جاوید آصف دا ’’لئی ہار‘‘ : سماج دا ترجمان

سرائیکی ادب وچ لکھیے ونڄݨ والے افسانے توں پہلے قصّے تے کہاݨی دی اہم روایت لوک  ادب دی سُنڄاݨ رہی ہے ۔کہاݨی کوئی وی ہووے او اینجھے واقعے دی نمائندگی کریندی ہے جینکوں ہک خاص ترتیب نال بیان کیتا ونڄے ۔ جݙاں ایں واقعے کوں حقیقت تے تخیل دے ڳانڈھے نال لفظیں دا روپ ݙے کے کاغذ تیں محفوظ کر گھدا ونڄے تاں اینکوں افسانے دا ناںݙتا ویندے یعنی کہاݨی سُݨݨ کیتے ہوندی ہے تے افسانہ پڑھݨ نال تعلق رکھیندے ۔ ویلھے دے نال نال کہاݨی سُݨاوݨ دی روایت آپݨے مکلاوے والے پاسے ویندی پئی ہے جݙاں جو افسانہ پڑھݨ دی ڳالھ معاشرے وچ ضرور پاتی ویندی ہے ایہا وجہ ہے جو ݙوجھیں زبانیں دے نال نال سرائیکی زبان دے لکھاری وی پڑھݨ والیں دی ایں لوڑ کوںپورا کرݨ سانگے افسانہ لکھݨ دے پاسے توجہ ݙیندے پئین ۔

سرائیکی افسانہ لکھݨ والیں وچ ہک ناں جاوید آصف دا وی ہے ۔ دمان دے ڄم پل ایں لکھاری دے قلم توں وسیب دے کئی رنگ سنڄاپوں تھئین ۔ اے تئیں جو افسانیں دے عنوان وی سرائیکی سماج دی ترجمانی کریندن ۔ جاوید آصف سرائیکی دی نمائندگی کرݨ والے لفظاں کوں شعوری طور تیں محفوظ کرݨ دی بھرویں کوشش کیتی ہے تے ایں کوشش وچ او وݙی حد تئیں کامیاب وی تھئے۔

جاوید آصف آپݨی کتاب دا عنوان ’’لئی ہار‘‘ آپݨے پہلے پہلے افسانے دی نسبت نال سامݨے آندے ۔ افسانہ ’’لئی ہار‘‘ کوں راہی واہی دی پراݨی روایت نال ڳنڈھݨ دے نال نال اڄوکے دور وچ اَݨ رادھ دا اے المیہ ݙساوݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے جو جُھڳے دے سارے جی ہک مُٹھ تھی کے رڑھ کپݨ دے باوجود سال دے داݨے کٹھے کرݨ توں رہ ڳئین ۔ او صبر قطے ویلھے کتھاں ٹُر ڳئین جݙاں ݙاندیں نال ہل وہائے ویندے ہن ۔ ڳاہ ڳہاوݨ تے چَھڄ پُݨݨ دے بعد ٻار کوں ٹوپے نال ونڈیا ویندا ہا تے کلہوٹیں وچ داݨے سانبھیے ویندے ہَن ۔ مُکدیاں روایتاں دو ݙٹھا ونڄے تاں افسانہ ’’پیلھوں‘‘ وچ ڄال دا وݨ ݙسݨ وچ نہ آوݨ دی ڳالھ دے علاوہ کرینہہ، سرینہہ ، ڄنڈے تے ٻیریں جھئیں درخت وی ہک ہک کرکے مُکدے ویندے ہووݨ دا تذکرہ ݙکھڑے رنگ وچ کیتا ڳئے ۔ جݙاں جو قدیمی تہذیب دے ہزاراں سالاں دے کئی راز سانبھݨ اَتے پیڑھیں توں ساݙی ثقافت دے ہک ہک رنگ دی گواہی ݙیوݨ والے ’’پِپل‘‘ دے وَݨ آپݨے ہتھ نال ویچ ݙیوݨ دی کہاݨی کوں افسانہ ’’چھاں دیوتا‘‘ وچ کھول کے بیان کیتا ڳئے۔

افسانہ ’’پارت‘‘ کوں انسان دوستی دے درس دے حوالے نال سُنڄاتا ونڄ سڳدے جیندے وچ احمد خان طارق دے کلام توں ایں ڳالھ دا احساس ݙیوایا ڳئے جو سرائیکی وسیب دا سُڄاک لکھاری رَل وسدیں کوں آدمیت تے احترام دا سبق پڑھاوݨ دی شعوری کوشش کریندا ݙسدے۔ جئیں کنوں سرائیکی ٻولݨ والیں دے تصوف نال ڳانڈھے دا پتا لڳدے۔ ایویں افسانہ ’’ویزہ‘‘ وچ وی مذہب تے ملکی ونڈارے توں اُچیرا تھی کے اے احساس ݙیواوݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے جو دھرتی دے ونڈارے دے باوجود چولستان تے راجستھان دے واسی ہک ݙوجھے کیتے پیار دے جذبے رکھدِن تے اے جذبے کہیں ویزے دے متھاج نئیں ہوندے۔

