ایلیا پریگوگین

ایلیا پریگوگین

وائکاؤنٹ ایلیا رومانووچ پریگوگین (25 جنوری  1917 – 28 مئی 2003) روسی یہودی نژاد دا ہک بیلجیئم دا فزیکل کیمیاء دان ہئی ، جیڑھا اپݨے کم dissipative structures ، پیچیدہ نظام ، تے ناقابل واپسی پن تے اپݨے کم کیتے مشہور ہئی ۔

پریگوگین دے کم تے انہاں خاص طور تے 1977 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام "غیر متوازن تھرموڈینامکس وچ انہاں دے تعاون کیتے ، خاص طور تے dissipative structures دے نظریے" دے نال نال 1955 وچ فرانکی انعام ، تے 1976 وچ رمفورڈ میڈل وی حاصل کیتا ۔

ابتدائی زندگی تے تعلیم

پریگوگین 1917 دے اکتوبر انقلاب توں کجھ مہینے پہلے ماسکو وچ ہک یہودی خاندان وچ پیدا تھیا ہئی ۔ انہاں دے والد ، رویم (رومن) ابرامووچ پریگوگین ، ہک کیمیاء دان ہن جنہاں امپیریل ماسکو ٹیکنیکل سکول وچ تعلیم حاصل کیتی ہئی تے انہاں دی ہک صابݨ فیکٹری ہئی  انہاں دی والدہ ، یولیا وخمان ، ہک پیانو نواز ہن جنہاں ماسکو کنزرویٹری وچ شرکت کیتی ہئی ۔ 1921 وچ ، فیکٹری کوں نویں سوویت حکومت ولوں قومیا ڳیا ہئی تے خانہ جنگی دے درمیان عدم تحفظ دا احساس ودھݨ نال ، خاندان روس چھوڑ ڳیا ۔ لتھوانیا وچ کجھ عرصے بعد ، او جرمنی ڳئے تے برلن وچ آباد تھی ڳئے ۔ 8 سال بعد ، خراب معاشی صورتحال تے نازیزم دے رینگݨ دے ابھرݨ دی وجہ توں ، او برسلز چلے ڳئے ، جتھاں پریگوگین 1949 وچ بیلجیئم دی قومیت حاصل کیتی ۔ انہاں دے بھرا الیگزینڈر (1913–1991) ہک آرنیتھولوجسٹ بݨ ڳئے ۔

ہک نوجوان دے طور تے ، پریگوگین کوں سر سنگیت ، تاریخ تے آثار قدیمہ وچ دلچسپی ہئی ۔ انہاں 1935 وچ ایتھنی ڈ ایکسلس توں گریجویشن کیتی ، یونانی تے لاطینی وچ تعلیم حاصل کیتی ۔ انہاں دے والدین انہاں کوں وکیل بݨݨ دی ترغیب ݙتی ، تے انہاں شروع وچ فری یونیورسٹی آف برسلز وچ قانون دی تعلیم وچ داخلہ گھدا ۔ اوں وقت انہاں نفسیات تے رویے دے مطالعہ وچ دلچسپی پیدا کیتی  بدلے وچ ، انہاں مضامین دے بارے وچ پڑھݨ نال کیمسٹری وچ دلچسپی پیدا تھئی ، کیوں جو کیمیائی عمل ذہن تے جسم کوں متاثر کریندے ہن  ایندے نال فزکس وچ وی زیادہ بنیادی دلچسپی پیدا تھئی ، کیوں جو او کیمسٹری کوں بیان کریندے ہن ۔ چھیکڑ بازی انہاں لاء فیکلٹی چھوڑ ݙتی ۔

پریگوگین بعد وچ بیک وقت فری یونیورسٹی آف برسلز وچ کیمسٹری تے فزکس وچ داخلہ گھدا ، جیڑھا انہاں "غیر معمولی سوبھ" نال حاصل کیتا  انہاں 1939 وچ ݙونہاں مضامین وچ ماسٹر ڈگری دے برابر ڈگری حاصل کیتی ، تے 1941 وچ تھیوفائل ڈی ڈونڈر دے ماتحت کیمسٹری وچ پی ایچ ڈی کیتی ۔

ابتدائی کیریئر تے ݙوجھی عالمی جنگ

انہاں اپݨے تحقیقی کیریئر دا آغاز بیلجیئم دے جرمن قبضے دے تحت کیتا ۔ 1940 توں انہاں طلباء کوں خفیہ لیکچر ݙیوݨے ۔ 1941 وچ ، یونیورسٹی باضابطہ طور تے قابضین ولوں فلیمش پرو نازی نیو آرڈر دے پروفیسرز دی جبری تقرری دے خلاف احتجاج کرݨ کیتے بند کر ݙتی ڳئی  انہاں 1944 وچ بیلجیئم دی آزادی تئیں خفیہ لیکچر ݙیوݨے جاری رکھئے ۔ اوں وقت انہاں 21 مضامین وی شائع کیتے ۔ 1943 وچ ، پریگوگین تے انہاں دی مستقبل دی ذال ہیلین جوفے کوں جرمنیاں گرفتار کر لیا ہئی  ملکہ الزبتھ سمیت کئی مداخلتاں دے بعد ، انہاں کوں کجھ ہفتیاں بعد ریہا کر ݙتا ڳیا ۔

