تنویر شاہد محمد زئی دی ترجمہ نگاری

دُنیا کوں ، گوکہ اساں تنوع پسند آکھ ٻاہندے ہیں پر ، حقیقت اے ہے جو دُنیا نے نویاں چیزیں تے نویاں ڳالھیں کوں سوکھا قبول نئیں کیتا ۔ پیغمبرانہ تعلیمات ہووݨ تے بھانویں نویاں ادبی جہتاں ، زمانے نے ہک واری تاں نویں ڳالھ کرݨ آلے واسطے مشکلاں دے پہاڑ کھڑے کر ݙتن ۔ ادبی دُنیا اِچ نظیر اکبر آبادی کوں ، میر تقی میرؔ نے آپݨے تذکرہ شعراء اِچ درج کرݨا وی مناسب نئیں سمجھیا ۔ مرزا غالبؔ ہمیشہ زمانے دی ناقدری دا گلہ کریندے رہین ۔ ہک عرصے تئیں اساں اساطیر کوں ادب دا حصّہ منݨ کوں تیار نِسے۔ ایہیں ، رویہ دا سامݨا ترجمہ نگاراں کوں وی کرݨا پیا ۔ اُنہاں کوں نقال سݙیا ڳیا ۔ ایں عرب نے تاں اتنا وی آکھ چھوڑیا جو ’’من ترجم ، پرجم ‘‘ (جئیں ترجمہ کیتا ۔ او، سنگسار تھیا ۔ اہل مغرب اِچوں ، وی ، کہیں اے لکھیا جو

Translaters are trailors.۔ (مترجم ، غدار ہوندن)

گویا کہ ترجمہ نگار واسطے ، عزت تے تکریم دے جُملے ادا نہیں کیتے ویندے۔ ترجمہ نگار سانگے ، ایں طرحاں دیاں سخت ڳالھیں دیاں ٻہوں ساریاں وجوہات ہو سڳدن ، پر میݙے نزدیک ݙو وجوہات زیادہ اہم ہِن۔

٭                                            پہلی وجہ اے جو ، لوگ نویں ڳالھ کوں سوکھا قبول نئیں کریندے

٭                                            ݙوجھی ڳالھ اے جو ، ترجمہ ، دراصل ترجمانی وی نہیں کریندا پیا۔

ترجمہ ، اوہو ، بیز تے معیاری ہوسی ، جیڑھا اصل تحریر (متن) دی ترجمانی کریسی ۔ ترجمہ ایہہ جھئیاں ہووے ، جیڑھا مصنف دے خیالات تے الفاظ دی ہو بہو ترجمانی کرے ، اوندے واسطے ضروری ہے جو ترجمہ نگار ، نہ صرف ݙوہائیں زبانیں توں واقف ہووے بلکہ ݙوہائیں زبانیں دی روح تک ڄاݨدا ہووے ۔ انگریزی اِچ ترجمہ واسطے لفظ Translaters استعمال تھیندے ۔ جیندا مطلب ہے ’’پار ، گھن ونڄݨ‘‘ ۔ میݙے نزدیک اہو ، مترجم اِی ، کہیں کوں پار گھن تے ونڄ سڳدے جیڑھا تخلیق کار دے مطمع نظر یا خیال تئیں پُڄ ویندے تے ایندے نال نال اُوں خیال کوں ، ادب دیاں ساریاں جمالیاتی خوبیاں نال ، ݙوجھی زبان اِچ منتقل کریندے۔

ترجمہ کریندے ویلھے ، مترجم کوں اے ڳالھ وی ذہن اِچ رکھݨی چاہیدی اے جو ݙو ، ادبی روایتاں اِی ہک ٻئے دے مقابل نئیں ، بلکہ ݙو تہذیباں وی ہک ٻئے دے مقابل کھڑین اَتے اوندا اسلوب ایہو جھئیاں ہووے ۔ جیڑھا انہاں ڳالھیں کوں خوبصورتی نال ، ترجمے اِچ منتقل کر ݙیوے۔

لالہ تنویر شاہد محمد زئی نے اُردو دے کجھ ایجھیں افسانیاں دا ترجمہ کیتے ، جیندا پس منظر سرائیکی وسیب یا ’’تھل‘‘ ہے۔ انہاں افسانیاں دا ترجمہ کریندے ہوئے اُنہاں کوں اے Advantageتاں بہرحال حاصل ہے جو او سرائیکی ہِن ، تے سرائیکی زبان دی روح کوں سمجھیندن۔ ایہو وجہ ہے جو جئیں ویلھے اساں انہاں تراجم کوں پڑھدے ہیں تاں او تراجم وی بجائے طبع زار لڳدن ۔ سرائیکی وسیب ، ٻہوں حد تک تئیں توہمات دی وکڑ اِچ ہے ۔ اتھوں دیاں توہمات دی ہک جھلک افسانہ تھل از احمد ندیم قاسمی اِچ ݙیکھو:

’’پیسے دی فکر وچ اُوں کیجھاں کُفر اَلایا ہوسی ، او ، وی ساری دُنیا وانگوں کیجھاں بدل ڳیا ہا ۔ نشودے ونڄݨ توں بعد او ، رو ، پیا تے اوندے ولدیاں تئیں توبہ توبہ کریندا رہیا۔نشو ، ݙاہ رپئے اِچ تعویز گھن آئی ۔ مِصری کوں دھوتے ہوئے کپڑے پوائے ۔ اُتوں ٹوکرے تُوں ، اوندی تِلے آلی جُتی لہائی ۔ بکسے اِچوں ، اوندی کلف آلی ململ دی پڳڑی کڈھی۔ پر ،مصری ٻہوں عقلوں تُھڑکیاہویا ہئی۔ او ، ولا ولا ، چولے دے تلوں ، ٻانہہ نال ٻدھے تعویز کوں ٹٹلیندا ہا ، جو کتھائیں اوندے ہوچھ پُݨے توں ، نراض تھی کے ، حضرت پیر دے جن بُھوت ، تعویز لہا تاں نئیں ڳئے۔‘‘

تنویر شاہد محمد زئی دے ترجمے دی ہک وݙی خوبی اے ہے جو انہاں دے ترجمے رواں ، سلیس تے شگفتہ ہِن ۔ اُنہاں دینثر ادبی تے تخلیقی ہے ۔ رام لعل دے افسانے ’’نویں دھرتی ، پُراݨے گیت‘‘ اِچ اُنہاں دی نثر ، آبشار دے پاݨی وانگ سفر تے شوخیاں کریندی محسوس تھیندی اے ، لالہ تنویر شاہد محمد زئی ، تخلیق دی روح اِچ لہہ کے ، خود تخلیق کار ، بݨ ویندے ۔

’’سینکڑیاں سال دے ٹکاݨیاں کِنوں بندے ، نکھڑ نکھڑ اتے کتھاں ݙکھ پئے بھڳیندے ہوسِن، پر سارے ݙینہہ ، ہکو جھئیں نئیں راہندے ۔ مصیبتاں ، بدلاں وانگوں حیاتی تے چھا ویندین ۔ بدل گجدن ، وسدن ، وَت خالی تھی تے اُݙ ویندن ۔ اَسمان صاف تھیویندے ۔ وَت دُھپ آ ویندی ہے۔‘‘

ادبی مترجم دا ہک منصب اے وی ہے جو ، او ، نویں اسالیب بݨاوے ، نویں محسوسات اُبھارے ، تے اپݨے احساس تے اظہار کوں نویاں رستیاں تے ٹورے ۔ اپݨے ترجمے نال او ادبی رویاں اِچ وی تبدیلی گھن آوے ۔ تخلیقی محسوسات دی صحیح ترجمانی کرے ۔ دینا ناتھ دے افسانے ’’دولا دریا‘‘ اِچ ہجرت کرکے آوݨ آلے لوکاں دی حوصلہ مندی ، سوچاں کوں ایں بیان کریندن:

’’او، سُنج بر جھائیں کوں ، جنت بݨاوݨ اِچ رُجھ ڳئے ۔ نِکیاں نِکیاں دوکاناں ، نکے نِکے مکان تے ڳلیاں ، سکول ، ہسپتال اُسرݨ لڳے ۔ دریا دے ݙوہائیں کناریاں تے ، وستیاں آباد تھی ڳیاں ۔ اَدھ اِچ دریا ، چھلو چھل تکھاج نال واہندا پیا ، ہا ۔ اوندیاں چھولیاں اِچ تیزی تے ، ہوڈ ، ہیٹی ، پر ، روح تے بُت دے اِیں جھیڑے اِچ پھسے لوکاں کوں ، دریا دی اکڑ ݙیکھݨ دی ویلھ کتھاں ہئی۔‘‘

تنویر شاہد محمد زئی قصہ کوتاں ہے ، پر اوندے اندر ٻیاں وی ٻہوں ساریاں تخلیقی قوتاں ہِن۔ محمد خالد اختر دے افسانے ’’نِکڑا مہاݨاں‘‘اِچ اُنہاں نے نکڑے مہاݨے دے نک نقشے دی ترجمانی کیویں کیتی اے۔

’’اوندی کِھل ، لوک گیتاں دا ، سُر ، ہئی، اُوندے موتیاں دی لڑی وانگوں ، چِٹے ݙند ، چمکے ۔ اپݨے تمباخو ، نال میلے کچیلے ݙنداں دا ، سوچ تے ، سُو تک دی چُھری میݙے سینے لہہ ڳئی۔‘‘

ترجمے اِچ تہذیب دا منتقل ٻہوں ضروری ہے ۔ ثقافت تے تہذیب اگر اپݨے ساریاں رنگاں سودھی اساݙے سامݨے آندی اے ، تاں ترجمہ نگار اپݨا حق ادا کریندا پیا ہوندے ۔ چولستان دی ہک جھلک ݙیکھو:

’’مومن اَہدا ہا ، اپݨی سَڄی اَکھ دی پپلی تروڑ کرائیں ، ریت وچ پُور چھوڑو ، تاں بارش وسدی رہے ۔ وݙی اماں وی کئی گݙیاں ساڑ چھوڑیاں جو اوندی دھانہہ بارش گھن آسی ۔ پر ، سارے ٹوݨے ٹوٹکے بیکار تھی ڳئے ۔ سویلے نہ شام ، بارش تاں ہمیشہ کیتے ، رُس ونڄݨ آلی معشوق تھی ڳئی ہئی……۔‘‘

سرائیکی زبان اِچ اَلیندے اے سارے ، گھر ، سرائیکی نثری ادب اِچ ودھارے دااسلوب بݨدے پئین ۔ سرائیکی افسانہ ، نویاں موضوعات نال متعارف تھیندا پئے ۔ سرائیکی زبان دا نواں اسلوب ، نویں رنگیں نال سامݨے آندا پئے ۔ سرائیکی زبان دے دانشوریں کوں نہ صرف ترجمہ نگاری دو توجہ ݙیوݨی چاہیدی ، بلکہ ترجمہ نگاری دی حوصلہ افزائی وی کرݨا چاہیدی اے۔میݙے نزدیک تنویر شاہد محمد زئی دا اے ترجمہ ، ہک اعلیٰ درجے دا کم ہے ، جیندے اِچ ترجمہ نگاری دے سارے ڳݨ موجود ہِن ۔ اُمید ہے اے ٻیاں ترجمہ نگاراں کیتے وی راہنمائی د کم کریسی۔

ڈاکٹر گل عباس اعواݨ

گلشن عباس ، وارڈ نمبر4رشیہ

حوالہ

کتاب: تھل دولا دریا، مصنف: تنویر شاہد محمد زئی، چھاپہ خانہ:جھوک پرنٹرز ملتان