تلوچڑ چوݨ یعنی ……؟

بلدیاتی الیکشن جینکوں اڄ دی اصطلاح وچ مقامی حکومتاں دے انتخابات یا ول ضلعی اسمبلی دے الیکشن وی آکھیا ویندے، دی مُد آوے تاں ہر پاسے روݨقاں لڳ ویندن ، الیکشن بھانویں قومی اسمبلی دا ہووے تے بھانویں صوبائی اسمبلی دا ہر ہک دی اپݨی چس تے سواد اے ۔ الیکشن جماعتی وی ہوون تے بھاویں غیر جماعتی وی ، جمہوری ملکاں وچ غیر جماعتی الیکشن کوں مہݨا تے عیب سمجھا ویندے پر پاکستان ءِ چ کہیں ڳالھ کوں عیب نی سمجھا ویندا ۔اِتھاں تاں الیکشن دے ناں تے وی سلیکشن تھیندی اے تے غیر جماعتی الیکشن وی جماعتی الیکشن ہوندن ۔ پاکستان ءِ چ جماعتاں کیا ہِن تے انہاں دا نظریہ کیا ہے ؟ اے وی ہک کہاݨی اے ۔ اِتھاں کھِنڈ پُنڈ دا ناں جماعت اے ’’ کھاؤ پیو پکڑائی نہ ݙیو ‘‘ کوں نظریہ تے ایمان سمجھ گھدا ڳے ۔ الیکشن تے اوندے نتائج بٖہوں حساس تے اہم موضوع اے پر اساں اڄ دی کچاری ءِ چ ٹوک مذاق کھِل ہَس تے بٖٹ کڑاک دی ڳالھ کریسوں ۔

بٖٹ کڑاک توں ڳالھ یاد آئی اے جݙاں الیکشن دی مُد ہووے ہا تاں سرائیکی صحافت دے بٖہوں وݙے کالم نگار سئیں انیس دین پوری دا کالم ’’ بٖٹ کڑاک‘‘ پڑھ تے ݙاڈھی چس تے سواد امدا ہا۔ بٖٹ کڑاک دے چار کردار ݙاڈھے مشہور ہن ، ہک دا ناں ’’ مولوی بھن تروڑ ‘‘ ، بٖے دا ناں ’’ منشی مُک مُکا ‘‘ ، بٖے دا ناں ’’ ماسٹر ڳنڈھ تروپ ‘‘ تے چوتھے دا ناں ’’ صوفی سرمچو‘‘ ۔ بٖٹ کڑاک دے اے چار کردار اونویں تاں سارا سال کم ݙیندے ہن پر الیکشن دے ݙینہیں ءِ چ انہاندا کم ودھ ویندا ہا۔ مولوی بھن تروڑ جیویں جو اوندے ناں توں ظاہرے دا کم ہوندا ہا جو او ووٹریں تے قومیں دی بھن تروڑ کریندا ہا، جیکر کوئی ووٹر یا کوئی بیادری ڳالھ نہ منے ہا تاں مولوی بھن تروڑ حرکت ءِ چ آویندا ہا کہیں کوں اُتلی کہیں کوں تلویں ، کہیں کوں کھبٖی تے کہیں کوں سجٖی ، ایݙوں دی اُوݙے تے اُوݙوں دی ایݙے ، کہیں کوں پنج تے کہیں کوں پنجاہ ، بھن تروڑ ایجھی کرݨی جو ایرے نال ایرانہ ملے ۔ ایجھے ڳجھے دھک مار ے جو ہاں مُٹھ ءِ چ آ ونجٖے ۔ بندے تاں کیا خود قوماں مونجھیج ونجٖن۔ کوڑ تے زٹل ایجھے گھتݨے جو ݙند رہے نہ چڑابٖی تے جانی جدا ایں کرݨے جو بٖچڑی کوں بٖچڑا نہ ملے ۔ انیس دین پوری دی بٖٹ کڑاک تے اوندے کرداریں  دے کردار وی وکھرے ہوندے ہَن ۔ جیویں میں پہلے آکھ آیاں قومی تے صوبائی الیکشناں دی چس ہوندی اے سو ہوندی اے پر مقامی حکومتاں دے الیکشن دیاں بٖیاں رونقاں تے بٖیاں چساں ہِن ۔ مقامی حکومتاں وچ گھر گھر امیدوار، لیڈر، لیڈر وی او جو پھنے خاں تے پاٹے خاں کوئی تولہ ماسہ کائنی ہر کوئی سوا سیر اے۔ جینکوں ݙیکھو راݨی خاں دا سالہ بݨیا ودے ۔ اجٖاں کامیاب نی تھیا ، آکڑاوزا اتے پھتریڑ اوہے جو دھرتی تے پیر نی امدا پر لوکیں دے ݙکھالے کیتے نوکر خادم تے تابعدار بݨیا ودے ۔ کہیں دی کُتی جو مر پئی اے ارمان کیتے پُجٖا کھڑے ۔ ہمسائے دی ماء دے جنازے کوں مونڈھا نہ ݙیوݨ آلا اݨ سونہے لوکیں دے جنازے کوں مونڈھا ݙتی ودے ۔ پیو دے یار کوں پُٹھا ہتھ ݙے تے ملݨ آلا ووٹریں دے پیریں تے ڈٹھا پے۔ سیس نویندا تے نک رگڑیندا پے ، جیندے مونہہ وچوں کݙاہیں خیر دا کلمہ نہ نکلدا ہا ، الیکشن دے ݙینہیں وچ ݙیکھو تاں جی سئیں ، ادا سئیں ، ابا سئیں ، چا چا سئیں ، ماما سئیں ، نوکر، بٖانہا ، تابعدار، غلام باندا تے بردا توں سوا کوئی لفظ مونہہ وچوں کڈھیا وی کائنی ۔ پیو کوں ابا نہ آکھݨ آلا کوٹاݨے ، پولی ، موچی سب کوں پیو تے ابا بݨائی کھڑے ، اے سارے الیکشن دے رنگ اِن ۔

قومی اسمبلی دے پِچھلے الیکشن ءِ چ وسیب دی ہک وستی وچ فیصلہ تھیا جو اساں ہمیش بھٹو تے مولویں دی مار وچ رہ ڳیوں ۔ ایں واری ووٹ اونکوں ݙیسوں جہڑا وستی دے کم کریسے ، سکول تے سڑکاں بݨوا ݙیسے ، کہیں غریب کوں کوئی نوکری کرا ݙیسے ۔ اجٖاں ایں ڳالھ دا تھیوݨ ہا جو بھٹو دے کئی جیالے چݨے آلی کار ترپ مار تے کڑھائی وچوں بٖاہر آ پے۔ ’’ اساں بھٹو دے علاوہ کہیں کوں ووٹ نہ ݙیسوں ، بھٹو ازم اساݙا دین ،اساݙا ایمان تے اساݙا نظریہ ہے ، سر لہہ تاں سڳدے پر اساݙا سر غیر بھٹو دی ’’ہاں ‘‘ وچ لݙ نی سڳدا ۔ ‘‘ ایں واری بلدیاتی الیکشن آ ڳن ، بھٹو دے مخافلیں بلکہ اپݨے محفلیں ءِ چ بھٹو دی ماء ، بھیݨ ہک کرݨ آلے صوبائی ہوں جیالے کوں جہڑا بھٹو کوں دین ایمان آکھدا ہا ، اپݨے نال لا گھدا ۔ کجھ مال لا ݙتا تے ورک کیتے موٹر سائیکل ݙے ݙتے، تیل دیاں پرچیاں چلݨ پے ڳیاں تے ہوٹلیں تے چٹاں مِلݨ پے ڳیاں تاں کیݙے ڳیا دین ، کیݙے ڳیا ایمان ، کیݙے ڳیا بھٹو تے کیݙے ڳیا بھٹو ازم ۔ ویسے تاں بندے دے ایمان کوں تولݨ تے پرکھݨ کیتے اتنی ڳالھ ای ڈھیر اے جو ایں توں وی ودھ اُتلی ڳالھ اے ہے جو بھٹو دے ہِیں جیالے دے مقابلے ءِ چ ہک بٖیا امیدوار ہا جئیں اعلان کیتا جو جیکر قوم میکوں متفقہ امیدوار بݨاوے تاں میں ݙو کنال زمین سکول واسطے ݙیساں ۔ بھٹو دا جیالا سخت اشتعال ءِ چ آ ڳیا تے آکھیس جو میں ایندے نال ضرور مقابلہ کریساں تے کہیں دے کیا خود اپݨے پیو دے آکھئے تے وی ایندے حق وچ نہ بٖہساں ۔ ووٹریں وجہ پُچھی تاں ’’ جیالے ‘‘ آکھیا جو سکول واسطے زمین دا اعلان کیوں کیتا ڳے ؟ ہا البتہ سکول واسطے زمین نہ ݙتی ونجٖے تاں میں الیکشن توں دستبردار تھی ویساں ۔اساں پڑھے لکھئے دوستیں کوں ایہا ڳالھ سݨائی تاں او توبہ توبہ کرݨ پے ڳے ۔ اتے انہاں آکھیا جو یار خیال کرو جو چوݙاں سو سال پہلے والا زمانہ ولا تاں نی ول آیا ؟ اساں وجہ پُچھی تاں اوں آکھیا جو اے ݙو کنال ݙے تے ہمیش سانگے ممبری پکی کر گھنسے ت سکول ءِ چ بٖال پڑھ لکھ ڳے تاں اسیݙے حقے انگار کون رکھیسے ۔ اے ڳالھ کہیں ہک جاہ دی نی ہر ہک جاہ دی ہے۔

الیکشن دے موقع تے جتھاں نکمیں کوں ’’ ورک ‘‘ دا کم ہتھ آویندن ، اتھاں فصلی بٖٹیریں دے وی چھیچھن تھی پوندن ۔ دال دے اکیں کوں  زردے پلا تے کڑھائیاں ملݨ پے ویندن ۔ ٹانگہ نصیب نہ تھیوݨ آلیں کیتے اے سی کاراں تیار کھڑیاں ہوون، بوتل دی شکل ݙیکھ تے للھوراں وہاوݨ آلیں دے سامݨے کریٹ کھلے پے ہوون تے ’’ اوبٖیاں ‘‘ بوتلاں پیوݨ آلیں کوں ’’ اوبٖیاں ‘‘ بوتلاں مل ونجٖن تاں بٖیا کیا چہیدے پر جیندی ووٹ دی پرچی پچھوں اے سارے مزے ہوندن ، او تاں اونویں دا اونویں ہوندے۔

الیکشن لڑݨ دے ہر دور وچ طور طریقے بدلدے رہ ویندن ۔ پہلے پیریں دے پندھ ہوندے ہن ، کاراں موٹراں نہ ہن۔ اشتہار تے پوسٹربازی وی نہ ہوندی ہئی، دیہات وچ وستیں دے مقامی بھرا چکیں وچ پنجابی بھرانویں توں ووٹ گھنݨ ویندے ہن۔ رات چرکے ویلے ورک توں واپس آ تے حال حویلہ تھیندا ہا۔ کچاریاں لڳدیاں ہن۔ امیدوار آ تے حال سݨاوے ہا جو ادا اڄ فلاݨے چک ورک کیتے ڳیا ہم۔ مذاقی ٹوک مارے ہا ، چک وچ توں گرگابی پا ڳیا ہاویں یا کھسہ ؟ امیدوار ولدی ݙیوے ہا ادا تلے آلا کھسہ چک وچ پا ڳیا ہم ۔ ساری کچاری کھِل پووے ہا امیدوار سب دے مونہہ ݙیکھے ہا جو میں کیا آکھ بٖیٹھاں ؟ اڄ تاں امیدوار سیاݨے تھی ڳن تے پنجابی بھرا وی ہر کوئی ڳالھ سمجھ ویندے۔ اڄ الیکشن دی ڳالھ تھیندی پئی اے تاں میکوں یاد آئے جو الیکشن تاں انگریزی زبان دا لفظ اے ، اساݙی مٹھی بٖولی ءِ چ اینکوں کیا آکھدن ۔ ایں سلسلے ءِ چ دھریجہ ادبی اکیڈمی دھریجہ نگر دی طرفوں شائع تھیوݨ آلی سئیں قیس فریدی دی کتاب ’’ سرائیکی اصطلاحات و مترادفات ‘‘ اساں ݙٹھی تاں الیکشناں ( چوݨاں ) بارے اساکوں ڈھیر سارے الفاظ تے انہاندے مترادف اساکوں ملئے ۔ ایہے سارے لوظ زبان دے معنے علم دے ودھارے تے سرائیکی زبان نال محبت کرݨ آلے بھرانویں دی خذمت ءِ چ پیش کرینداں تے نال اے وی ݙسینداں جو اے ڳالھ ٹوک مذاق دی نی پَلے بٖدھݨ دی ہے۔

اُتلی چوݨ ۔ سینٹ دا الیکشن

تلویں چڑ چوݨ۔ مقامی حکومتاں دا الیکشن

چوݨ۔ الیکشن

چوݨ سانجھ۔ الیکشن رابطہ

چوݨ بھاجٖڑ۔ الیکشن مہم

چوݨ تلقہ۔ انتخابی حلقہ

چوݨ مہاڑا۔ انتخابی مہاڑا

چوݨ مہاڑی۔ انتخابی حریف

چوݨ پرچی۔ ووٹ پرچی

چوݨ ٹکاݨا۔ پولنگ اسٹیشن

چوݨ پرچہ۔ بیلٹ پیپر

چوݨ لکڑی۔ انتخابی چیلنج

چوݨ بکھیڑ۔ الیکشن بائیکاٹ

چوݨ بکھیڑو۔ بائیکاٹ کرݨ آلا

راجل چوݨ۔ قومی اسمبلی دا الیکشن

وچاڳی چوݨ۔ ضمنی الیکشن

سوبھا چوݨ ۔ صوبائی الیکشن

سرائیکی اصطلاحات تے اوندے مترادفات دے جہڑے کم دا مُنڈھ سئیں قیس فریدی بٖدھا ہا اوں کم کوں اڳوں تے ٹورݨ دی لوڑ ہے ۔ ماہر لسانیات سئیں پروفیسر شوکت مغل صاحب یا کہیں وی صاحب دی ترائے سو صفحے دی کتاب ایں موضوع تے شائع تھیوے تاں اے بٖہوں وݙا کم ہوسے ۔ جیکر سئیں قیس فریدی صاحب سرائیکی قوم تے سرائیکی زبان تے بٖہوں وݙا احسان لائے ، او بیمار ءِ ن ، انہائیں کوں کینسر اے ، نہ تاں او اے کم توڑ پُجٖاون ہَا۔ اللہ سئیں انہاں کوں اجر ݙیسے ۔ خیر سئیں اے تاں ڳالھ وچوں ڳالھ نکل آئی اے ۔ اے تلوچڑ چوݨیں بارے ڳالھ بٖہوں اِن پر اساں اپݨی ڳالھ ٹوک مذاق بارے نکے نکے واقعات تے مُکیندوں تے الیکشناں بارے بٖیاں کم دیاں ڳالھ کہیں بٖئی کچاری ءِ چ کریسوں۔

چوݨ دے موقع تے چوݨ پنے ( انتخابی پوسٹر ) چھپواوݨ دا رواج ݙاڈھا آ ڳے ۔ چوݨ دے موقع تے چھاپے خانے والیں کول رَش ہوندے ۔ چھاپے خانے والیں کوں مال کماوݨ دی ہوس تے امیندواریں کوں لسوڑے دی ڳکڑ یا لسوڑے دی لِم والی کار کندھیں تے تھپیجݨ دی اُبٖالھ ، چھاپے خانے آلے تے کمپیوٹر تے اشتہار بݨاوݨ آلے جیویں آوے کم کوں دبٖی چاتی ویندن ۔ کمپیوٹر والے صرف ناں تے نشان بدلی امدن اتے مضمون ہکو جیہا راہݨ ݙیندن ۔ ہک بٖڈھے ، چٹے ان پڑھ تے انگوٹھا چھاپ امیدوار دا اشتہار چھپیا ’’ اعلیٰ تعلیم یافتہ نوجوان قیادت ‘‘ بٖے موقع تے دیہات ءِ چ ہک بلدیاتی امیدوار تقریر کر تے اکھیندا پیا ہا جو میݙے مقابلے ءِ چ امیدوار بودن ، بھکن تے بھاڑی اے او کݙاہیں گھروں بٖاہر نی نکتا پر اوں توں پچھو جو او کݙ اہیں جہاز تے چڑھئے ؟ میں چلینج کرینداں او جہاز تے نہ چڑھیا ہوسے ، میکوں ݙیکھو میں کل لہوروں جہاز تے چڑھ تے آیاں ۔ ہک ووٹر مد چھک اُچی آواز ءِ چ پُچھیا ’’ کیڑھے جہاز تے ؟ ‘‘

بلدیاتی الیکشن ءِ چ ’’ منشاوار ‘‘ اخباریں والے سویلے ݙوپہر ، شام ایڈیشن تے ایڈیشن شائع کریندن ۔ طریقہ واردات اے ہوندے جو پکے امیدواریں توں اشتہار گھن تے اندر دی کاپی کٹھے چھپوا رکھی ۔ جتھوں دا لڳا رقم گھن تے ’’ نواں ، تازہ تے سجٖل ‘‘ شمارہ چھاپ ݙتا۔ ایں واری رحیم یارخان دے ہک اخبار آلے امیدواور دا نشان اندرلے صفحے تے چندر دی بجائے ہاکی تے ہاکی دی بجائے چند چھاپ رکھیا ۔ کیوں جو اندر دی کاپی کٹھے چھپی رکھی ہئی۔ ایڈیٹر بیچارہ روزانہ بٖاہروں ہوکا لاوے جو فلاݨے امیدوار نشان ہاکی دی بجائے چندر پڑھو ، جݙاں ایڈیٹر امیدوار توں بٖل گھنݨ ونجٖے تاں اونکوں آکھے یار میݙے کمپیوٹر دی غلطی نال اڄ وی ایویں تھی ڳے ۔ ہک جٖہاڑے امیدوار سڑ تے آکھیا جو میݙے اشتہار نال روزانہ ایویں تھیندے تاں دانگی چئی آ، میݙے منہ تے وی پھیر چا تے بٖل گھدی ونڄ ۔ ہک نواں امیدوار ہر پھیرے رقم گھن تے بٖہہ ونجٖݨ کیتے کھڑا تھی ویندا ہا۔ چھاپے خانے والے ہر سال اوندے القاب لکھ ݙیون ’’ نڈر، بے باک ، نہ بکنے والااور نہ جھکنے والا ‘‘ ایں واری امیدوار آیاتاں اوں چھاپے خانے آلے کوں آکھیا جو بٖڈھا تھی ڳیاں ۔ کالوݨ لینداں ولا وی بگے وال نکل کھڑدن۔ ہُݨ کوڑ دا پچ نی پَچدا ، ویسوں تاں اونویں وی بٖہہ ایں واری انہاں لفظ دا اُلٹ لکھ ݙیو مہربانی تھیسے ۔

دیہات وچ ہک امیدوار وستی دے سیٹھ کول ڳیا ۔ اونکوں آکھیس الیکشن لڑدا پیاں ۔ رقم اُدھاری ݙے ، واڑ تیار اِن، اجھو پھُٹی لہندی اے تے سارے لہݨے لہا ݙیساں۔ سیٹھ جٖٹ نال مشخری کیتی:۔ ’’ واڑ کتھوں تیار اِن ؟ اجٖاں واڑیں کوں دیر اے میں ’’ واڑ ‘‘ ݙیکھساں تے منیساں ۔ ‘‘ جٖٹ امیدوار ڳالھ نہ سمجھی تے آکھیا : ’’ جُٖل میݙے نال ہُݨیں واڑ ݙیکھ ۔ ‘‘

ہک تریمت امیدوار دے ناں نال ’’ ہر دلعزیز شخصیت ‘‘ دے نال اردو دا اے شعر ’’ اللہ کا احسان ہے مجھ پر۔۔۔ ہر شخص مہربان ہے مجھ پر ‘‘ شائع تھی ڳیا ۔ ہک تریمت امیدوار دا انتخابی نشان پہاڑی ہا کمپیوٹر والے پہاڑی کوں اکھیں والی ’’ ھ ‘‘ نال ’’ پھاڑی ‘‘ لکھ ݙتا۔ لیاقت پور دے نال ہک علاقہ ہے اوندا ناں ہے ’’ بٖاڑی ‘‘ کجھ تریمتاں ورک کیتے اُتھاں ڳیاں تاں ہک یار اپݨے بے یار کوں آکھݨ لڳا :۔ ’’ سݨا یار تیݙی ذال ’’ باڑی ‘‘ ودی ہئی ۔ ‘‘

امیدوار بٖے یار کوں ولدی ݙتی ’’اللہ دے فضل نال اُتھوں ڈھیر ووٹ پے ویسن۔‘‘ ہک بٖیا یار اپݨے یار توں پُچھݨ لڳا :۔ ’’ سݨا بھئی ایں واری وی تیݙی ماء اُٹھی اے ۔ ‘‘ یار ولدی ݙتی :۔ ’’ ادا پچھلی واری میݙی ماء بھرانویں تے دوستیں دے تعاون نال نکل ڳئی ہئی۔ ایں واری میݙے ذال اُٹھی کھڑی اے ۔ ‘‘

یار جھٹ ولدی ݙتی : ’’ اللہ سئیں دے فضل نال اے وی نکل ویسے ۔۔ انشاء اللہ ‘‘

حوالہ

معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