سماجی تے معاشرتی تلخیاں افسانے دی روایت دا حصہ بݨ چُکین ۔ ایں سلسلے وچ موضوع دی چوݨ خصوصی اہمیت رکھیندی ہے ۔ ’’نہ پایم ݙس منزل دا‘‘ہک اینجھی کہاݨی دی ترجمانی کریندے جیندے وچ مرد دے معاشرے دا ہک رُخ پیش کیتاڳئے ۔ اوئیں تاں ایں افسانے وچ پریت نبھاوݨ دے قول تے قسماں وی نظر آندِن بھل اوں ویلھے اے پریت یک طرفہ تھی ویندی ہے جئیں ویلھے مرد کوں آپݨی جائیداد ہتھو ہتھ نکلدی ݙسدی ہے ۔ ایں افسانے دا کردار’’ نصرو‘‘ آپݨی جائیداد کھسیج ونڄݨ دے ݙر توں آپݨی محبت کوں کنڈ کر ݙیندے تے ݙوجھے پاسوں مدھو آپݨا گھر ٻار تے پورا ساتھ ݙیوݨ دے علاوہ آپݨے مذہب کوں وی محبت کیتے قربان کرکے آپݨے آپ کوں محبت دی دیوی ثابت کریندی ہے۔

جاوید آصف دے افسانے ’’بِرہا‘‘ وچ جڳ پیار دا دشمن نظر آندے ۔ ہک ݙوجھے کیتے دھڑکݨ والے ݙو دِل مِلا ݙیوݨ دی بجائے وٹہ سٹہ کوں اہمیت ݙتی ڳئی ہے ۔ ’’وٹہ سٹہ‘‘ دے عنوان نال شامل ہک افسانے وچ ایں رسم دا انجام وی ݙسایاڳئے جو ہک ماء آپݨی قصور وار دھی کوں سمجھاوݨ دی کوشش تاں نہ کیتی ہتھوں اُلٹا دھی دی وٹب تھی کے آپݨے پُتر دے رَسدے وسدے گھر کوں اُڄاڑݨ دا مُوجِب بݨی ۔ رَسماں رِیتاں دا ہک رُخ ’’انوکھڑا سودا‘‘ وچ وی نظر آندے ۔ ٻالیں دی مرضی دے خلاف ذات برادری توں ٻاہر رشتہ نہ کرݨ دا انجام اے تھیا جو ݙو شادیں دے چارے تھوک ہک ݙوجھے دے تھی کے وی ہک ݙوجھے دے نہ تھی سڳیے ۔ آخر کار وݙکیں دے فیصلیں کوں تقدیر دے فیصلے سمجھ کے قبول کرݨ دی بجائے نویں نسل رَل کے نویں فیصلے کیتے۔

وسیب دے جھیڑے جھٹے عام طور تیں زن ، زر تے زمین توں شروع تھیندِن ۔ افسانہ ’’موکل‘‘ وچ خوش خوش وسدے ݙو بھراویں وِچکار جھیڑا زمین دا ہک ایکڑ مُل گھنݨ تیں شروع تھیا تاں زمین نہ گھن سڳݨ والے بھرا آپݨے بھتریجے کوں پرنائی ہوئی دھی جھل گھدی ۔ ظفر چاچے کنوں ذال دی موکل گھنݨ کیتے تݨ ماریے ۔ برادری کنوں اَکھواوݨ تیں ڳالھ نہ بݨی تاں چاچے دے مرشد کوں ٹور آیا اَتے مُرشد سئیں کوں وی نانہہ کر ݙتی ڳئی ۔ بھل جئیں ویلھے اوکوں پتہ لڳا جو ظفر چوری چوری آپݨی گھر آلی نال مِلݨ شروع کر ݙتے تاں اوں دھی دی موکل ݙے ݙتی ۔ افسانہ ’’کاں دی کانوݨی مر ڳئی‘‘وی ݙو بھرانویں دی اینجھی کہاݨی ہے جیڑھی رَت چِٹی تھی ونڄݨ کوں ظاہر کریندی ہے ۔ ایں افسانے وچ نِکے بھرا آپݨے وڈَے بھرا کوں ہمیش دی نندر سما ݙتے ۔ بھرا دے ہتھوں بھرا دے مریجݨ تے آپݨے آپ مر ونڄݨ والے کاں بارے کانویں دے احتجاج دا موازنہ ایں افسانے وچ کرکے اے ظاہر کیتا ڳئے جو کانویں دی مِیت تے آدم دی بے مِیتی توں سبق حاصل کرݨا چاہیدے۔