سنوپرے کم

1951 وچ ، او اپݨے الما میٹر وچ مکمل پروفیسر بݨ ڳیا  34 سال دی عمر وچ ، او برسلز وچ سائنس فیکلٹی وچ سب توں کم عمر مکمل پروفیسر ہئی ۔ 1959 وچ ، انہاں کوں بیلجیئم دے برسلز وچ انٹرنیشنل سولوی انسٹیٹیوٹ دا ڈائریکٹر مقرر کیتا ڳیا ۔ اوں سال ، انہاں ریاستہائے متحدہ وچ یونیورسٹی آف ٹیکساس ایٹ آسٹن وچ وی پڑھاوݨا شروع کیتا ، جتھاں انہاں کوں بعد وچ ریجنٹل پروفیسر تے ایشبل سمتھ پروفیسر آف فزکس اینڈ کیمیکل انجینئرنگ مقرر کیتا ڳیا ۔ 1961 توں 1966 تئیں او یونیورسٹی آف شکاگو وچ اینریکو فرمی انسٹیٹیوٹ نال منسلک ہن تے نارتھ ویسٹرن یونیورسٹی وچ وزیٹنگ پروفیسر ہن ۔ آسٹن وچ ، 1967 وچ ، انہاں تھرموڈینامکس اینڈ سٹیٹسٹیکل میکینکس سینٹر دی مشترکہ بنیاد رکھی ، جیڑھا ہݨ سینٹر فار کمپلیکس کوانٹم سسٹمز ہے ۔ اوں سال ، او بیلجیئم وی واپس ڳئے ، جتھاں او سینٹر فار سٹیٹسٹیکل میکینکس اینڈ تھرموڈینامکس دے ڈائریکٹر بݨ ڳئے ۔

او ٻہوں ساری سائنسی تنظیماں دے رکن ہن ، تے انہاں ٻہوں سارے ایوارڈز ، انعامات تے 53 اعزازی ڈگریاں حاصل کیتیاں ۔ 1955 وچ ، پریگوگین کوں عین سائنس کیتے فرانکی انعام نال نوازا ڳیا ۔ ناقابل واپسی تھرموڈینامکس وچ انہاں دے مطالعہ کیتے ، انہاں 1976 وچ رمفورڈ میڈل ، تے 1977 وچ ، کیمسٹری دا نوبل انعام "غیر متوازن تھرموڈینامکس وچ انہاں دے تعاون کیتے ، خاص طور تے dissipative structures دے نظریے" ݙتا ڳیا ۔ 1989 وچ ، انہاں کوں بیلجیئم دے بادشاہ ولوں بیلجیئم دی نوبلٹی وچ وائکاؤنٹ دا خطاب ݙتا ڳیا ۔ اپݨی موت تئیں ، او انٹرنیشنل اکیڈمی آف سائنس ، میونخ دے صدر ہن تے 1997 وچ ، انٹرنیشنل کمیشن آوݨ ڈسٹینس ایجوکیشن (CODE) دے بانیاں وچوں ہک ہن ، جیڑھا ہک عالمی سطح تے منظوری ݙیوݨ والا ادارہ ہے ۔ پریگوگین کوں 1985 وچ ہیریئٹ-واٹ یونیورسٹی توں اعزازی ڈاکٹریٹ ملی تے 1998 وچ انہاں کوں میکسیکو سٹی وچ UNAM ولوں آنورس کازہ ڈاکٹریٹ ݙتی ڳئی ۔

پریگوگین دی پہلی شادی بیلجیئم دی شاعرہ ہیلین جوفے (بطور مصنفہ ہیلین پریگوگین وی ڄاݨی ویندی ہے) نال تھئی ہئی تے 1945 وچ انہاں دا ہک پتر یویس ہئی ۔ انہاں دی طلاق دے بعد ، انہاں پولینڈ وچ پیدا تھیوݨ والی کیمیاء دان ماریا پروکوپووچ (ماریا پریگوگین دے ناں نال وی ڄاݨی ویندی ہے) نال 1961 وچ شادی کیتی ۔ 1970 وچ انہاں دا ہک پتر ، پاسکل ہئی ۔

2003 وچ او 22 نوبل انعام یافتہ افراد وچوں ہک ہن جنہاں ہیومنسٹ مینیفیسٹو تے دستخط کیتے ہن ۔

سائنسی پرکھ پرچول

پریگوگین ڈسپیٹیو اسٹرکچرز تے انہاں دے غیر متوازن تھرموڈینامک نظاماں وچ کردار کوں بیان کیتا ، ہک دریافت جیندے کیتے انہاں کوں 1977 وچ کیمسٹری دا نوبل انعام ݙتا ڳیا ۔ خلاصہ وچ ، ایلیا پریگوگین دریافت کیتا کہ کیمیائی نظاماں وچ توانائی دی درآمد تے ضیاع داخلی خود تنظیم دی وجہ توں نویں ساختاں (ایں واسطے ڈسپیٹیو اسٹرکچرز) دے ابھرݨ دا باعث بݨ سڳدا ہے ۔ اپݨے 1955 دے متن وچ ، پریگوگین ڈسپیٹیو اسٹرکچرز تے Rayleigh-Bénard instability تے ٹیورنگ میکانزم دے درمیان تعلق قائم کیتے ۔ تے خود تنظیم تے انہاں دے 1977 دے کم کوں نفسیات کیتے متعلقہ سمجھا ڳیا ۔

ڈسپیٹیو اسٹرکچرز تھیوری

ڈسپیٹیو اسٹرکچر تھیوری خود تنظیم سازی دے نظاماں وچ سبقت حاصل کرݨ والی تحقیق دا باعث بݨی ، نال نال حیاتیاتی وجود وچ پیچیدگی دی تشکیل تے قدرتی سائنس وچ وقت دے ہک تخلیقی تے ناقابل واپسی کردار دی تلاش وچ فلسفیانہ تحقیقات وی تھیاں ۔

پروفیسر رابرٹ ہرمن دے نال ، انہاں ݙو سیال ماڈل دی بنیاد وی تیار کیتی ، جیڑھا شہری نیٹ ورکس کیتے ٹریفک انجینئرنگ وچ ہک ٹریفک ماڈل ہے ، کلاسیکی شماریاتی میکینکس وچ ݙو سیال ماڈل دے مشابہہ ، ہک عام مسئلہ جیڑھا کجھ سال پہلے پریگوگین دی توجہ دا مرکز بݨیا ہئی ۔

خود تنظیم سازی دے پریگوگین دے رسمی تصور کوں عام نظاماں دے نظریے تے تھرموڈینامکس دے درمیان ہک "تکمیلی پل" دے طور تے وی استعمال کیتا ڳیا ہئی ، جیڑھا کجھ اہم نظاماں دے نظریے دے تصورات دی دھندلاپن کوں دور کریندا ہے جیویں کہ اینٹروپی مالیکیولر بے ترتیبی دی بجائے ، تے ابھرݨ ، اتار چڑھاؤ تے ناقابل واپسی پن "پیدائش تے موت" دی بجائے سائنسی سختی نال ۔

فزکس وچ حل نہ تھیوݨ والے مسائل تے کم

انہاں دے بعد دے سالاں وچ ، انہاں دا کم کلاسیکی تے کوانٹم ݙونہاں سطحاں تے غیر خطی نظاماں وچ غیر متعینیت دے بنیادی کردار تے مرکوز ہئی ۔ پریگوگین تے انہاں دے ساتھی کارکناں کوانٹم میکینکس دی لیوویل اسپیس توسیع تجویز کیتی ۔ ہک لیوویل اسپیس ویکٹر اسپیس ہے جیڑھا (خود ملحقہ) لکیری آپریٹرز دے سیٹ نال بݨدا ہے ، جیڑھا ہک اندرونی پراڈکٹ نال لیس ہوندے ، جیڑھا ہک ہلبرٹ اسپیس تے عمل کریندا ہے ۔ ہر لکیری آپریٹر دی لیوویل اسپیس وچ ہک نقشہ سازی موجود ہے ، پر لیوویل اسپیس دے ہر خود ملحقہ آپریٹر دا ہلبرٹ اسپیس وچ کوئی جوڑا نئیں ہوندا ، تے ایں لحاظ نال لیوویل اسپیس وچ ہلبرٹ اسپیس توں زیادہ امیر بݨتر ہوندی ہے ۔ پریگوگین تے انہاں دے ساتھی کارکناں ولوں لیوویل اسپیس توسیع دی تجویز دا مقصد تھرموڈینامکس دے تیر آف ٹائم دے مسئلے تے کوانٹم میکینکس دے پیمائش دے مسئلے کوں حل کرݨ ہئی ۔

پریگوگین ازابیل سٹینجرز دے نال مل تے کئی کتاباں لکھیاں ، جنہاں وچ دی اینڈ آف سرٹینٹی تے لا نویل الائنس (آرڈر آؤٹ آف کیوس) شامل ہن ۔

دی اینڈ آف سرٹینٹی

انہاں دی 1996 دی کتاب ، لا فن ڈیس سرٹیٹیوڈز وچ ، جیڑھی ازابیل سٹینجرز دے نال مل تے لکھی ڳئی ہئی تے 1997 وچ انگریزی وچ دی اینڈ آف سرٹینٹی ٹائم ، کیوس ، اینڈ دی نیو لاز آف نیچر دے طور تے شائع تھئی ، پریگوگین دا دعویٰ ہے کہ ڈیٹرمنزم ہݨ ہک قابل عمل سائنسی عقیدہ نئیں ۔ "جتنے زیادہ اسیں اپݨی کائنات دے بارے وچ ڄاݨدے ہن ، اونا ای زیادہ مشکل ڈیٹرمنزم تے یقین کرݨ تھیندا ویندا ہے ۔ " ایہ نیوٹن ، آئن سٹائن تے شروڈنگر دے نقطہ نظر توں ہک وݙا انحراف ہے ، جنہاں ساریاں اپݨے نظریات کوں ڈیٹرمنسٹک مساوات دی شکل وچ بیان کیتا ہئی ۔ پریگوگین دے مطابق ، ڈیٹرمنزم ناقابل واپسی پن تے عدم استحکام دے مقابلے وچ اپݨی توضیحی طاقت ونڄا ݙیندا ہے ۔

پریگوگین ڈیٹرمنزم تے تنازعہ کوں ڈارون تک واپس ڳولیندے ہن ، جنہاں دی انفرادی تغیر پذیری کوں ارتقاء پذیر آبادی دے مطابق بیان کرݨ دی کوشش لوڈوگ بولٹزمین کوں گیساں دے رویے کوں انفرادی ذرات دی بجائے ذرات دی آبادی دے لحاظ نال بیان کرݨ دی ترغیب ݙتی ۔ ایندے نتیجے وچ شماریاتی میکینکس دا شعبہ پیدا تھیا تے ایہ احساس تھیا کہ گیساں ناقابل واپسی عمل توں گزردی ہن ۔ ڈیٹرمنسٹک فزکس وچ ، تمام عمل وقت دے لحاظ نال الٹ پزیر ہوندے ہن ، یعنی او وقت دے نال پچھوں تے اڳوں ݙونہاں پاسے ودھ سڳدے ہن ۔ جیویں کہ پریگوگین بیان کریندے ہن ، ڈیٹرمنزم بنیادی طور تے وقت دے تیر دی تردید ہے ۔ وقت دے کوئی تیر نہ ہووݨ نال ، کوئی وی مراعات یافتہ لمحہ نئیں ہوندا جیڑھا "موجودہ" دے ناں نال ڄاݨیا ویندا ہے ، جیڑھا ہک متعین "ماضی" دی پیروی کریندا ہے تے ہک غیر متعین "مستقبل" توں پہلے ہوندے ۔ سارا وقت صرف ݙتا ڳیا ہے ، مستقبل اوں قدر متعین یا غیر متعین ہے جتنا ماضی ہے ۔ ناقابل واپسی پن نال ، وقت دا تیر فزکس وچ دوبارہ متعارف کرایا ویندا ہے ۔ پریگوگین ناقابل واپسی پن دیاں ٻہوں ساریاں مثالاں نوٹ کریندے ہن ، جنہاں وچ پھیلاؤ ، ریڈیو ایکٹیو زوال ، شمسی تابکاری ، موسم تے زندگی دا ابھرݨ تے ارتقاء شامل ہن ۔ موسمی نظاماں دی طرحاں ، جاندار وی غیر مستحکم نظام ہن جیڑھے تھرموڈینامک توازن توں ٻہوں دور ہوندے ہن ۔ عدم استحکام معیاری ڈیٹرمنسٹک وضاحت دی مزاحمت کریندا ہے ۔ ایندے بجائے ، ابتدائی حالات دی حساسیت دی وجہ توں ، غیر مستحکم نظام کوں صرف شماریاتی طور تے بیان کیتا ونڄ سڳدا ہے ، یعنی امکانیت دے لحاظ نال ۔

پریگوگین دا دعویٰ ہے کہ نیوٹنیئن فزکس ہݨ ترائے واری "ودھائی ڳئی ہے" پہلے عام اضافیت وچ اسپیس ٹائم دی شمولیت نال ، ول کوانٹم میکینکس وچ ویو فنکشن دے استعمال نال ، تے چھیکڑ بازی غیر مستحکم نظاماں (کیوس تھیوری) دے مطالعہ وچ غیر متعینیت دی سن٘ڄاݨ نال ۔