جمالیاتی تنقید

جمالیاتی تنقید

جمال تے حسن وخوبی جیڑھی جو مادی چیزیں کوں اکھ ڈیندی ہے. اونکوں پسند کریندی ہے. حُسن دِل ودماغ تے ہک خاص چنڳاں اثر چھوڑیندے. جیندے زیر اثر انسان ٻہوں سارے لمبےوقت تک اوں سحر دی کیفیت وچ راہندے. اساڈے نیڑے تیڑےکِھنڈیاں پُھنڈیاں ہویاں مادی چیزاں تے غیر مادی چیزاں دا او پہلوں جہڑا جو ہک خاص ترتیب وتوازن وچ ہووےاونکوں اساں حُسن نال تعبیر کریندے ہیں.

جمال تے حسن و خوبی جہڑھی جو مادی تے غیر مادی اشیاء کوں اکھ ݙہدی اے، اوکوں پسند کریندی اے، حسن دل و دماغ تے ہک خاص تاثر چھوڑیندے۔ جیندے زیرِ اثر انسان ٻہوں دیر تک تے بعض دفعہ ٻہوں سارے لمبے وقت تک او سحر دی کیفیت وچ راہندے۔ اساݙے ارد گرد پھلیاں ہویاں مادی تے غیر مادی اشیاء دا او پہلو جہڑا جو ہک خاص تربیت و توازن وچ ہووے۔ اوکوں اساں ’’حسن‘‘ نال تعبیر کریندوں۔ حسن دے جلوے ہر شخص کوں متاثر کریندن۔ کیونجو حسن دا کم ای دل کوں مسرت عطاء کرݨ اے۔ وَل اے جو ’’ اللہ جمیل یحب الجمال‘‘ ( اللہ حسین ہے تے حسن کوں پسند کریندے) کوئی فن پارہ ݙیکھ تے جہڑھی مسرت حاصل تھیندی اے ، خوبصورت منظر ݙیکھ تے جہڑا سکون ملدے اے سب ’’جمالیات‘‘ہے۔

ڈیمو کرائٹس پہلا فلاسفر ہے، جیندے اقوال وچ اساکوں جمالیات تے اشارات ملدن۔ لیکن اوندے افکار وچ جمالیات کوں اساسی اہمیت حاصل نہ ہئی۔ ہیں واسطے اوں نے جمالیات کوں ضبط حیثیت نال پیش کرݨ دی کوشش نہ کیتی۔ اے تاں افلاطون ہئی جیں ایندی ہک خاص با ضابطہ حیثیت متعین کیتی۔ جمہوریہ تے Pheadras‘‘ وچ اوں نے جمالیات نال وابستہ اصول و قوانین مرتب کیتے۔ افلا طون مبلغ عینت (Idealism) ہئی بقول اوندے:

’’ اے دنیا، اوندی موجودات، تے مظاہر کائنات نا مکمل تے خام حالت وچ ہن۔ افلا طون دا آکھݨ ہے جو ایں نا مکمل کائنات وچ اساکوں حسن و جمال دی اصل تے مکمل حالت نی مِل سڳدی۔‘‘

کیونجو اے تاں ’’ طل ‘‘ ہے۔ اوں حسن دا جہڑا منشور ہے۔ حسن دی ہمہ گیریت بارے شیفسٹری دا قول قابلِ غور ہے۔

’’ حسن ہم آہنگی تے مناست (ترتیب) دا ناں ہے۔ مناسبت تے ہم آہنگی دی حامل صداقت ہے اتے جتھاں اجتماع حسن و صداقت ہووے، اتھاہیں خیر اے۔‘‘

جمالیاتی تنقید کہیں وی فن پارے وچ حسن تے جمال دی اقدار نال بحث کریندی اے۔ حسن تے صداق ادب دے بنیادی موضوع رہ ڳن۔ جمالیاتی تنقید دے فن پارے وچ دلکشی تے حسن جہیں عناصر دی تلاش تے بیان کوں کافی سمجھیا ویندے۔ ہیں واسطے اے انداز تنقید ایں لحاظ نال منفرد اے جو ایندے وچ فن پارے دا تجزیہ نی کیتا ویندا تے نہ ای ماضی دے کہیں فن پارے دی پیروی کیتی ویندی اے۔ ایں طرح اے تنقید وچ چند ڳݨے چݨے اصولاں، ضوابط یا قوانین دی پابندی کائنی ہوندی۔

بام گارٹن تے نسبت توں پہلے ’’Asthelics‘‘ یعنی جمالیات دی اصطلاح وضع کیتی ڳی ہئی۔ اے اصطلاح زیادہ پراݨی نہ سہی لیکن ایندے الفاظ بے حد قدیم ہن۔ کیونجوا اے جہڑھے ݙوں یونانی الفاظ دا مرکب ہن۔ انہاں دا مطلب ایجھی شے ہے جیندا خواسِ خمسہ نال ادراک ممکن ہووے۔ لیکن گارٹن نے خود انہاں دے لغوی مطلب تک محدود نہ رہیے بلکہ ایں اصطلاح کوں کلی طور تے فلسفہ جمال واسطے استعمال کیتے۔

والٹریئر اپݨی تصنیف ’’The Renaicanee‘‘ دے  پباچہ وچ جہڑھے خیالات دا اظہار کیتے تمام جمالیاتی تنقید دا نچوڑ اوندے وچ آ ویندے اوندے بموجب جمالیاتی نقاد کوں کہیں وی تخلیق دا جائزہ گھندے ہوئے ایں امر د اتعین کر گھنݨاں چہیدا ہے۔  جو ایں تخلیق نے اوندے ذہن تے کیا اثرات چھوڑین تے انہاں اثرات دا کہیں حد تک اوکوں احساس اے۔ جمالیاتی نقاد ایں طرح دے سوالات دریافت کریندے جو ادب پارہ کیا ہے؟ ایندے مطالعے توں کہڑھے اثرات نے جنم گھد ے؟ اوندے توں مسرت حاصل تھئی یا کائناں تے ول مسرت بذات خود کہیں طرح دی ہئی؟ اوندے خیال وچ جمالیاتی نقاد دا اے وی فریضہ ہے۔ جو نا قد ادب یا فن پارے دے انہاں پہلوئواں کوں اُجاگر کرے۔ جہڑھے جو اپݨے حسن دی حظ دا موجب بݨے۔ ایں ضمن وچ اوکوں جمالیاتی تاثرات دے ماخذات دی وضاحت وی کرݨی ہوسی تے نال ای ایں امر تے وی روشنی سٹݨی ہوسی جو او کیویں معرض وجود وچ آندن۔

جمالیاتی ناقد ہک فن پارے کوں جمالیاتی نقظہ نظر نال ݙیکھ تے ایکوں مسرت دا سر چشمہ تصور کریندے۔ جنہاں نے فن پارے دے سارے حسن کوں جنم ݙتے۔ او اپݨے تخیل نال کہیں ادبی تخلیق دی جمالیاتی خوبیاں کوں قاری تک پُڄا تے مطمئن تھی ویندے۔ا تھاں اے ڳالھ ٻہوں اہم اے جو نقاد حسن کوں سماجی زندگی دے حوالے نال سمجھݨ دی کوشش نی کریندا۔ بلکہ مجرّد حسن دی گہرائیاں وچ ٻݙ ویندے۔ جمالیاتی تنقید مواد دی اہمیت تے زور نی ݙیندی ہیں واسطے او مواد تے ہیت دی وحدت کوں نظر انداز کر ݙیندی اے۔ او بنیادی طور تے حسنِ بیان تے نظر رکھیندی اے ۔ مواد دی صحت توں لا پرواہ راہندی اے تے مصنف دے نظریات نال محاسبے توں وی گریز کریندی اے۔

ایں طریق تنقید دی روح توں اے ضروری اے جو نقاد اظہار دے مختلف پہلوئواں تے غور کرے۔ کیونجو حسن اظہار وچ وی لُکیا ہویا ہوندے تے حسن دے لوازمات وچوں تناسب ، آہنگ، غنائیت، موزوتیت شامل ہن۔ جمالیاتی تنقید دے زیرِ اثر عام طور تے اے نتیجہ کڈھیا ویندے جو ادب وچ تجربہ کائنی جمود اے یعنی حسن دی تخلیق ای ادب دا منشاء ہے۔ دورِ جدید وچ اطالوی فلاسفر کرچے (Cruee) دے افکار نے جمالیاتی تنقید تے ٻہوں گہرے اثرات چھوڑن۔ او جمالیات وچ اظہاریت (Expresionism)  دے بانیاں وچوں ہے۔ بعض اور وچ او والٹرپیڑ تے آسکر وائلڈ دے نہڑھے آ ویندے۔ مثلاً کروچ وی ہر طرح دی مقصد پسندی تے خارجی حقیقت نگاری د امخالف اے۔ اوندے مطابق تخلیقات دا حسن مقصد دی گرانساری دا متحمل نی تھی سڳدا۔ ایں طرح او ادب دے ہر نوع دے غیر جمالیاتی افادہ دا وی مخالف ہے۔ لہٰذا اوندا اے قول اوندے مخصوص نظریۂ فن دی آئینہ داری کریندے۔

’’ عمل تخلیق انسان دی مجموعی شخصیت دا وجدانی اظہار اے۔‘‘

جمالیاتی تنقید دی اساس اُنہاں مظاہر حسن دے ادراک تے استوار کرݨی چہیدی اے۔ جنہاں دا ادبیات وچ کہیں نہ کہیں ذریعے نال اظہار کیتا ویندے تے جمالیاتی نقاد دے بموجب جنہاں دی پرکھ وچ ای اصل فن پارے دی شناخت لُکی ہوئی ہوندی اے۔ تخلیق کار دی کوشش نال حسن دی صورت پذیری تھیوے یا کہیں مخصوص انداز نال اوندا اظہار تھیوے تاں اے جمالیاتی تخلیق ہوسی۔ جمالیات دی طرح جمالیاتی تنقید وی حسن تے فن وچ اوندیاں متنوع صورتاںنال بے حد دلچسپی رکھیندی اے۔ حسن کیا ہے؟ (تے اوندے توں اہم جو حسن کیا کائنی) کیا حواسِ خمسہ نال مکمل ادراک حسن ممکن اے؟ کیا تخلیق کار حسن دے درست اظہار تے قادر اے تے کیا قاری کہیں ادب پارے وچوں حسن دیاں لاٹاں کوں ݙیکھݨ تے پرکھݨ دی صلاحیت دا حامل ہوندے؟ انہاں سوالاں دے جواب وچ جمالیاتی تنقید دے اعتراض دی تکمیل تھیندی اے؟ لیکن بہ نظر غور جائزہ گھنݨ نال اے واضح تھی ویندے جو بلحاظ نوعیت اے سوالات فلسفیانہ ہن۔

انہاں بنیادی اصطلاحات دے بعد جمالیاتی تنقید دا مطالعہ کرݨ نال ایں تنقید دے ٻے طریقیاں نال بعض اساسی نوعیت دے اختلافات دی بنیاد تے ایویں ممتاز تھی ویندی اے۔ جو ہک تاں ایندے و چ تجزیاتی طریق کار نال کم نی گھدا ونڄ سڳیندا یعنی ادب پارے دی تشریح و توضیع یا قدر و قیمت متعین کرݨ واسطے اوندے مختلف اجزاء یا اہم خصوصیات دی تحلیل نی کیتی ویندی۔ لیکن ایندے وچ کہیں تنقیدی اصول، لسانی قانون یا فنی ضابطہ تے استوار کرݨ دی کوشش نی کیتی ویندی تے نہ ای مقصد واسطے ماضی دے اہم تنقیدی نظریات توں اکتساب دی کوشش کیتی ویندی اے۔ جمالیاتی تنقید دراصل ادب برائے ادب دی متمنی پیداوار ہئی۔ ایں نظریہ دی مانند جمالیاتی تنقید کوں وی جان رسکن (Ruskin)  دی معیار پسندی تے اخلاق پرستی دے خلاف ردِ عمل ، عمل دا ہک انداز قرار ݙتا ونڄ سڳیندے۔ شاید ایں سانگوں جمالیاتی نقاد نے وی ہرا اوں چیز کوں چھوڑݨ تے زور ݙتے جہڑا کہیں طرح وی حسن تے اوندے توں حاصل تھیوݨ والے جمالیاتی خط دے خلاف ہئی۔

جمالیاتی تنقید دے ایں اجمالی جائزے توں اے ڳالھ کھل تے سامݨے آ ویندی اے  جو ایکوں پائیدار اساس تے استوار کرݨ دی کوشش نہ کیتی ڳی تاں ایندا کل سرمایہ تاثرات، احساسات وجدان تے جمالیاتی حِس ایجھیاں اصطلاحات ہن۔ جنہاں دے مفاہیم وچ کہیں طرح دی قطعیت نی پیدا کیتی ونڄ سڳیندی۔