وسیب دے کئی مسئلیں وانگوں ہک وݙا مسئلہ بیروزگاری ہے ، روزگار حاصل کرݨ کیتے کئی حیلے بہانے کیتے ویندن ۔ حکومت دی طرفوں معذور لوکیں کوں نوکری ݙیوݨ کیتے کوٹہ مقرر کر ݙیوݨ دے بعد کئی چنڳے بھلے وی معذوری دا سرٹیفکیٹ بݨوا کے نوکری گھن گھِندن ۔ ایہو جھئیں بے روزگار دی کہاݨی "Disable Certificate" دے عنوان نال پیش کیتے افسانے وچ ظاہر کیتی ڳئی ہے ۔ کئی سفارشیں دے بعد شہباز کوں سڄی ٻانہہ کمزور ہووݨ دی ڈاکٹری سرٹیفکیٹ مِل ویندی ہے بھل ایں کوٹے دی بھرتی رُک ونڄݨ دا پتہ لڳدے تاں شہباز دے پیریں ہیٹھوں زمین نکل ویندی ہے تے ذہنی پریشانی دے عالم وچ او ݙوہائیں ڄنگھیں توں معذور تھی ویندے ۔ ایں طرحاں اوندے سارے خواب تُرٹ پھرٹ ویندن ۔ اڄوکے دور دے ہک ٻئے وݙے مسئلے دہشت گردی کوں افسانہ ’’بَھو‘‘ دا حصہ بݨایا ڳئے ۔ ایں افسانے وچ خود کُش حملے دے خوف توں ٻالیں کوں مسیت تئیں نئیں ونڄݨ ݙتا ویندا ۔ ݙر بَھو دا اے سلسلہ ساݙی آوݨ والی نسل کوں کتھاں گھدی ویندے ، اے ہک سوالیہ نشان ہے۔

جاوید آصف دے افسانیں دی ٹھیٹھ زبان تے منظر نگاری توں ٻدھے ڳئے مُنڈھ نویکلے اُسلوب دے ترجمان ہِن ۔ نمونے دے طور تیں افسانہ ’’بِرہا‘‘ دا مُنڈھلا اقتباس پیش کیتا ویندے:

’’جوجی دی حالی پِپلی نہ ملی ہئی ۔ او رات دے ایں ویلھے وی اَکھیں پٹی ٻیٹھا ہا ۔ اوں پوہ دی پہاڑ رات دا اکثر حصہ حقّہ گُڑکیندیں گزار ݙتا ہا۔ تیلی والا حصہ پی پی تے اوندا سنگھ ݙکھدا کھڑا ہا ۔ اوندے تھوݙ خشکی کنوں بُھربُھرے تھی ڳئے ہَن ۔ اوں کنوں تُھک نہ پئی نڳلیندی ہئی ۔ او پاݨی پیوݨ کیتے اُٹھیا ، نلکے توں تازے پاݨی دا رَحٖ کر تے ولا کھٹڑے تے آن ٻیٹھا ۔ چوݙی دا چندر اَسمان تے رُشنے لائی کھڑا ہا۔ اوندا اُشا کمرے دیں ٻارئیں کنوں ٻلہانگاں بھر بھر تے اندر آندا پیا ہا ۔ چاندݨیاں راتیں تاں چنڳے بھلے بندے کوں پاڳل کر ݙیندین ۔ او تاں مریم دے پیار اِچ پیلھے پاڳل تھیا ودا ہا ۔ چاندݨی رات اوندے پاڳل پن دے دورے وچ مزید ودھارا پئی کریندی ہئی۔‘‘

جاوید آصف دے افسانوی مجموعے ’’لئی ہار‘‘ وچ پاتے ونڄݨ والے کئی انسانی رویے کُھل کے سامݨے آ ویندن ۔ انھیں افسانیں وچ جیڑھی دیدہ دلیری نال حقیقت کوں لفظیں دا رُوپ ݙتا ڳئے اوندے وچ کئی واقعے تاں واقعی دِل ہلا کے رکھ ݙیندن ۔ مختلف شخصی زاویے فنی مہارت نال سامݨے گھن آوݨ تے کئی معاشرتی ناسُور بے نقاب کرݨ والے اے افسانے سرائیکی وچ لکھیے ونڄݨ والے افسانے کوں معتبر بݨاوݨ وچ اہم کردار ادا کریندِن۔

حوالہ

لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان