بعد از ہڑپائی دور
وادیٔ سندھ دی تہذیب دے مُکن (تقریباً 1900 قبل مسیح) تے سَوویرا سلطنت دے بنݨ توں پہلے دا زمانہ سرائیکستان دی تاریخ وچ ہک وݙا "اوکھا تے بدلدا" ویلہ ہئی۔ ایں دور دے سرائیکستان دی نقشہ کشی کجھ ایں طرحاں ہے:
- ہڑپہ توں بعد دی ثقافت (Cemetery H): جݙاں وادیٔ سندھ دے وݙے شہر اجڑ ڳئے، تاں ہڑپہ، ملتان تے ساہیوال دے علاقیاں وچ ہک نویں تہذیب ابھری جینکوں ماہرین 'سیمنٹری ایچ' آہدن۔ ایں دور وچ لوگ وݙے شہراں دی بجائے چھوٹے چھوٹے پنڈاں وچ رہݨ پئے ڳئے ہن۔
- دریائے ہاکڑہ دا سُکݨ: ایں زمانے وچ چولستان والا علاقہ (جتھاں گنویری والا جہے وݙے شہر ہن) دریا خشک تھیوݨ پاروں اجڑݨ لڳ پیا۔ لوگ ہاکڑہ توں ہجرت کر کے دریائے سندھ تے چناب دے کناریاں (موجودہ سرائیکستان دے وسطی علاقیاں) دو آوݨ لڳ پئے۔
- آریائی لہر تے ویدک دور دی بنیاد: ایہ اوہو زمانہ ہئی جݙاں وسطی ایشیا توں قبائل ایں خطے وچ داخل تھیندے پئے ہن۔ سرائیکستان دے دریاواں دے کنارے انہاں قبائل دے ڈیرے لڳے، جنہاں دے میل جول نال ہک نویں تہذیب دی بنیاد پئی جیہڑی بعد وچ 'سوویرا' تے 'مدرکا' جیہاں ریاستاں دی شکل وچ سامݨے آئی۔ [3]
- زراعت تے مال مݙی: وادیٔ سندھ دی تجارت جݙاں گھٹی تاں سرائیکستان دے لوگاں دا زیادہ دارومدار مال ڈور پالݨ تے زراعت تے تھی ڳیا۔ ایں دور وچ لوہے دے اوزاراں دا استعمال وی شروع تھیا، جیندے نال زمین کوں واہݨ تے جنگلاں کوں صاف کرݨ سوکھا تھی ڳیا۔
- سرائیکی دی قدیم جڑھ: لسانی حوالے نال ایہ زمانہ اہم ہے کیونکہ قدیم ہند-آریائی بولیاں تے وادیٔ سندھ دی مقامی قدیم زبان (Proto-Dravidian) دے ملاپ نال ایں خطے دی مخصوص بولی دی بنیاد پئی، جینکوں اساں اج دی سرائیکی دی مڈھلی شکل آکھ سڳدے ہیسے۔
مختصر ایہ کہ ایہ دور پراݨی شہری ترتیب دے ترٹݨ تے نویں قبائلی نظام دے جڑݨ دا ویلہ ہئی، جیں نے اڳوں ون٘ڄ کے سَوویرا سلطنت جیسی وݙی ریاست کوں جنم ݙتا۔