ݙینہہ ملزمان نال گزریندے تے رات کتاباں نال۔ خان ساری حیاتی منظم طریقے نال گزاری اے ۔ وقت ونڄاوݨ کوں پاپ سمجھدے ۔ اَڄ دے نویں نینگراں واسطے منزل تئیں پُڄݨ کیتے خان دی حیاتی ہک سوجھل مثال اے ۔ خاں عدالت دے رُدھیمیاں کنوں جان چھڑا گھر ولدے تاں چھڑا ݙوں گھنٹے سمدے تے وَل ساری رات لکھدے پڑھدے ۔ سرائیکی نثر خان دا ذکر کیتے بغیر اَدھوری ہے ۔ افسانہ ہووے یا ڈرامہ خان ہر جاہ موہری نظردے ۔ حفیظ خان نہ چھڑا ریڈیائی ڈرامے کوں ماڈرن تکنیک نال ٹورئیے بلکہ اینکوں نویں رنگاں نال رنگیئے۔ اے انداز ہُݨ توݨیں کہیں ݙوجھے کوں نصیب نی تھیا۔

حفیظ خان شاعری وی کریندے ۔ خاں دھوتی پوتی تے نتری ہوئی زبان ورتیندے ۔ سرائیکی تاں ماء ٻولی تھئی اُردو ایویں لکھدے جیویں پکا دہلوی ہووے ۔ جے کہیں تلوچڑ زبان دی چس چاوݨی ہووے تاں ’’ویندی رُت دی شام‘‘ تے ’’اندر لیکھ دا سیک‘‘ پڑھے۔ خان اَپݨیاں لکھتاں اینویں سانبھ سنبھال تے رکھیندے جینویں لوک خاباں کوں سانبھ سنبھال رکھیندن ۔ خان سنگت ساتھ اِچ رَل ٻہݨ تے حال ونڈاوݨ دی چس چیندے ۔ دوست وی ایں تانگھ اِچ ہوندن جو خان کݙاں ملتان آسی ۔ میں وی جݙاں دا ملتان شریف آیاں ‘ ’’سخی سلطان کالونی‘‘ خان دے گھر ٹھک ونڄ تھینداں۔ ڳالھیں کریندے مست تھی ویندے ۔ یاراں دے کم کار وی کریندے ۔ یار کوئی کم جو ذمے لا ݙیون تاں اونکوں ہر حال پورا کرݨ فرض سمجھدے۔ انویں تاں خان ساݙا سینگا سنگتی اے پر جݙاں اساں امتحان ݙیوݨ کیتے ‘ رَٹّے ودے مریندے ہوندے ہاسے اوں زمانے خان دے افسانے تے ڈرامے ریڈیو تو ں نشر تھیندے ہَن ۔ کل کلہوکی ڳالھ اے خاں لکھݨ شروع کیتا پر اَڄ ہک پوری تاریخ اے ۔

حفیظ خاں اُنھاںلوکاں اِچوں اے جیڑھے مسلسل سفر اِچ راہندن ‘ نہ تھکدن نہ سہی کڈھیندن ۔ گزریل ݙاہ یارہاں سالاں اِچ جیڑھا حفیظ خاں ساݙے سامݨے اَئے اوں تنقید تے تاریخ اِچ نویں راہ رستے سوجھل کیتن ۔ اَپݨے دور دے سینگے سنگتیاں تے اَلاوݨ دا در وی حفیظ خاں کھولیے ۔ خواجہ غلام فریدؒ دے بعد خرم بہاولپوری ہک وݙے ناں آلا جوان ہا۔ پر اساں خرم کوں وِساری ٻیٹھے ہاسے ۔ حفیظ خاں خرم بہاولپوری کوں ساݙے سامݨے نویں رنگ روپ اِچ پیش کیتے ۔ خرم دی فکر تے فن بارے حفیظ خاں دی کتاب ’’خرم بہاول پوری شخصیت ‘فن اور منتخب سرائیکی کلام‘‘ہک سوکھڑی اے تے سرائیکی زبان و ادب دے طالب علماں کوں نویں رستے تے ٹُرݨ دا درس ݙیندی اے ۔ اونویں وی حفیظ خاں جݙاں وی کہیں سینگے سنگتی بارے لکھیئے کہیں دی فکر تے فن اُتے ٻولیے تاں قصّہ الف توں ی تئیں سُݨائس تاں جو ایں دڳ تے نویں ٹُرݨ آلے اوکھے نہ پئے تھیون تے سِدھے دڳ تے ٹُردے آوِن۔خان ڳالھیں اُتے نی بلکہ عمل تے یقین رکھیندے ۔اساں اپݨی سنبھل واݨ اِچ ٻہوں سارے لوکاں کوں زبان و ادب دے دڳ تے ݙٹھے۔ کئی اَدھ راہ اِچ بھڄ ڳن ‘ کئی تھک تے ٻہہ ڳن پر حفیظ خاں جݙاں دا لکھݨ شروع کیتے کنڈھ ولا تے نِسی ݙٹھا۔ رفعت عباس ’’پڑچھیاں اُتے پُھل‘‘ نال اپݨی نویکلی سُنڄاݨ بݨائی تے لوکاں کوں مُندر گھدا۔ رفعت جیویں اِی قدم اڳونہیں چاتے ’ تاں قاری پچھوں رہ ڳیا تے رفعت اڳوں نکل ڳیا ۔

قاری کوں رفعت نال جوڑݨ دا کم وی حفیظ خاں کیتے۔’’رفعت عباس کی سرائیکی شاعری‘‘رفعت کوں سمجھݨ دا ہک سوہݨا آہر ہے۔ اینویں نقوی احمد پوری ‘ ارشاد تونسوی تے تنویر سحر تے لکھیئے مضامین حفیظ خاں دے پورھیے دا سمل ہِن ۔ ڈاکٹر جاوید چانڈیو آہدے ’’اساں تاں آلسی ہئیں پر حفیظ خان کمال آدمی ہے‘ ہک وکیل تے جج ہووݨ دے ناطے کہیں تے وی لکھدے تاں اوندے مقدمے تے فیصلے مکمل ہوندن پر ایندے نال بَر میچݨ ہر لکھاری دا کم نی ۔‘‘

حفیظ خاں دا نواں کم سرائیکی وَسوں دی تاریخ کوںنویں سروںڳولݨ اے ۔ تاریخ ہمیشہ دھاڑے ماراں اَپݨی مرضی نال لکھوائی اے تے وَل ریاست لوکاں کوں اپݨی مرضی دی تاریخ پڑھائی اے ۔ حفیظ خاں تاریخ دے دڳ تے پئے کنڈے ککریاں کوں صاف ویندا کریندے ‘ دھندلے منظر صاف صفا تھیندے آندن تے ’’سدا آباد ملتان‘‘ دا مکھ مہاندرا سوجھل تھیندا ویندے۔

حوالہ

سانول سلوݨے(خاکے)، مصنف: عبدالباسط بھٹی۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان