تھل . ہک کہاݨی

احمد ندیم قاسمی

آہدن جو تھل وچ جئیں ویلھے ریل دی پٹڑی وچھائی ویندی پئی ہئی تاں ایویں تھیندا ہا جو ہمیش وانگ اُتھاں روزانہ اندھاری آندی ہئی تے وِچھی ہوئی پٹڑی تے جاہ جاہ ریت دے ٹِٻے چڑھ ٻاہندے ہن ۔ اُوں زمانے دا ہک ٻڈھڑا منشی پٹڑی وِچھاوݨ دی وَن سونیاں کہاݨیاں سُݨویندا ہئی ۔ او آہدا ہئی جو ہک واری پٹڑی حضرت پیر دے مزار دے رقبے وچوں لنگھائی ڳئی ۔ مزار دا متولی انگریزاں توں ݙردا ہا ۔ ایں کیتے اونکوں ’’خان بہادر‘‘ دے خطاب وی ملیا ہویا ہا ۔ پر حضرت پیر انگریز توں کیوں ݙردے؟ تاہیں اوں رات ایہ تھیا جو جنّاں بھوتاں دی ہک فوج آئی تے لوہے دیاں پٹڑیاں کوں ڳنّے وانگوں چُوپ کے ٹُردی تھئی ۔ سویرے جݙاں انگریز انجینئر کم تے آیا تاں ہر پاسے پٹڑیاں دے چُوپے ہوئے چھلڑ اُݙدے پئے ہَن ۔ تݙاں اوں جاہ مِٹھے چاولاں دیاں سَت دیگاں پکا تے غریب غرباڈء وچ ونڈیاں ڳئیاں تے راہ کوں بدل ݙتا ڳیا ۔ ایں کیتے تاں گاݙی اِتلا وݙا موڑ مُڑ تے اڳلے ٹیشݨ تے پُڄدی ہئی ۔ اوں انگریز بارے مُنشی جی ایہ وی ݙسیندے ہَن جو او تھل دیاں اندھاریاں تے ݙاڈھا اختا ہئی تے اوں ولایت وچ اپݨی سرکار کوں چٹھی لکھی ہئی جو پٹڑی وِچھاوݨ کیتے ایہ کینجھا علاقہ چُݨیا ڳئے جتھاں اندھاری توں بعد تاں سارا بھوئیں بھوم اِی بدل ویندے ۔ اِتھاں ریت دے ٹِٻے روزانہ پندھ کریندن ، تہوں میݙی کجھ مدد کرو ۔ ایں تے ولایت دی سرکار نیں دلّی سرکار کوںلکھیا تے دِلّی دی سرکار نیں کہیں پہنچے ہوئے پیر توں تعویز گھدا ۔ جیڑھا پٹڑی دے نیڑے تیڑے دے ہک کِکّر تے لڑّکا ݙتا ویندا ، اوندے بعد اندھاری آندی تاں ہئی پر، ریت دے ٹِٻے پٹڑی کوں ہتھ تئیں نہ لیندے ہن ۔ پر معلوم تھیندے حضرت پیر اُوں پیر توں وی وݙے پیر ہَن۔ ایں کیتے آہدے ہَن جݙاں ہک واری ٻہوں تِکھی اندھاری گُھلی تاں ہک ٹٻہ ککر نال ٹنگے تعویز دی پرواہ کیتے بغیر پٹڑی تے چڑھ ڳیا ۔ وَت دِلّی توں ہک ٻیا تعویز منگایا ڳیا تے جݙاں پہلے تعویز دی جاہ اوں کِکر تے لڑکایا ڳیا تاں اچݨ چیت ’’شررر‘‘ دی اَواز آئی ۔ ریت دے اُوں ٹِٻے کوں بھاہ لڳ ڳئی تے او سواہ دی چونڈھی بݨ تے اُݙ ڳیا ۔ خیر ! تھل وچ جݙاں تئیں پٹڑی وِچھدی رہی ۔ ایں علاقے دے حضرت پیر تے دلّی دے پیراں دا آپت وچ ݙاڈھا مقابلہ تھیندا ریہا ۔ نالے حضرت پیر دے جِن بھوت تاں اَحٖ وی اپݨا کم کیتی راہندن۔ پچھلے ݙینہاں اللہ جوایا اپݨی منجھ رلّے گاݙی دے پہیے تلے آ تے کپیج ٹُکیج ڳیا ہا تاں اوندی وجہ بس ایہو ہئی جو او ڳالھ ڳالھ تے گاݙی دا ٹکٹ کٹا گھندا ہا ۔ وَݙکیاں اونکوں ٻہوں سمجھایا جو ریل گاݙی وچ اِتلا سفر نہ کیتا کر ۔ حضرت پیر نراض تھیویسن ، پر اوں کہیں دی وی نہ منّی ۔ چھیکڑ ہک پٹڑی تے چَردی منجھ کوں بچاوݨ سانگے ریل گاݙی دو بھڄا تاں آپ وی منجھ دے نال انجݨ دے پہیاں نال ولِٹیندا ڳیا ۔ لوکاں نیں پہیاں نال ولہڑی سُکی چمڑی بیلچیاں نال ادھوڑی ۔ اصل وچ جݙاں پٹڑی خوشابوں ، کندیاں آلے پاسے ودھی ہئی تاں تھل دے وݙ وݙیریاں صاف صاف آکھ ݙتا ہئی جو ہُݨ او ساہ سبھا نہ راہسی تے لوکی ہل چلاوݨ دی جاہ تے نوکریاں کرݨ لڳسن ۔ وستیاں اُڄڑ ویسن تے کئیں دا لیہا لحاظ نہ راہسی ۔ تاں ایہو تھیا ۔ پَرنال دے نال کجھ ٻیا وی تھیا ۔ ایہ پٹڑی وچھاوݨ کیتے اوں وستی دے سو دے نیڑے مزدور گھدے ڳئے تے اُنہاں تھولی جئی مُد وچ اِتلا کمایا جو کہیں اپݨی رڑھ وچ کھوہ کھٹوایا ۔ کئیں کچا کوٹھا ڈھوا تے پکّا مکان بݨا گھدا تے کہیں زمین مُل گھدی تے او جیڑھا کݨکاں پکݨ ویلے دور دور دیاں وستیاں وچ ݙیہاڑی تے وݙے وݙے زمینداراں دیاں رڑھیں کپیندا ، ڳہائی کریندا تے داݨیں ڈھوویندا ہا ۔ اوں ویلے ہک نِکا سُکا جیہاں زمیندار بݨ ڳیا تے برادری وچ اوندا پُچھ پریت (آدر) تھیوݨ لڳ ڳیا ۔

مصری خان کچی جوانی وچ ہا جݙاں اوندا پیو مویا ، ایں کیتے ریل دی پٹڑی بارے اوندے پیو دیاں ݙسائیاں ہوئیاں ٻہوں ساریاں ڳالھیں اونکوں یاد ہَن ۔ مثلاً ایہ جو ٻچڑا ! ایہ جیڑھی وستی توں ہک کوہ دے پندھ تے گاݙی’’ گھاں گھاں ‘‘کریندی لنگھدی اے ۔ ایہ اِتھوں کݙائیں نہ لنگھدی جیکر اساں پٹڑی نہ وِچھیندے ۔ انگریز صاحب تاں بھوئیں کوں کچھݨ تے ساکوں پٹڑی وِچھاوݨ دا حُکم ݙے ݙیندا ہا تے وَت سارا ݙینہہ ، ٻیٹھا چُرٹ پیندا راہنداہا یا سِیٹی وَڄیندا ہا ۔ اِتھوں توں اُتھاں تائیں اساں ایہ پٹڑی وِچھائی ہئی ۔ ایں پٹڑی دے ہک ہک چَپّے تے ساݙے پگھر تے کتھاہیں کتھاہیں ساݙی رَت دے چھینڈے ہَن ۔ ایں کیتے ایہ وݙی نحش پٹڑی اے ۔ اللہ حضرت پیر دی برکت نال سب کوں لوہے دی ایں بلاء توں بچاوے ۔ مصری ٻلپݨ توں ریل گاݙی کوں ݙیہدا پیا ہا ۔ گاݙی اَڄاں دور ہوندی ہئی تاں کجھ اینجھی اَواز آوݨ لڳدی ہئی جیویں وستی دے چھوہر بھڄ تے چھت تے چڑھ ویندے ہَن ۔ وَل ریل گاݙی وستی توں ہک کوہ دے پندھ توں لنگھدی تاں چھوہر ہک ٻئے کوں ݙسیندے جو ایہ گاݙی اُتھوں چلدی اے جتھاں دُنیا مُکدی اے ۔ وستی دی تریمتیں وچ ایہ وی مشہور ہا جو جئیں وی ہک واری ریل گاݙی تے سفر کیتے او ہمیش کیتے پندھیڑو تھی ویندے ۔ اُنہاں تے اُنہاں جِنّاں بھوتاں دا سایہ ہے جیڑھے ہک وار حضرت پیر سائیں دا اشارہ ملدیاں ساری پٹڑی کوں ڳنّے وانگ چُوپ تے ٹُردے تھئے ہَن ۔ تھل دے اوہے لوک ایں گاݙی وچ سفر کرݨ دا حوصلہ رکھیندن جیڑھے مزار حضرت پیر دے متولی توں تعویز گھن آندے ہن ۔ ایں وستی دے خان بیگ ہک وار خالی ہتھ سفر کیتا تاں ساری عمراں شودا کتھاہیں وی ٹِک تے نہ ٻہہ سڳیا ۔ جتھ کتھ روزی کیتے رُلدا ریہا۔

اخیر اُنتے چنانہہ پار ہک شاہر چنیوٹ وچ کئیں سیٹھ دی حویلی وچ مزدوری کریندا ہا ۔ تݙاں سِر تے سِلھاں لݙ تے ہک پوڑی تے چڑھیا ۔ اُتے پُڄا تاں پیر تِلک ڳیئوس ۔ پہلوں آپ ڈَٹھا تے وَل سِلھاں ڈَٹھیاں ۔ بھناکڑہ تھی مَر ڳیا ۔ اوندی موت دی خبر آئی تاں مزار حضرت پیر دے متولی کوں جلال آ ڳیا تے اُنہاں آکھیا ۔ ’’میݙے تعویز توں بغیر ٻیا ریل گاݙی وچ ٻاہو بدبختو ! حضرت پیرتاں اپݨے مُنکراں نال ایویں اِی کریندن ۔

مصری نیں ریل گاݙی کوں دوروں وی ݙٹھا ہئی تے نیڑے توں وی ݙٹھا ہا ۔ اُوں تے ݙلھ وی بُھکائے ہَن ۔ اوندے آوݨ توں پہلوں پٹڑی تے ککرے وی رکھے ہَن ۔ جیڑھے گاݙی لنگھݨ توں بعد چُونا بݨ ویندے ہَن ۔ اوں ریل گاݙی دیاں تاکڑیاں وچوں وَن سوّنے مُنہ ، متھے وی ݙٹھے ہَن ۔ وݙے وݙے ظراّں تے لمبے لمبے پَٹاں آلے لوک ، تریمتیں جنہاں دے کنّاں وچ ٻک ٻک جیݙیاں سونے دیاں والیاں ہوندیاں ہَن ۔ ٻال جنہاں اُوں تے ڳنڈھیریاں تے منگ پھلی دے چھلڑ سَٹے ہن ۔ ہک واری کئیں ٻال غلطی نال ہک سالم ڳنڈھیری اُوں تے سَٹی تاں او اَدھی ڳنڈھیری چُوپ تے باقی اَدھی ماء کیتے بچا گھن آئیا ہئی ۔ریل گاݙی نال اوندا ٻس اِتلا ملاوڑا ہئی ۔ او ٹُردی ہے تاں سواری کوں کیویں لڳدے ؟ او رُکدی کیویں اے؟ ۔ جے رُکدی ہے تاں وَت چلدی کیویں ہے تے اِتلا سارا دُھوں کیوں چھوڑیندی اے ۔ ہک وار اُوں اپݨے پیّو نال ضد وی کیتی ہئی جو میکوں ریل گاݙی دی سیر کرائو ۔ جݙاں جو اِتلے سارے ٻال اوندے وچ سفر کریندن تے اُنہاں کوں کجھ نئیں تھیندا ۔ تݙاں اوندے پیو اونکوں سمجھایا جو ایہ ٻال حضرت پیر دے علاقے دے ٻال نئیں ہوندے تے حضرت پیر دے علاقے دے ٻال دربار شریف توں تعویز گھن تے سفر کریندن ۔ نہ تاں تاکڑیاں وچوں ڈھہہ پوندن تے اُنہاں کوں گیدڑ کھا ویندن ۔ وݙا تھی کراہیں میں مصری کوں کتھائیں ونڄݨ دی لوڑ نہ پئی ۔ ایہ وستی اوندی دُنیا ہئی تے ایں توں ٻاہر دی دُنیا وچ جن بھوت ہَن ۔ ݙیݨیں ، بھوتنیاں ہَن ۔ دیہہ تے جادوگر ہَن تے میانوالی تے خوشاب دے وݙے وݙے شاہراں وچ بندے کھاوݨ آلے وَسدے ہَن ۔ جیڑھے سِدھے سادے وستی واسیاں کوں بُھن تے کھا ویندن ۔ مصری صرف ہک واری وستی توں ٻاہر ڳیا ہئی ۔ اوندا پیو بیمار تھیا تاں اوں اُبھے دے علاقے سون سکیسر دی ہک وستی ’’چَٹا‘‘ وچ ہک سیاݨے توں علاوج دی نیّت کیتی ۔ او مصری کوں وی اپݨے نال گھن ڳیا ۔ پَر اُوں پاسے گاݙی ناہی ویندی ۔ سویر توں شام تئیں او اپݨے پیّو نال پیدل ٹُردا ریہا تے وَت اُتھاہیں ’’چَٹا‘‘ وچ اوندے پیو دے ہک پُراݨے سنگتی دے پُتر خدا بخش اونکوں ݙسایا جو مولوی صاحب آہدے ہِن ۔ قیامت آوݨ توں پہلوں خردجال ظاہر تھیسی تے اُݙے تہاݙے تھلاں وچ جیڑھی ریل گاݙی چلدی ہے اونکوں جیڑھی شئے چھکیندی ہے اوہو خردجال ہے ۔ مصری اپݨے تھلاں دی ریت تے اندھاریاں نال چݨے دے ہِکڑ ݙکڑ ٻوٹیاں آلیاں فصلاں تے ہکی ٻکی صورتاں آلے مکاناں تے اُنہاں دے ویہڑیاں وچ کالے کِٹھ مُنڈھاں تے انڳل انڳل جِتی لمبے چِٹے کنڈیاں آلے ککراں دی دُنیا وچ ٻہوں بے فِکرا تے مست ہا ۔ پَر اُتھاں ’’چَٹّے‘‘ وچ اُوں پہلی وار محسوس کیتا جو دُنیا تاں ٻہوں سوہݨی اے ۔ ’’چٹا‘‘ دے اُکاسامݨے ، سکیسر دے پیراں وچ کِتلے کوہ لمبی چوڑی جھیل لسکدی پئی ہئی تے ’’چٹا‘‘ دے اُتر وچ سنگریاں پُنگریاں رڑھیں ہَن ۔ ہَوا وچ ٹھاڈل تے پہاڑاں تے نسری اُچی ہِلدی ڄلدی گھاہ دی خُشبو ہئی تے سویر دی اذان دے نال اِی گھر گھر توں ݙہی ولوڑݨ دی اَوازاں آندیاں ہَن تے لوکاں دیاں اَکھیّں وچ لسَک تے منہ تے لالی ہئی ۔ اُوں ویلے اُوں سوچیا ہا جے اوندی وستی وی اِتھاہیں سون سکیسر دی کئیں پہاڑی تے آباد ہوندی تاں کیݙی چس آوے ہا ۔ ہک وار کݨک رہاوݨ توں بعد او کݙاہیں کݙاہیں اُتھوں تھی آندا تے باقی وخت دیرے تے ٻہہ تے گپّاں مریندا تے ڳاندا ہا ۔

خدا بخش دے وانگ اوندے والاں وچ وی ہَٹے ویلے تیل لٻڑیا رَہندا تے او وی ہر تریجھے چوتھے ݙینہہ نائی توں ݙاڑھی مُنویندا تے کوݙی دے مقابلے تے ݙانداں دے میلے تے شادیاں تے کنجریاں تے نٹاں دے تماشے ݙیکھݨ ویندا ہا ۔ ’’چٹے‘‘ دی چِٹی ڄئی مِٹی توں لیپاں دیواراں تے پوڑی آلے مکاناں اونکوں موہ گھدا ہا ۔او سوچیندا ہا جو اللہ کرے اوندا پیو جیندا راہوے ۔ پَر جیکر او مر ڳیا تاں او تھل وچ اپݨی زمین ویچ تے سون سکیسر لڳا آسی تے وَت اُݙے تھلاں دو کݙاہیں منہ نہ کریسی ۔ جتھاں دُھپ ہر ویلے تنوّر تپائی رکھدی اے تے ہوا منہ تے ریت دیاں چماٹاں مریندی اے تے کِکراں دے وَݨاں تے چَݨاں دے ٻوٹیاں توں سِوا ساول دا کتھاہیں جھانور نئیں ݙسدا ۔ مصری پیو دے نال اپݨی وستی ولیا تے کجھ ݙینہہ اوندے دِل وچ ایہو خُت خُت رہی ۔ وَت جݙاں اوندا پیو مر ڳیا تاں اوکوں ایں ریت بھری بھوئیں نال عشق تھی ڳیا ۔ جتھاں ہوندے پیو ٹٻیاں دے راہ روکے ہَن تے اندھاری نال لڑائی لڑی ہَس ۔ کیا تھیا جو تھل وچ ݙینہہ کوں چترانگ چمکدی ہے تے راتیں کوں ہواواں روندیاں ہِن تے اَسمان توں ہر ویلے مِٹی وسدی رَہندی ہے ۔کیا تھیا وستی دے گریڑاں تے لیپی ہوئی مٹی دُھپیں سڑ سڑ تے لال تھی ڳئی ہئی تے ریت دے تِکھے چھینڈے مریندی ماتاں دے داغ لا ݙتن ۔ اخیر اوندیاں ترائے پشتاں دیاں قبراں وی تاں ایں وستی دے غُستان وچ ہَن تے ایندے نیڑے تیڑے دے ٹٻیاں تے کھڑے تھی تے اوندے ݙاݙے وی اوندے پیو وانگ اَسماناں تے بدل لبھے ہَن تے بدلے وچ اندھاریاں مِلیاں ہَن ۔وَت کیا سون سکیسر وچ انہاں کِکراں دا کوئی جواب ہا جیڑھے ڈیہاڑیاں وچ اپݨے کالے مُنڈھاں تے کھڑ تے تِکھیاں یہواواں وچ کڑکاندے ہَن ۔ ایہ وَݨ جݙاں پیلے پُھلاں نال لݙیج تے مہکدے ہَن تاں کیݙے چنگے لڳدے ہَن ۔ جݙاں لوکیں دھمیں اُٹھدے ہَن تاں اُنہاں دے بسترے اُنہاں پیلے پُھلاں نال بھرے ہوندے ہَن تے کوئی پیوݨ کیتے گھڑے توں پاݨی بھریندا ہا تاں اُوں وچ ہک اَدھ پیلا پُھل آ ویندا ہا ۔ تݙاں وستی دی ہک نہ ہک چھوہِر اُدھلا ویندی ہئی ۔ وݙ وݙکے آہدے ہَن جو کِکر دی خُشبو وچ جِن ہوندن تے ایہ جِن کنوارے ، کنواریاں کوں ݙسدن ۔ جنہاں کوں ݙسدن اُنہاں کوں عشق تھی ویندے۔ ہک بَھڄا گھن ویندے تے ݙوجھی بھڄ ویندی اے ۔ ایہ ککراں دے نِسرݨ دی رُت ہئی ۔

جݙاں مصری وستی دی ہک چھوہِر کوں اُدھال تے سون سکیسر دے پہاڑاں آلے پاسے بھڄ ڳیا ہا ۔ چھوہِر تاں ریل گاݙی توں بھڄݨ دی صلاح ݙتی ہئی پَرمصری ڄاݨدا ہا جو جیکراو گاݙی تے ٻیٹھا تاں حضرت پیر اونکوں نپوا ݙیسن ۔ تاہیں او خدا بخش کول ’’چٹے‘‘ لڳا ڳیا تے ’’چٹے‘‘ توں ہک کوہ دے پندھ تے خدا بخش دی ڈھوک وچ چھی مہینے لُکیا ریہا ۔ اوں ویلے وستی ولیاں جݙاں چھوہِر تے پیو خدا بخش نال وعدہ کیتا جو او وستی ونڄ تے اعلان کریسی جو اُوں مصری نال اپݨی دھی پرنا ݙتی ہے ۔ اوں ایویں کیتا تے ایں اپݨی کپی ہوئی نک چا تے وَت اپݨے مُنہ متھے تے چمباڑ گھدی تے اُوں وستی واسیاں نال کُوڑ دی ناہی اَلائیا ۔ مصری نیں ’’چٹے‘‘ وچ پیر رکھیندیں سار پہلا کم ایہو کیتا ہئی جو مولوی صاحب تے خدا بخش دے سݙوائے ݙوگواہاں دی گواہی نال نشو نال نکاح پڑھا گھدا تے جݙاں او ولیا تاں نشو دے ڈِڈھ وچ اوندا ٻال ہا تے ظاہر ہے جو او حلالی ٻال ہا ۔ اُنہاں اپݨے پُتر دا ناں شکور خان رکھیا ۔پر لوکی اونکوں مصری خان دا پُتر ہووݨ سانگے شکر خان آہدے ہَن تے نشو تے مصری اونکوں مِٹھا آکھ تے سݙیندے ہَن ۔ مِٹھا جݙاں ذری وݙا تھیا تاں ہک واری اپݨے سنگتاں نال ریل گاݙی کوں ݙیکھݨ ڳیا ۔ اوندے کول ہک پیسہ وی ہا جیکوں اوں سارے ٻالاں کوں ݙکھایا ۔ وَت ہک ٻال اونکوں ݙسایا جو اینکوں گاݙی دی پٹڑی تے پیسہ رکھ ݙتا ونڄے تے ایندے اُتوں پوری گاݙی لنگھ ونڄے تاں پیسہ چاقو بݨ ویندے ۔ وَل جݙاں پٹڑیاں ہونٹھاں ہیٹھ گنگناوݨ لڳیاں تاں ٻالاں کوں پتہ لڳ ڳیا جو ریل گاݙی مزار حضرت پیر آلاموڑ پئی مُڑدی اے تاں مِٹھے اپݨا پیسہ پٹڑی تے رکھ ݙتا۔ پَر جݙاں گݙی نیڑے آئی تے پٹڑیاں جَھݨ جھݨ کرݨ لڳیاں تے پیسہ ہولی ہولی رنگدا ہویا تلے ڈھہہ ڳیا ۔ مِٹھے وی دیداں پوڑیاں ہوئیاں ہَن ۔ جݙاں پیسہ ڈَٹھا تاں اوندے مونہوں اوہ نکھتی تیپیسہ کوں ولا پٹڑی تے رکھݨ کیتے جَھٹی ماریُس ۔ او تاں بَھلا تھیوے وݙی عمراں دے ہک چھوہَر تاں جئیں اونکوں چھک دَھرو اپݨی ٻاہیں وچ گلتھا مار گھدا تے وَت اُنہاں توں ہک گزر دے پندھ تے انجݨ ’’دَن دَن‘‘ کریندا لنگھ ڳیا تے گاݙی دے پہیے بھڄدے ڳئے ۔ ہک ݙو ، ترائے چار پنج چھی سَت ۔ وݙا چھوہَر جیکر مِٹھے کوں نہ نپیندا تاں او ہُݨ تئیں قیمہ تھی ویندا ۔ ایہ ڳالھ ٻالاں دے نیڑے تیڑے کم کریندے ڄٹاں توں ڳلی وچ ویندیاں تریمتیں تئیں پُڄی تاں کجھ توں کجھ تھی ڳئی تے جݙاں نشو تئیں پُڄی تاں ایں جو تیݙا مِٹھا ریل گاݙی تلے آ تے کپیج ٹُکیج ڳے تے اوندا اَدھا دھڑ گاݙی اپݨے نال گھن ڳئی اے تے اَدھا اُتھاہیں پیا اے ۔ روندی پٹیندی تے بھڄدی ہوئی نشو کوں ݙیکھ تے ڳلیاں تے رڑھیں وچوں لوکی بھڄدے آئے تے وَت نشو سمیت سب نیں دوروں ݙٹھا جو ٻال ولدے پئین تے اُنہاں وچ مِٹھا وی ہے ۔ جئیں لکڑ دا ہک گھوڑا بݨایا ہویا ہے تے او کُݙدا ، اَڳاڑیاں پچھاڑیاں مریندا ، ہنڑکدا آندے ۔ نشو ایہ ݙیکھ  تے وی تِکھے تِکھے بھڄدی رہی تے وَل مِٹھے نال چمبڑ ڳئی تے ایویں تیز تیز پچھیتے آوݨ لڳی جیویں مِٹھے کوں ریل گاݙی توں اُوں بچایا ہووے تے جیویں اوندی پکڑ ڈھلی تھئی تاں پٹڑی مِٹھے کوں اپݨے پاسے گھیل تے گھن ویسی۔اوہو ݙینہہ وستی دے کجھ نینگراں مُکدی مُکائی جو میانوالی ونڄ تے ݙنگر منڈی ݙیکھوں ۔ مصری وی تیار تھی ڳیا جو ہُݨ تئیں اوں میانوالی نہ ݙٹھی ہئی ۔ اُتھاں ونڄݨ دی اونکوں کݙاہیں لوڑ وی نہ ہئی ۔ وَت جݙاں کئیں آکھیا جو ریل گاݙی تے ویسوں تے ریل گاݙی توں ولسوں تاں مصری اُنہاں نال ونڄݨ توں انکار کر ݙتا ۔ کئیں آکھیا ’’اساں ایݙے کملے وی نئیں ۔ اساں دربار حضرت پیر توں تعویز گھن تے ویسوں‘‘۔ ایں ڳالھ تے کئیں ٻئے آکھ ݙتا جو جنگ دی وجہ پاروں مہانگ تھی ڳئے ۔ متولی وی اپݨے ریٹ ودھا ݙتے ہِن ۔ وَت مصری ٻولیا ۔ ’’میں تاں ایں بلا تے سوار نئیں تھی سڳدا جیڑھی اَحٖ اِی میݙے پُتر کوں نڳلیندی ہئی ۔ ایں وستی دے سَو کھن بندیاں نے ریل دی پٹڑی وِچھاوݨ ویلے کم کیتا ہا ۔ ایں کیتے حضرت پیر ایں وستی توں سب توں ڈھیر نراض ہِن ۔ میں تاں گاݙی دی کوجھی موت نئیں مرݨا چاہندا ۔ میں تاں آرام نال کلمہ پڑھ تے مرساں۔‘‘ مِٹھا وستی دے مدرسے دی پہلی جماعت وچ پڑھدا ہا ۔ جݙاں کئیں ایہ پھوکا ماریا جو دریائے سندھ توں دریا برابر چوڑی نہر کھٹی ویسی تے ایہ تھل ، سرگودھا تے لائل پور وانگوں ساوا کچوک تھی ویسی ۔اِتھاں باغ لڳسن ، کارخانے بݨسِن ، ہائی اسکوپ چلسن تے سڑکاں بݨسِن ، جتھاں میماں سیر کرݨ آسن تے تھل دا جیڑھا بندہ ٻہوں پڑھا لکھا ہوسی اوکوں ڈپٹی کمشنر بݨا ݙتا ویسی ۔

ݙوجھے ݙینہہ مصری خان تے نشو اپݨے مِٹھے کوں نال لا تے رڑھیں ݙیکھݨ ڳئے جتھاں ہکڑ ݙکڑ ٻوٹے ایویں کھڑے ہیَن جیویں رُسے ہوئے ٻال ہووِن ۔ جنہاں مُنہ تے مٹی مَلی ہوئی ہووے تے اُنہاں کوں ذری جیہاں کِھڑایا ڳیا تاں او ݙسکارے بھر بھر رووݨ لڳ ویسن ۔ مصری تے نشو ایہو مِتھی جو نہر آوݨ تے او اِتھاں مالٹے تے سنترے دا باغ لیسن ۔ اُنہاں ایہ وی مِتھی جو او مِٹھے کوں اِتلا پڑھیسن ، اِتلاپڑھیسن جو سرکار آپ آسی تے ہتھ ٻنھ تے مصری تے نشو کوں آکھسی جو ہک ہزار ماہوار دے بدلے ساکوں اپݨا پُتر ݙے ݙیو ۔ اساں اینکوں ڈپٹی کمشنر بݨاوݨ چاہندے ہیں ۔ وَت اینجھیاں سوہݨی سوہݨی ڳالھیں سوچ تے نشو کوں رووݨ آ ڳیا تے اُوں مِٹھے کوں اپݨے ہاں نال لا گھدا تے دیر تئیں لائی رکھیوس تے جݙاں مصری مِٹھے کوں اُوں توں الگ کیتا تاں اُوں حریان تھی تے آکھیا : ’’بابا ! اماں دے سینے تے کن لا تے سُݨ ، ایویں لڳدے ، ریل گاݙی آندی پئی اے؟‘‘۔ او ݙوہیں ایہ ڳالھ سُݨ رَحٖ رَحٖ کِھلدے ریہے ۔ وَت مصری ہک دم بارگور تھی تے آکھیا : ’’نشو ! ڈپٹی کمشنر لوک تاں ریل گاݙیاں وچ ٻاہندے ہوسن؟ ‘‘۔ تاں نشو نیں ݙوہیں مُٹھاں بند کر تے انوٹھیاں دے نَہوں کوں چُم تے اپݨی اَکھیاں تے رکھیندے ہوئے آکھیوس ۔’’ حضرت پیر دے دربار توں تعویز گھن آساں ۔ بھانویں جو سو روپئے دا مِلے‘‘۔ ایویں سارا پروگرام متھیج ڳیا ۔ جیویں مصری دے پیو تھل وچ ریل دی پٹڑی وِچھاوݨ کیتے محنت کیتی ہئی اونویں مصری وی تھل وچ نہریں دا ڄال کھنڈاوݨ کیتے محنت کیتی تے مِٹھے دے ٻانہہ تے مزار حضرت پیر دے متولی دا تعویز ٻدھ کراہیں اونکوں وستی توں شاہر تے وَت شاہر توں وݙے شاہر بھیج ݙتوس۔ایں ڳالھوں وی اونکوں گاݙی دا سفر نہ کرݨا پیا ۔ علاقے دا کوئی نہ کوئی بندہ اُݙے ویندا پیا ہوندا تاں او مِٹھے کوں اوندے نال ٹور ݙیندا ۔ اینویں مِٹھے ٻارہاں جماعتاں پڑھ گھدیاں ۔ اُوں ویلے تئیں تھل توں ریت دے ٹِٻے غائب تھی ڳئے ۔ جھانوریں دی جاہ رڑھیں سنبھال گھدی ہئی ۔ ہکڑ ݙکڑ ݙرے ݙرے ٻوٹے نسردے ہَن اُتھاں دھانڄ دیاں چمکدیاں ہوئیاں فصلاں جُھمدیاں پیاں ہَن ۔ جتھاں ٻال اَدھی ڳنڈھیری چُوپ تے اَدھی ماء کیتے بچا گھن آندے ہَن ۔ اُتھاں ڳنے دے جنگل جہیں تھی آئے ۔ ہر پاسے سڑکاں بݨ ڳیاں تے اندھاریاں وی اپݨے رُخ بدل گھدے ۔ مصری اپݨی زمین تے مالٹیاں ، سنگتریاں دا باغ تاں نہ لا سڳیا پَر او اتنیاں چنگیاں فصلاں چاوݨ لڳا تے اِتلا مست الست راہوݨ لڳا جو کݙاہیں کݙاہیں نشو کوں کِھڑاوݨ کیتے آہدا ہا ’’نشو ! میں تاں وَت ہکواری جُوان تھی ڳیا ہاں ۔ میݙا دِل آہدے جو ہک واری ول تیکوں سون سکیسر دو بھڄا ونڄاں ۔ تے نشو آہدی ’’میں تاں اُتھاں ہک ݙینہ کیتے وی نہ ویساں ۔ اَڄاں ہُݨ کجھ ݙینہہ پہلوں تاں ’’چَٹے آلا خدا بخش تئیں توں کݨک تے بھوں اُدھار منگ تے گھن ڳئے ۔ ہُݨ تاںاُوں بہشت دے لوک تھل دے ایں دوزخ وچ مزدوریاں کریندے ودے ہن ۔ وستی دا پرائمری سکول ہُݨ مڈل بݨ ڳیا ہا ۔ اُونہی دے ہک ماسٹر مصری کوں مشورہ ݙتا جو او اپݨے پُتر کوں سول انجینئرنگ سکول بھیج ݙیوے ، تے جݙاں اونکوں پتہ لڳیا جو مصری تاں اپݨے پُتر کوں ڈپٹی کمشنر بݨاوݨ دے خواب ݙیہدا پئے تاں اُوں مصری کوں سمجھایا جو ہر آدمی اپݨی جاہ ڈپٹی کمشنر ہوندے ۔میں ایں سکول دا ڈپٹی کمشنر ہاں ۔ تیݙا پُتر اوورسیئر بݨ ڳیا تاں او سڑکاں تے نہراں دا ڈپٹی کمشنر ہوسی ۔ ڳالھ مصری دی سمجھ وچ آ ڳئی تے اُوں ایویں اِی کیتا ، تے جݙاں مِٹھا ملک عبدالشکور دے ناں توں بھکر دے نیڑے تیڑے کتھاہیں نوکر تھی ڳیا تاں او اپݨے ماء پیو کوں ہر مہینے پنجاہ روپے ، کپڑیاں دے پارسل تے انگریزی ٹانک بھیڄݨ لڳا ۔ ہر آندے ویندے دے ہتھ او کجھ نہ کجھ بھڄوا ݙیندا ہا ۔ صندوق ، میز ، کُرسیاں ، ہک وݙا شیشہ جئیں وچ مصری تے نشو ہکو ویلے اپݨا منہ ݙیکھ گھندے ہَن ۔ ہک وار او چُھٹی تے آیا تاں اپݨے پیّو کیتے چترال دا ہک کمبل تے ماء کیتے لیڈی ہملٹن دا نواّں سُوٹ وی گھن آیا ۔ اُوں ݙینہہ مصری اپݨے ہتھیں نال نشو دے کنوڑیاں تے میندھی لائی تے جݙاں اُوں سوٹ پا گھدا تے کئیں بہانے اونکوں اندروں گھن ڳیا تے ڳلکڑی پا کِھلݨ لڳا تے نشو جݙاں اوکوں پَرے کیتا تاں ایہ ݙیکھ تے او وی کِھلݨ لڳی جو او تاں روندا وی پیا ہا ۔ ’’ٻال نہ بݨ‘‘۔ اُوں مصری کوں سمجھایا ۔ ہُݨ تاں ساݙا نماز پڑھݨ دا زمانہ آ ڳئے ۔ مِٹھے دی چُھٹی مُکݨ توں ہک ݙینہہ پہلوں شامی نرہان توں بعد مصری تے نشو اونکوں ݙسایا جو اُنہاں مِٹھے دے کیتے ݙاڈھے زور دا ہک رشتہ لبھ گھدے ۔ او جیڑھی نمبرداردے بھرا دی دھی ہے نا ! ڄاݨدا تاں ہوسیں حلیمہ کوں؟ پر پُتر دڑوٹ گھدی تے جݙاں مصری تے نشو اپݨی ڳالھ مکائی تاں او اُٹھیا تے آکھیُس ’’شادی میݙی اپݨی زندگی دا معاملہ ہے ۔ او میں اپݨی پسند نال کریساں ۔ تُساں میݙی شادی دی چنتا نہ کرو‘‘۔ݙاہڈا بے لحاظ چھوہر ہے؟ ۔ مصری اونکوں ویہڑے توں ٻاہر ویندے ہوئے کاوِڑ نال ݙٹھا تے نشو کوں آکھیُس ۔ اساں ایندی شادی دی چنتا نہ لیسوں تے ٻیا ایندا پیّو کریسی۔ نشو کوں اپݨے پُتر پاروں حیاتی دا پہلا ݙکھ تھیا ہا ۔ وَت اوں آکھیا ’’انہاں پٹڑیاں ، ریل گاݙیاں ، سڑکاں تے موٹراں ساری دنیا کوں بے لحاظ کر ݙتے ۔ ݙیہدے نِوّے جو نینگر ڳلیاں وچ ننگے سر پھردن تے اَپݨے وݙیاں دے سامݨے کُتیاں آلی کار بھونکدن تے کِھلدن‘‘۔

مصری سوچیا جو واقعی لوک کِتلے بے لحاظ تھی ڳئین ۔ جہڑا قرضہ گھندے او ولیندا نئیں ، جہڑا ولا ݙیندے او احسان لیندے ۔ ماء پیو دی مؤکل توں بغیر جوہر آباد وچ فلم ݙیکھݨ لڳے ویندن ۔ لوک دربار حضرت پیر توں تعویز گھدے بغیر ریل گاݙی وچ اُݙدے پھردے ہن ۔ تھل آباد تاں تھی ڳئے پَر لوک اُڄڑ ڳئین ۔ جیویں میں اُڄڑ ڳیاں جو پُتر آہدے میں آپ پرنیج پوساں ۔ ݙوجھے ݙینہ مصری تے نشو ہتھ دھو کے مِٹھے دے پچھوں پئے ڳئے ۔ کوڑی تِکھی ودی تاں اشاریںاشاریں وچ مِٹھے ایہ وی آکھݨ دی کوشش کیتی جو تُساں وی تاں ماء پیو دی مؤکل گھدیاں بغیر شادی کیتی ہئی ۔ ایں ڳالھ تے نشو زارو زار ووݨ لڳی تے مصری نیں مِٹھے کوں مَندے وی کڈھیے۔ پر اتنا ضرور تھیا جو ونڄݨ توں پہلوں مِٹھے وعدہ کیتا جو او ایں بارے وچ سُچیسی تے ہک مہینے دے اندر ی اندر اناں کوں ݙسیسی۔ مصری اونکوں ٹُریندیں ہوئیں اوندی ٻانہہ ٹٹولس تے پُچھیا ۔ ’’دربار حضرت پیر دا تعویز کتھاں ٻدھیندا ہیوی؟‘‘۔ تے مِٹھل کِھل پیا ’’او میں ہک ٻئے سنگتی کوں ݙے ݙتا ہئی او ریل گاݙی تے سفر کریندیں ݙردا ہا ‘‘۔ وَت مِٹھا لڳا ڳیا تے مصری ساری رات ݙراکلے خواب ݙیہدا ریہا ۔ جئیں وچ گاݙی گجدی ہوئی آندی ہئی تے مِٹھے کوں ادھ وچکاروں  ݙو ٹوٹے کریندی ٹخارے مار لنگھ ویندی ہے۔ ݙاڈھا بے لحاظ چھوہر نکھتے ۔ مصری سویرے اُٹھ تے آکھیا ’’اساں تاں خیر ایندے ماء پیوہیسے۔ بدبختے حضرت پیر دا وی لحاظ نی کیتا تے اتناوی نی سوچیا جو ایں گاݙی کوں حضرت پیر دی بد دُعا ہے‘‘۔وَت ہک ݙینہہ مصری کوں مِٹھے دا خط ملیا جو او سَت تریخ کوں ݙو مہینے دی ٹریننگ کیتے ورسک ویندا پئے ۔ ایں کیتے ایویں کرو جو ست تریخ دی شام کوں گاݙی تے کُندیاں آ تے میکوں مِل ونڄو ۔ ہک تاں تُساں تے امّاں میکوں جو حُکم ݙتا ہئی اوندے بارے ݙسیساں ۔ ݙوجھا میں تہاݙے کیتے ہک ریڈیو مُل گھدے ، جیندے وچ نہ بجلی دی لوڑ ہوندی اے نہ بیٹری دی ۔ بس او مسالہ جئیں توں چوربتیاں ٻلدن او ایں وچ پا ݙتا ویندے تے ٻیا مَزے دی ڳالھ ایہ ہے جو اینکوں جتھاں دل کرے چا گھن ونڄو ۔ چُپال تے ، رڑھیں وچ ، سڑکیں تے چوکاں تے جتھاں دِل کرے وڄیندے ودے راہو ۔ تساں زمیناں تے ونڄو تاں اینکوں نال لائی ونڄو ۔ نہ گھن ونڄو تے امّاں دا دِل وِندلائی رکھسی ۔ تُساں کُندیاں میکوں مِلسو تاں ایہ ریڈیو وی ݙیساں‘‘۔ پہلوں تاں او ݙوہیں سُکھیت دے نشے وچ اُچھلدے ہک ݙوجھے دے پاسے عجیب عجیب نظراں نال ݙیہدے رہے ۔ وت مصری چھرکی بھر تے آکھیا ’’اوئے اَحٖ تاں انگریزی مہینے دی ستویں ہے‘‘۔ او ایہ آہدے ہوئے اُٹھ کھڑج تطحج ھر وت ٻہہ ڳیا ۔ نشو میں ایں ویلے اِتھوں ٹُرپوواں تاں ویلے سر کُندیاں تاں پُڄ سڳساں ۔ میکوں تاں گاݙی تے ونڄݨاں پوسی ۔ ’’ تاں کیا تھیا‘‘ نشو آکھیا ۔ ہُݨیں حضرت پیر دے دربار ویندی آں تے تعویز گھن آندی ہاں۔پندھراں ویہہ روپے دا مُل وی کوئی مُل اے‘‘۔ ’’پندرھراں ویہہ‘‘۔ مصری حیریان رہ ڳیا ۔ جݙاں گاݙی دی پٹڑی وِچھی ہئی تݙاں تعویز ہک آنے دا مِلدا ہئی ۔ ’’وَت کجھ سوچ تے ٻولیا ’’عجیب بے لحاظ دنیا اے‘‘ ۔ نشو اونکوں دڑکا ݙتا ۔ ’’پتہ یہوی تئیں بے لحاظ کیکوں آکھے؟‘‘۔ مصری کنب ڳیا ۔ اُوں جلدی نال کنّاں کوں ہتھ لایا تے ہولی ہولی کجھ بُڑ بُڑ کرݨ لڳا ۔ پیسے دی فکر وچ اوں کینجھا کُفر اَلایا ہاسی ۔ او وی ساری دُنیا وانگوں کینجھا بدل ڳیا ہا ۔نشو دے ونڄݨ توں بعد او روپیا تے اوندے ولدیاں تئیں توبہ توبہ کریندا ریہا ۔ نشو ݙاہ روپے وچ تعویز گھن آئی ۔ مصری کوں دھوتے ہوئے کپڑے پوائے ۔ اوندی کلف آلی ململ دی پڳڑی بکسے وچوں کڈھی،اوندی تِلے آلی  جُتی اُتوں ٹوکرے توں لہائی ۔پر مصری ٻہوں عقلوں تھڑکیا ہویا ہئی او ولا ولا کُرتے دے تلوں ٻانہہ نال ٻدھے تعویز کوں ٹُٹلیندا جو کتھائیں اوندے ہوچھ پُݨے توں نراض تھی کے حضرت پیر دے جِن بھوت تعویز لہا تاں نئیں گھن ڳئے ۔ نشو اونکوں ٻہوں ترسلے ݙتے ۔ اَخیر ٹیشن تائیں اوندے نال ونڄݨ تے اونکوں گاݙی تے چڑھاوݨ کوں تیار تھئی ۔ ٹیشن وستی توں کوئی ترائے کوہاں دور ہئی ۔ زال پئے اُتھاں پُڄے تاں گاݙی آوݨ وچ کجھ دیر ہئی ۔ ݙوہیں ہک وَݨ تلے ٻہہ کراہیں سُچیندے ریہے جیکر مِٹھے ’’ہا‘‘ کرݙتی تاں’’ کتیں‘‘ وچ شادی تھی ونڄݨی چاہیدی اے۔ جے او نانہہ کر ݙتی جو زمانہ ٻہوں بے لحاظ تھیندا پئے تاں وَت کیا تھیسی؟ ۔ ’’نئیں‘‘ نشو آکھیا ۔اُوں نانہہ کر ݨی ہوندی تاں تیکوں کُندیاں کیوں سݙویندا ۔ ساݙے کیتے ریڈیو کیوں گھندا ۔ او ساݙا حلالی پُتر اے ۔ نہاں اُکا نہ کریسی‘‘۔

وَت ݙوہیں ایں مسئلے تے وی غور کریندے ریہے جو جݙاں ریڈیو وڄسی تاں وستی دے ٻال ساݙے کول کِٹھے تھیسن تاں اُنہاں کوں کیویں ٹلیسوں ۔ جیکر کوئی ریڈیو منگݨ آ ڳیا تاں اونکوں کیا ولدی ݙیسوں ۔ وَت دور توں گاݙی دی سیٹی سُݨیجی۔ تے مصری ہڑ بڑ کریندا اُٹھی کھڑا تھیا تے اپݨی ٻانہہ تے تعویز کوں ٹٹولݨ لڳا ۔ گاݙی آݨ پُڄی تے مصری دی وستی دا ہک مسافر لتھا تاں او حریان تھی مصری توں پُچھݨ لڳا ۔’’ تئیں گاݙی دے سفر کرݨ دا کیویں حوصلہ کر گھدے ‘‘۔ نشو جواب ݙتا ۔ حضرت پیر دی موکل نال ویندا پئے ۔ مِٹھے کُندیاں سݙایا ہے ، ریڈیو ݙیوݨ کیتے‘‘۔ مسافر مِٹھے دی تعریف کرݨ لڳا ۔ ایں لحظے گاݙی چل پئی ۔ مصری گھٻرا تے بھڄیا ۔ ہک ڈبے دا ݙنڈا نپ گھدوس پَر پیدان تے پیر نہ ٹِکا سڳیا تے جُھل کراہیں ایویں تڑ نال تلے ڈَٹھا ۔ جو اوندے ہک پیر دا پٻہ پٹڑی تئیں لڳا ڳیا تے اُوں توں پہیے لنگھدے ڳئے ۔ ہک ݙو ترائے چار پنج چھی ست گاݙی رُک ڳئی ۔چیکدی پٹیندی نشو مصری کول پُڄ تے اونکوں ٻال وانگر اپݨی جھولی وچ گھیل گھدا ۔ ٻہوں سارے بندے کٹھے تھی ڳئے ۔ مصری خان اپݨے ݙوہیں ہتھاں وچ پیر نپی ٻیٹھا ہئی ۔ جیندی پنجے انڳلیں توں پہیے لنگھ ڳئے ہَن تے رَت واہندی پئی ہئی ۔ وَت ریلوے دا ہک اہلکار آیا تے آکھیُس ۔ اَندھے ہیوے جو ݙیکھ تے نوّے چڑھدے ؟‘‘۔ ایں تے نشوتڑف ڳئی اوں چیک تے آکھیا ۔ ’’اَندھا ہوسیں تُوں ، تیݙے لڳدے سارے ، تیݙیاں نسلاں ، تیݙیاں پیڑھیاں؟‘‘۔ ریلوے اہلکار بُڑ بُڑ کریندا لڳا ڳیا ۔ اوندی وستی دا مسافر پڳڑی دا پلو پاڑ تے پٹی ٻدھݨ لڳا پَر وَت گاݙی چلݨ لڳی ۔ ایہ تاں وَت چل پئی اے؟ ۔ مصری حریان تھی تے نشو دو ݙٹھا ۔ ’’ونڄݨ ݙے حرام زادی کوں‘‘۔ نشو اوندی ٻانہہ کوں نپ گھدا ۔ پَرمصری ہک جھٹکے نال اپݨی ٻانہہ کوں چُھڑایا تے اپݨے خون دی لکیر چھکیندا تے لنگڑاندا ہویا پٹڑی دے نال بھڄݨ لڳا ۔ او چیک چیک آکھݨ لڳا ۔ ’’اوئے روکو اینکوں ، اپݨی ماء کوں روکو ۔ میں کُندیاں ونڄݨے ۔ میݙے کول ٹکٹ اے۔‘‘

وَت ریل گاݙی دا چھیکڑی ڈبہ وی شڑاپ نال نکل ڳیا ۔ تاں او کھلّے کھادے ہوئے بندے وانگ وات پٹی رہ ڳیا ۔ نشو تے ݙوجھے لوک وی اُوں تئیں پُڄ ڳئے تاں او دور ویندی ہوئی گاݙی دے پاسے ݙیکھ تے آکھݨ لڳا ۔ ’’کیݙی بے لحاظ ہے ایہ چڑٻل چرکدی اے ، میݙے کیتے لحظہ کھن رُکی راہندی تاں ایندا کیا وِڳڑ ویندا ۔ ایں صدی دی ہر شئے کیݙی بے لحاظ اے‘‘۔ وَت جݙاں او ݙوہیں ہتھاں نال اپݨے پھٹل پَٻاں کوں نپ تے ٻہہ ڳیا تاں نشو اوندے ہتھ دیاں پنجیں انڳلیں کوں اپݨے ݙوہیںہتھاں وچ گُھٹ گھدا تے رووݨ لڳی تے آکھیُس ’’حضرت پیر دی شان وچ تئیں او بکواس کیوں کیتی ہئی؟‘‘ ۔ اُوں ویلے مصری دے مُکھڑے تے کجھ اینجھی مونجھ کھنڈ ڳئی جیویں جو اَڄاں تھل کوں آباد تھیوݨ وچ صدیاں لڳسِن۔

حوالہ

کتاب: تھل دولا دریا، مصنف: تنویر شاہد محمد زئی، چھاپہ خانہ:جھوک پرنٹرز ملتان